Tadqiqotda Boku shahridan olinib, uch yil saqlangan oqova suv cho‘kindisi; somon, barg va qipiq kabi organik materiallar bilan biokonversiyaga uchratilib, C:N nisbati, namlik va kaliy gumat qo‘llanishining kompostdagi organik moddaning o‘zgarishiga ta’siri o‘rganilgan. Dastlabki cho‘kindining quruq moddasida umumiy uglerod %28,79, azot %2,41, fosfor %2,86 va kaliy %0,39 ekanligi aniqlangan. Aerob sharoitda umumiy uglerod dastlabki aralashmalarga nisbatan taxminan %30 kamaygan, humus moddalarining hosil bo‘lishi esa ortgan; gumik va fulvik kislota fraksiyalarining umumiy chiqishi bo‘yicha eng yuqori natija C:N = 25:1 sharoitida kuzatilgan. Kaliy gumat qo‘shilishi humus kislotalarining chiqishini taxminan %9 oshirgani, %65 namlik esa gumik modda hosil bo‘lishi nuqtai nazaridan qulayroq natija bergani bildirilgan. Tadqiqotchilar, ayniqsa barg bilan tayyorlangan aralashmalarda gumik kislota to‘planishi yuqoriroq bo‘lganini qayd etadilar.

Anaerob biokonversiyada organik moddaning parchalanishi aerob sharoitdagidek jadal kechmagan. Biroq manbada uzoqroq termofil davr bilan birga yakuniy organik komponentning sifat ko‘rsatkichlari yaxshilangani; organik uglerod miqdorida %25 gacha va gumik kislota chiqishida %30 gacha ortish kuzatilgani bayon etiladi. Ammo bu foiz qiymatlari qaysi boshlang‘ich yoki nazorat guruhiga nisbatan hisoblangani matnda batafsil belgilanmagan; shu sababli qiymatlar manbada bildirilgan doira bilan cheklanishi kerak.

FTIR tahlili biokonversiya vaqtida gumik kislotalarning tuzilishi ham o‘zgarganini ko‘rsatadi. Alifatik tuzilmalarga tegishli ayrim yutilish polosalarining intensivligi kamaygan, aromatik yadro va karboksil guruhlar bilan bog‘liq polosalar intensivligi esa ortgan. Tadqiqotchilar bu o‘zgarishni kompost gumik kislotalarining yanada “yetilgan” tuzilishga yo‘nalishi sifatida talqin qiladilar.

Tadqiqotning muhim cheklovi natijalarning muayyan Boku oqova suv cho‘kindisi va laboratoriya/model kompostlash sharoitlariga asoslanganidir. Og‘ir metallar va mikrobiologik xavfsizlik tadqiqot asoslanishida muhim xavflar sifatida ko‘rib chiqilgan bo‘lsa-da, e’lon qilingan natijalarda og‘ir metall konsentratsiyalari yoki patogenlar kamayishining miqdoriy natijalari berilmagan. Shuning uchun tadqiqot olingan kompostning bevosita qishloq xo‘jaligida foydalanish uchun barcha xavfsizlik talablariga javob berishini isbotlamaydi.

Turkiya nuqtai nazaridan bu nimani anglatadi?

Tadqiqot Ozarbayjonda, Boku manbali oqova suv cho‘kindisi ustida amalga oshirilgan. Turkiyadagi kommunal oqova suvlarni tozalash loylarining organik modda tarkibi, og‘ir metall yuklamasi, sho‘rlanishi, patogen profili va tozalash jarayonlari inshootdan inshootga farq qilishi mumkinligi sababli bu yerda aniqlangan optimal sharoitlarni Turkiyaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish kerak emas. Shunga qaramay, tadqiqot kommunal tozalash loylarini organik chiqindilar bilan birga barqarorlashtirish, ularning gumifikatsiyasini oshirish va uglerodni barqarorroq organik tuzilmalarga aylantirish nuqtai nazaridan Turkiyadagi mahalliy tajribalar uchun sinab ko‘rilishi mumkin bo‘lgan metodik asosni taqdim etadi. Qishloq xo‘jaligida foydalanish ko‘zda tutilsa, mahalliy me’yoriy talablarga muvofiq og‘ir metall, mikrobiologik xavfsizlik va ekotoksiklik tahlillarini alohida o‘tkazish zarur.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Oqova suvlarni tozalash yakunida hosil bo‘ladigan loy yoki cho‘kindini utilizatsiya qilish faqat hajmga oid chiqindilarni boshqarish muammosi emas. Bu material sezilarli miqdorda organik modda va o‘simlik oziqa elementlarini o‘z ichiga olishi mumkin; biroq ayni paytda mikrobiologik ifloslantiruvchilar, og‘ir metallar va ekologik jihatdan nomaqbul komponentlarni ham tashishi mumkin.

Tadqiqotda ushbu ikki tomonlama holat alohida ta’kidlanadi: oqova suv cho‘kindisi bir tomondan organik modda manbai va potensial tuproq yaxshilovchi sifatida baholanishi mumkin bo‘lsa, boshqa tomondan undan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanish ekologik xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar biokonversiya va kompostlashni organik moddaning barqarorroq gumik tuzilmalarga aylanishini ta’minlay oladigan qayta ishlash yo‘li sifatida ko‘rib chiqadilar.

Dastlabki material nima edi?

Tajribalarda Boku shahridan olingan va uch yil davomida saqlangan oqova suv cho‘kindisi ishlatilgan. Manbada dastlabki materialning quruq modda hisobidagi asosiy kimyoviy tarkibi quyidagicha berilgan:

Dastlabki organik moddadagi gumik kislota fraksiyasi umumiy moddaning %9,3 ini, fulvik kislota fraksiyasi esa %7,0 ini tashkil etgani qayd etiladi. Shunday qilib, dastlabki materialda gumik kislota fraksiyasi fulvik kislota fraksiyasidan yuqori bo‘lgan.

Tajribada qaysi organik to‘ldiruvchi materiallar ishlatilgan?

Oqova suv cho‘kindisi uch xil lignosellyulozali material bilan aralashtirilgan:

• Somon
• Barg
• Qipiq

Model tajribada ikkita turli boshlang‘ich uglerod/azot nisbati qo‘llangan:

• C:N = 15:1
• C:N = 25:1

Namlik darajalari esa %50 va %65 qilib belgilangan. Kompostlashni jadallashtirish maqsadida mikrobial preparatning alohida va kaliy gumat bilan birga qo‘llangani qayd etilgan.

Manba jadvalidagi muhim nomuvofiqlik

Tadqiqot tajriba sxemasini ko‘rsatadigan 1-jadvalda ikki alohida tajriba blokining sarlavhasi ham manbada “kaliy gumat bilan ishlov berilgan” ma’nosini anglatuvchi ayni bir ibora bilan chop etilgan. Bu gumat qo‘llangan va qo‘llanmagan guruhlarni ajratishga qaratilgan tahririy xato bo‘lishi mumkin; ammo manba buni ochiqchasiga tuzatmagani sababli bu yerda bir blok “gumatsiz nazorat” deb qayta nomlanmagan.

Xuddi shuningdek, tadqiqotning natijalar qismida eng yaxshi organik tarkib parametri “uglerodning azotga nisbati 25%” tarzida yozilgan. Tajriba dizaynining barcha qismida ushbu o‘zgaruvchi C:N = 25:1 shaklida belgilanganligi sababli matn ichida ikki ko‘rsatish usuli o‘rtasida manbaga xos nomuvofiqlik mavjud. Verianla izohida tajriba dizaynidagi asl C:N = 25:1 ko‘rsatkichi asos qilib olingan, natijalar bo‘limidagi “25%” iborasining mavjudligi esa bu yerda ochiq qayd etilgan.

Kompostlash qanday olib borilgan?

Manbada hisoblangan nisbatlarda maydalangan komponentlar aralashtirilgani va shamollatishni ta’minlash maqsadida qopqoqli plastik idishlarga joylashtirilgani qayd etiladi. Idishlarda tashqariga chiqadigan teshikli quvur bo‘lgan va aerob namunalar ushbu quvur orqali rezina nasos yordamida har kuni shamollatib turilgan.

Namlik darajasi og‘irlikka asoslangan usul bilan kuzatilgan va maqsadli namlik saqlab turilgan. Shu tariqa tadqiqot to‘ldiruvchi material, boshlang‘ich C:N nisbati, namlik va gumat qo‘llanishining organik modda o‘zgarishiga ta’sirlarini taqqoslashni maqsad qilgan.

Organik modda qanday tahlil qilingan?

Oqova suv cho‘kindisi va tayyorlangan kompostlardagi organik modda miqdori Tyurin usuli bilan aniqlangan. Humusning guruh tarkibi Kononova va Belchikova modifikatsiyasidagi Tyurin usuli bilan; optik zichlik esa Orlov usuli bilan baholangan.

Gumik kislotalarning infraqizil spektrlari Agilent Technologies Cary 630 spektrometrida diffuse reflectance qo‘shimchasi yordamida qayd etilgan. Tajriba natijalarini statistik qayta ishlashda Statistica 6.0 dasturiy ta’minotidan foydalanilgani ko‘rsatilgan.

Aerob biokonversiyada nima yuz berdi?

Aerob sharoitdagi asosiy tendensiya mineralizatsiyaning ustun bo‘lishidir. Tadqiqotda tayyorlangan kompostlarning umumiy uglerod miqdori boshlang‘ich aralashmalarga nisbatan taxminan %30 kamaygani bildiriladi. Tadqiqotchilar bu kamayishni organik uglerodning parchalanib CO₂ ga aylanishi va tizimdan chiqib ketishi bilan bog‘laydilar.

Yanada jadal mineralizatsiya C:N = 15:1 sharoitida kuzatilgan. Ushbu topilma tadqiqotdagi aerob sharoitda pastroq boshlang‘ich C:N nisbati uglerod yo‘qotilishini tezlashtirganini ko‘rsatadi.

Qipiq nega boshqacha tutdi?

Qipiq bo‘lgan kompostlarda organik uglerod miqdori ayrim boshqa aralashmalarga qaraganda yuqoriroq saqlanib qolgan. Tadqiqotchilar buni qipiqning boshlang‘ich uglerod miqdori yuqori bo‘lishi va uning tarkibidagi uglerod mineralizatsiyaga nisbatan chidamliroq ekani bilan izohlaydilar.

Bu natija “qipiq eng yaxshi kompostni berdi” degani emas. Uglerodning tizimda ko‘proq saqlanishi bilan gumik moddaning yetilishi bir xil mezon emas va tadqiqot bu ikki tushunchani alohida baholaydi.

Gumik va fulvik kislotalar qanday o‘zgardi?

Kompostlashdan keyin humus kislotalari miqdorida dastlabki oqova suv cho‘kindisiga nisbatan ortish tendensiyasi kuzatilgan. Gumik va fulvik kislota fraksiyalarining umumiy chiqishi bo‘yicha eng yuqori qiymat C:N = 25:1 sharoitida qayd etilgan.

Kaliy gumat qo‘shilishi humus kislotalarining chiqishini taxminan %9 oshirgan. Ushbu foiz tadqiqotning o‘z tajriba sharoitidagi o‘zgarishni ko‘rsatadi; bu boshqa loy yoki kompost tizimlarida ham xuddi shuncha ortish kutilishi kerak degani emas.

Namlik darajasining ta’siri

Tadqiqotda %65 namlik darajasida gumik moddalar hosil bo‘lishi yuqoriroq bo‘lgani bildirilgan. Tadqiqotchilar buni yuqoriroq namlikda past molekulyar massali birikmalarning o‘zgarishi osonlashishi bilan bog‘laydilar.

Turli to‘ldiruvchi materiallar ham gumifikatsiya yo‘nalishiga ta’sir qilgan. Barg bilan birga kompostlashda gumik kislota fraksiyasining eng yuqori to‘planishi kuzatilgan, qipiq va somon bo‘lgan variantlarda esa fulvik kislota fraksiyasi faolroq to‘plangani qayd etiladi.

Aerob kompostlarning gumifikatsiya darajasi

Organik moddaning gumifikatsiya darajasini baholash maqsadida T. A. Gorelova bo‘yicha torf gumifikatsiyasi ko‘rsatkichi qo‘llangan. Aerob sharoitda tayyorlangan kompostlarda bu ko‘rsatkich manba matnida taxminan 1,9–2,5 oralig‘ida berilgan va ushbu oraliq o‘rtacha gumifikatsiya darajasi sifatida talqin qilingan.

Anaerob biokonversiya nimani ko‘rsatdi?

Tadqiqotga ko‘ra, anaerob muhitda dastlabki organik moddaning parchalanishi shamollatilgan aerob tizimlardagidek jadal emas. Shunga qaramay, tadqiqotchilar uzoqroq termofil davr bilan birga tayyor material organik komponentining sifat ko‘rsatkichlari yaxshilanganini ta’kidlaydilar.

Manbada anaerob ishlov berish vaqtida:

• Organik uglerod miqdorida %25 gacha ortish,
• Gumik kislota chiqishida %30 gacha ortish

bildirilgan. Biroq bu foizlar qaysi taqqoslash bazasiga nisbatan hisoblangani e’lon qilingan matnda to‘liq tushuntirilmaganligi sababli, qiymatlarni “boshlang‘ich qiymatga nisbatan aniq %25 va %30 ortish” deb kengaytirib talqin qilish mumkin emas.

Tadqiqotchilar gumifikatsiya darajasi past bo‘lgan boshlang‘ich cho‘kindiga nisbatan aerob biokonversiyada o‘rtacha, anaerob biokonversiyada esa yuqoriroq gumifikatsiya darajasiga ega mahsulot olinganini bayon etadilar.

FTIR spektri organik moddaning yetilishi haqida nimani ko‘rsatadi?

Tadqiqotning 1-rasmida uch yil saqlangan oqova suv cho‘kindisidan ajratib olingan gumik kislotalarning infraqizil spektri keltirilgan. Spektrda tadqiqotchilar quyidagi asosiy sohalarni talqin qiladilar:

Manba spektrini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish o‘rniga, tadqiqotchilar bergan to‘lqin sonlari va kimyoviy talqinlar bu yerda mualliflik huquqi nuqtai nazaridan xavfsiz tushuntiruvchi jadvalga aylantirilgan.

Biokonversiyadan keyin ayrim alifatik tuzilmalarning yutilish intensivligi kamaygani, bunga qarshi aromatik yadro bilan bog‘langan taxminan 1625 cm⁻¹ polosasi va karboksil guruhlar bilan bog‘langan sohalarning intensivligi ortgani bildirilgan. Tadqiqotchilar ushbu strukturaviy o‘zgarishni kompost gumik kislotalarining yanada “yetilgan” holatga kelishining ko‘rsatkichi sifatida baholaydilar.

Natijalar bo‘limidagi “%94 gacha” topilmasi qanday talqin qilinishi kerak?

Tadqiqotning natijalar bo‘limida olingan kompostlarda humus moddalarining to‘planishi “%94 gacha” yetgani qayd etiladi. Biroq matnda ushbu qiymat qaysi matematik ta’rif, boshlang‘ich qiymat yoki fraksiya yig‘indisiga ko‘ra hisoblangani batafsil ko‘rsatilmagan. Shu sababli %94 qiymati bu yerda faqat tadqiqotchilar xabar qilgan natija sifatida keltiriladi; u “kompostning %94 qismi humusdir” tarzida talqin qilinmaydi.

Tadqiqotning kuchli jihatlari nimalar?

• Haqiqiy oqova suv cho‘kindisi ustida ishlangan.
• Somon, barg va qipiq kabi turli organik yordamchi materiallar taqqoslangan.
• C:N nisbati va namlik kabi kompostlashning asosiy jarayon o‘zgaruvchilari baholangan.
• Kaliy gumat qo‘llanishining humus hosil bo‘lishi bilan aloqasi o‘rganilgan.
• Aerob va anaerob o‘zgarish bir xil tadqiqot doirasida ko‘rib chiqilgan.
• Kimyoviy tarkib natijalari FTIR strukturaviy tahlili bilan qo‘llab-quvvatlangan.

Tadqiqotning cheklovlari nimalar?

• Namunalarning biologik takrorlar soni e’lon qilingan matnda aniq berilmagan.
• Aerob kompostlashning umumiy tajriba davomiyligi va harorat-vaqt profili batafsil hisobot qilinmagan.
• Anaerob tajriba qurilmasining tafsilotlari aerob qurilma darajasida aniq tasvirlanmagan.
• Qo‘llangan mikrobial preparatning tarkibi, konsentratsiyasi va dozasi tushuntirilmagan.
• Statistica 6.0 ishlatilgani bildirilgan bo‘lsa-da, p qiymatlari, ishonch oraliqlari yoki batafsil statistik test natijalari taqdim etilmagan.
• Og‘ir metallar tadqiqotning ekologik asoslanishida muhim o‘rin tutgan bo‘lsa-da, tajriba natijalarida metall konsentratsiyalarining oldin/keyin miqdoriy taqqoslanishi berilmagan.
• Mikrobiologik dezinfeksiya yoki patogenlarni kamaytirish bo‘yicha miqdoriy ma’lumot e’lon qilinmagan.
• Manba tajriba jadvalida kaliy gumatga oid ikki blok ayni bir sarlavha bilan berilgan.
• Natijalar qismidagi “C:N 25%” ko‘rsatkichi tajriba dizaynidagi C:N = 25:1 ko‘rsatkichi bilan nomuvofiq.
• “%94 gacha humus moddasi to‘planishi” iborasining hisoblash asosi matnda batafsil bayon qilinmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Oqova suv cho‘kindisining organik materiallar bilan biokonversiyasi organik modda tarkibini o‘zgartirgan.
• Aerob sharoitda umumiy uglerod taxminan %30 gacha kamaygan.
• C:N = 15:1 sharoitida organik moddaning yanada jadal mineralizatsiyasi kuzatilgan.
• C:N = 25:1 sharoiti gumik + fulvik kislota fraksiyalarining umumiy chiqishi bo‘yicha yuqoriroq natija bergan.
• %65 namlik tadqiqot sharoitida gumik modda hosil bo‘lishi bo‘yicha yuqoriroq samaradorlik bilan bog‘langan.
• Kaliy gumat qo‘shilishi humus kislotalarining chiqishini taxminan %9 oshirgan.
• Barg ishlatilgan aralashmalarda gumik kislota fraksiyasining yuqoriroq to‘planishi kuzatilgan.
• Biokonversiya vaqtida gumik kislotalarning FTIR tuzilishida aromatik va karboksilik xarakter bilan bog‘liq o‘zgarishlar yuz bergan.

Tadqiqot isbotlamagan xulosalar

• Olingan kompostni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qishloq xo‘jaligi yerlariga xavfsiz qo‘llash mumkinligi isbotlanmagan.
• Og‘ir metallarning xavfsiz chegaralardan pastga tushgani ko‘rsatilmagan.
• Patogenlarning to‘liq bartaraf etilgani miqdoriy tarzda ko‘rsatilmagan.
• Kompost o‘simlik hosildorligini oshirishiga oid dala tajribasi o‘tkazilmagan.
• Turkiyadagi yoki boshqa mamlakatlardagi barcha oqova suv tozalash loylarida bir xil optimal sharoitlar amal qilishi ko‘rsatilmagan.
• Sanoat miqyosidagi jarayonning iqtisodiy amalga oshirish mumkinligi baholanmagan.
• “%94” iborasini kompost umumiy massasining %94 qismi humus degan ma’noda talqin qilib bo‘lmaydi.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tajriba materialining dastlabki xususiyatlari

Model tajriba o‘zgaruvchilari

Analitik usullar

Asosiy topilmalarning tizimli xulosasi

Statistik baholash nuqtai nazaridan nimalarni bilamiz?

Tadqiqotda tajriba ma’lumotlari Statistica 6.0 yordamida qayta ishlangani qayd etiladi. Shuningdek, anaerob biokonversiyada boshlang‘ich aralashma parametrlari bilan kompostlarning gumifikatsiya ko‘rsatkichi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli korrelyatsiya topilmagani aytiladi.

Biroq qo‘llangan korrelyatsiya testi, namuna hajmi, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ahamiyatlilik chegarasi matnda hisobot qilinmagan. Shu sababli “ahamiyatli korrelyatsiya yo‘q” xulosasi manbada berilgan shaklda keltirilishi mumkin, ammo statistik ta’sir kattaligini mustaqil baholab bo‘lmaydi.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqotning to‘liq nomi: TULLANTI SULARIN ÇÖKÜNTÜLƏRİNDƏKİ ORQANİK MADDƏNİN BIOKONVERSİYA PROSESİ

Inglizcha sarlavha: TRANSFORMATION OF ORGANIC MATTER IN WASTE WATER SEDIMENTS IN BIOCONVERSION PROCESS

Mualliflar: Gülnarə Abdullayeva; Çiçək İsmayılova.

Mualliflar haqida ma’lumot: Gülnarə Abdullayeva manbada dotsent; Çiçək İsmayılova esa magistratura talabasi sifatida ko‘rsatilgan.

Muassasa: Azerbaijan State Oil and Industry University, Department of Chemistry and Technology of Inorganic Substances.

Jurnal: Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri / Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions.

Jild / son: 28(1), 2026.

Sahifalar: 26–32.

DOI:10.32010/YQGP2577

Rasmiy nashr sahifasi:Azerbaijan State Oil and Industry University Press maqola qaydi

Nashriyot: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan tadqiqot maqolasi.

Maqola sanalari: Manbada qabul qilib olingan sana 17 yanvar 2025, tahrirdan o‘tgan sana 27 fevral 2026 va qabul qilingan sana 28 mart 2026 sifatida berilgan.

Litsenziya holati: Ko‘rib chiqilgan maqolada Creative Commons kabi ochiq qayta foydalanish litsenziyasi aniq ko‘rsatilmagan. Shu sababli Verianla doirasida asl shakllar aynan ko‘chirilmagan; raqamli natijalar va FTIR polosalarining ilmiy mazmuni original HTML jadvallar va izohlar orqali berilgan.

Moliyalashtirish: Manba matnida alohida moliyalashtirish bayonoti ko‘rinmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manba matnida alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti berilmagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba matnida alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti ko‘rinmaydi.

Muallif hissalari: Manba matnida CRediT yoki batafsil muallif hissasi bayonoti berilmagan.

Manba ichidagi tahririy va metodik izohlar

• 1-jadvalda ikki tajriba bloki ayni bir “kaliy gumat bilan ishlov berilgan” sarlavhasi bilan chop etilgan; qaysi blok nazorat ekanligi manbada aniq emas.
• Tajriba dizaynida C:N nisbatlari 15:1 va 25:1 sifatida berilgan bo‘lsa-da, natijalar bo‘limida eng yaxshi sharoitlardan biri “uglerodning azotga nisbati 25%” tarzida yozilgan. Ushbu ibora manba matnidan jim tarzda o‘chirib tashlanmagan, nomuvofiqlik ko‘rsatilgan.
• Matnda “humus moddalarining %94 gacha to‘planishi” natijasi berilgan; ammo bu nisbatning hisoblash bazasi batafsil tushuntirilmagan.
• Og‘ir metall xavfi va kompostlashning og‘ir metallarni kamaytirish potensiali tilga olingan bo‘lsa-da, tadqiqot natijalarida og‘ir metall konsentratsiyalari bo‘yicha taqqoslama raqamli ma’lumotlar berilmagan.
• Anaerob biokonversiya natijalari taqdim etilgan bo‘lsa-da, anaerob reaktorning ish sharoitlari aerob tajriba qurilmasidagidek batafsil hisobot qilinmagan.

Ilmiy talqin chegarasi

Ushbu tadqiqot oqova suv cho‘kindisidagi organik moddaning biokonversiya va kompostlash jarayonida o‘zgarishini o‘rganuvchi laboratoriya/model miqyosidagi tadqiqotdir. Natijalar, ayniqsa, organik uglerod, gumifikatsiya, gumik va fulvik kislota fraksiyalari hamda FTIR strukturaviy o‘zgarishlariga taalluqlidir.

Tadqiqot olingan kompost qishloq xo‘jaligida foydalanish uchun barcha kimyoviy, mikrobiologik va toksikologik xavfsizlik mezonlariga javob berishini ko‘rsatmaydi. Og‘ir metall va patogen xavfsizligi alohida tasdiqlanishi lozim. Xuddi shuningdek, natijalar sanoat miqyosidagi kompostlash inshootlarining iqtisodiy yoki ekologik hayotiy sikl samaradorligini baholamaydi.

Manbaga sodiqlik izohi: Ushbu Verianla izohidagi tajriba sharoitlari, raqamli topilmalar, FTIR polosalari va tadqiqotchilar talqinlari yuklangan tadqiqotga asoslanadi. Tashqi manbalardan faqat DOI, jurnal qaydi, nashriyot va taqriz jarayonini bibliografik tasdiqlash uchun foydalanilgan; tadqiqotga yangi ilmiy tajriba yoki natija qo‘shilmagan.