Изилдөөдө Бакудан алынып, үч жыл сакталган агынды суу чөкмөсү саман, жалбырак жана таарынды сыяктуу органикалык материалдар менен биоконверсияга дуушар болуп, C:N катышынын, нымдуулуктун жана калий гуматын колдонунун компосттогу органикалык заттын өзгөрүшүнө тийгизген таасири изилденген. Баштапкы чөкмөнүн кургак затында жалпы көмүртек %28,79, азот %2,41, фосфор %2,86 жана калий %0,39 болуп аныкталган. Аэробдук шартта жалпы көмүртек баштапкы аралашмаларга салыштырмалуу болжол менен %30 азайса, гумус заттарынын түзүлүшү жогорулаган; гумин жана фульво кислоталарынын фракцияларынын жалпы чыгымында эң жогорку көрсөткүч C:N = 25:1 шартында байкалган. Калий гуматын кошуу гумус кислоталарынын чыгымын болжол менен %9 көбөйткөнү, %65 нымдуулук гумин заттарынын түзүлүшү үчүн ылайыктуураак натыйжа бергендиги билдирилген. Изилдөөчүлөр айрыкча жалбырак кошулган аралашмаларда гумин кислотасынын топтолушу жогору болгонун белгилешет.

Анаэробдук биоконверсияда органикалык заттын ажырашы аэробдук шарттагыдай интенсивдүү болгон эмес. Анын ордуна булакта узагыраак термофилдик мезгил менен бирге акыркы органикалык компоненттин сапат көрсөткүчтөрү жакшырганы; органикалык көмүртектин көлөмү %25ке чейин жана гумин кислотасынын чыгымы %30га чейин өскөнү айтылат. Бирок бул пайыздар кайсы баштапкы же контролдук топко салыштырылып эсептелгени текстте так көрсөтүлбөгөндүктөн, маанилер булакта берилген чекте гана каралышы керек.

FTIR анализи биоконверсия учурунда гумин кислоталарынын түзүлүшү да өзгөрөрүн көрсөтөт. Алифаттык түзүлүштөргө тиешелүү айрым сиңирүү тилкелеринин интенсивдүүлүгү азайса, ароматтык өзөк жана карбоксил топтору менен байланышкан тилкелердин интенсивдүүлүгү жогорулаган. Изилдөөчүлөр бул өзгөрүүнү компост гумин кислоталарынын “жетилген” түзүлүшкө өтүшү катары түшүндүрүшөт.

Изилдөөнүн маанилүү чеги — жыйынтыктар белгилүү бир Баку агынды суу чөкмөсүнө жана лабораториялык/моделдик компосттоо шарттарына негизделген. Оор металлдар жана микробиологиялык коопсуздук изилдөөнүн негиздемесинде маанилүү тобокелдик катары каралганы менен, жарыяланган жыйынтыктарда оор металл концентрацияларынын же патогендердин азайышынын сандык натыйжалары берилген эмес. Демек, бул изилдөө алынган компост айыл чарбасында түз колдонуу үчүн бардык коопсуздук шарттарына жооп берет дегенди далилдебейт.

Түркия үчүн бул эмнени билдирет?

Изилдөө Азербайжанда, Бакудан алынган агынды суу чөкмөсүндө жүргүзүлгөн. Түркиядагы муниципалдык агынды суу тазалоочу жайлардын ылайларынын органикалык зат курамы, оор металл жүгү, туздуулугу, патоген профили жана тазалоо процесстери объекттен объектке өзгөргөндүктөн, бул жерден алынган оптималдуу шарттар Түркияга түздөн-түз көчүрүлбөшү керек. Ошентсе да изилдөө муниципалдык тазалоо ылайларын органикалык калдыктар менен бирге стабилдештирүү, гумфикацияны күчөтүү жана көмүртекти туруктуураак органикалык түзүлүштөргө айландыруу боюнча Түркиядагы жергиликтүү эксперименттер үчүн текшерүүгө боло турган ыкмалык алкак сунуштайт. Айыл чарбасында колдонуу каралса, жергиликтүү талаптарга ылайык оор металл, микробиологиялык коопсуздук жана экотоксикологиялык анализдер кошумча жүргүзүлүшү керек.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү эмне?

Агынды сууну тазалоонун соңунда пайда болгон ылай же чөкмөнү жок кылуу көлөмдүк калдыктарды башкаруу көйгөйү гана эмес. Бул материалда олуттуу көлөмдө органикалык зат жана өсүмдүк үчүн азык элементтери болушу мүмкүн; ошол эле учурда микробиологиялык булгоочу заттар, оор металлдар жана экологиялык жактан керексиз компоненттер да камтылышы мүмкүн.

Изилдөөдө бул эки жактуу абал өзгөчө баса белгиленет: агынды суу чөкмөсү бир жагынан органикалык заттын булагы жана потенциалдуу топурак жакшырткыч катары бааланса, экинчи жагынан аны түз колдонуу экологиялык тобокелдик жаратышы мүмкүн. Ошондуктан изилдөөчүлөр биоконверсия жана компосттоону органикалык затты туруктуураак гуминдик түзүлүштөргө айландыруучу иштетүү жолу катары карашат.

Баштапкы материал эмне болгон?

Эксперименттерде Баку шаарынан алынган жана үч жыл сакталган агынды суу чөкмөсү колдонулган. Булакта баштапкы материалдын кургак зат боюнча негизги химиялык курамы төмөнкүдөй берилген:

Баштапкы органикалык заттагы гумин кислотасынын фракциясы жалпы заттын %9,3үн, ал эми фульво кислотасынын фракциясы %7,0син түзгөнү көрсөтүлөт. Демек, баштапкы материалда гумин кислотасынын фракциясы фульво кислотасынын фракциясынан жогору болгон.

Экспериментте кайсы органикалык толтургуч материалдар колдонулган?

Агынды суу чөкмөсү үч түрдүү лигноцеллюлозалык материал менен аралаштырылган:

• Саман
• Жалбырак
• Таарынды

Моделдик экспериментте эки түрдүү баштапкы көмүртек/азот катышы колдонулган:

• C:N = 15:1
• C:N = 25:1

Нымдуулук деңгээлдери %50 жана %65 болуп жөнгө салынган. Компосттоо процессин күчөтүү үчүн микробдук препарат өзүнчө жана калий гуматы менен бирге колдонулганы айтылат.

Булактагы таблицадагы маанилүү шайкешсиздик

Изилдөөнүн эксперименттик схемасын көрсөткөн 1-таблицада эки өзүнчө эксперименттик блоктун аталышы да булакта “калий гуматы менен иштетүү” деген маанидеги бир эле сөз айкашы менен басылган. Бул гумат колдонулган жана колдонулбаган топторду ажыратууга арналган редакциялык ката болушу мүмкүн; бирок булак аны ачык оңдобогондуктан бул жерде бир блок “гуматсыз контроль” деп кайра аталып берилген жок.

Ошол сыяктуу жыйынтык бөлүмүндө эң жакшы органикалык курам параметри “көмүртектин азотко катышы 25%” деп жазылган. Эксперименттик дизайнда бул өзгөрмө бардык жерде C:N = 25:1 деп берилгендиктен, текстте эки көрсөтүүнүн ортосунда булактын ички шайкешсиздиги бар. Verianla түшүндүрмөсүндө эксперименттик дизайндагы түпнуска C:N = 25:1 формасы негиз катары алынган, ал эми жыйынтык бөлүмүндөгү “25%” сөзүнүн болушу ачык белгиленген.

Компосттоо кантип жүргүзүлгөн?

Булакта эсептелген катыштарда майдаланган компоненттер аралаштырылып, желдетүүгө мүмкүнчүлүк берүү үчүн капкактуу пластик идиштерге салынганы айтылат. Идиштердин сыртка чыккан тешиктүү түтүгү болгон жана аэробдук үлгүлөр бул түтүк аркылуу резина насос менен күн сайын желдетилген.

Нымдуулук салмак ыкмасы менен көзөмөлдөнүп, максаттуу нымдуулук сакталган. Ошентип изилдөө толтургуч материалдын, баштапкы C:N катышынын, нымдуулуктун жана гумат колдонуунун органикалык заттын өзгөрүшүнө таасирин салыштырууну көздөгөн.

Органикалык зат кантип анализделген?

Агынды суу чөкмөсүндө жана даярдалган компосттордо органикалык зат көлөмү Tyurin ыкмасы менен аныкталган. Гумустун топтук курамы Kononova жана Belçikova модификациясында Tyurin ыкмасы менен, ал эми оптикалык тыгыздык Orlov ыкмасы менен бааланган.

Гумин кислоталарынын инфракызыл спектрлери Agilent Technologies Cary 630 спектрометринде diffuse reflectance тиркемеси менен жазылган. Эксперименттик маалыматтарды статистикалык иштетүүдө Statistica 6.0 программасы колдонулганы айтылат.

Аэробдук биоконверсияда эмне болду?

Аэробдук шарттардагы негизги тенденция — минералдашуу басымдуу болушу. Изилдөөдө даярдалган компосттордун жалпы көмүртек көлөмү баштапкы аралашмаларга салыштырмалуу болжол менен %30 азайганы билдирилет. Изилдөөчүлөр бул азайууну органикалык көмүртек ажырап CO₂ге айланып, системадан чыгышы менен байланыштырышат.

Интенсивдүү минералдашуу C:N = 15:1 шартында байкалган. Бул табылга төмөн баштапкы C:N катышы изилдөөдөгү аэробдук шартта көмүртек жоготуусун тездеткенин көрсөтөт.

Таарынды эмне үчүн башкача жүрүм көрсөттү?

Таарынды бар компосттордо органикалык көмүртек көлөмү башка айрым аралашмаларга караганда жогору бойдон калган. Изилдөөчүлөр муну таарындынын баштапкы көмүртек курамы жогору жана анын түзүмүндөгү көмүртек минералдашууга туруктуураак болгону менен түшүндүрүшөт.

Бул натыйжа “таарынды эң жакшы компост берди” дегенди билдирбейт. Көмүртектин системада көбүрөөк калышы жана гуминдик заттын жетилүүсү бир эле көрсөткүч эмес; изилдөө бул эки түшүнүктү өзүнчө баалайт.

Гумин жана фульво кислоталары кандай өзгөрдү?

Компосттоодон кийин гумус кислоталарынын көлөмүндө баштапкы агынды суу чөкмөсүнө салыштырмалуу өсүү тенденциясы байкалган. Гумин жана фульво кислоталарынын фракцияларынын жалпы чыгымы боюнча эң жогорку маани C:N = 25:1 шартында билдирилген.

Калий гуматын кошуу гумус кислоталарынын чыгымын болжол менен %9 көбөйткөн. Бул пайыз изилдөөнүн өзүнүн эксперименттик шартындагы өзгөрүүнү көрсөтөт; башка ылай же компост системаларында ушундай эле көлөмдө өсүү күтүлөт дегенди билдирбейт.

Нымдуулук деңгээлинин таасири

Изилдөөдө %65 нымдуулук деңгээлинде гуминдик заттардын түзүлүшү жогору болгону билдирилген. Изилдөөчүлөр муну жогорку нымдуулукта төмөн молекулалык салмактагы кошулмалардын өзгөрүүсү жеңилдеши менен түшүндүрүшөт.

Ар башка толтургуч материалдар гумфикациянын багытына да таасир берген. Жалбырак менен компосттоодо гумин кислотасы фракциясынын эң жогорку топтолушу байкалса, таарынды жана саман камтыган варианттарда фульво кислотасы фракциясынын активдүүрөөк топтолгону айтылат.

Аэробдук компосттордун гумфикация деңгээли

Органикалык заттын гумфикация даражасын баалоо үчүн T. A. Gorelova боюнча торф гумфикация көрсөткүчү колдонулган. Аэробдук шартта даярдалган компосттордо бул көрсөткүч булак текстинде болжол менен 1,9–2,5 аралыгында берилет жана бул диапазон орточо гумфикация даражасы катары чечмеленет.

Анаэробдук биоконверсия эмнени көрсөттү?

Изилдөөгө ылайык, анаэробдук чөйрөдө баштапкы органикалык заттын ажырашы желдетилген аэробдук системалардагыдай интенсивдүү эмес. Ошол эле учурда изилдөөчүлөр узагыраак термофилдик мезгил менен даяр материалдын органикалык компоненттеринин сапат көрсөткүчтөрү жакшырганын белгилешет.

Булакта анаэробдук процесс учурунда:

• Органикалык көмүртектин көлөмүндө %25ке чейин өсүү,
• Гумин кислотасынын чыгымында %30га чейин өсүү

билдирилген. Бирок бул пайыздар кайсы салыштыруу базасына жараша эсептелгени жарыяланган текстте толук түшүндүрүлбөгөндүктөн, маанилер “баштапкыга салыштырмалуу так %25 жана %30 өсүү” деп кеңейтилбеши керек.

Изилдөөчүлөр төмөн гумфикация даражасындагы баштапкы чөкмөгө салыштырмалуу аэробдук биоконверсияда орточо, ал эми анаэробдук биоконверсияда жогорку гумфикация деңгээлиндеги продукт алынганын билдиришет.

FTIR спектри органикалык заттын жетилүүсү жөнүндө эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн 1-сүрөтүндө үч жыл сакталган агынды суу чөкмөсүнөн бөлүнгөн гумин кислоталарынын инфракызыл спектри берилет. Спектрде изилдөөчүлөр төмөнкү негизги аймактарды чечмелешет:

Булактагы спектр түз көчүрүлбөстөн, изилдөөчүлөр берген толкун сандары жана химиялык түшүндүрмөлөр бул жерде автордук укук жагынан коопсуз түшүндүрмө таблицага айландырылган.

Биоконверсиядан кийин айрым алифаттык түзүлүштөрдүн сиңирүү интенсивдүүлүгү азайып, анын ордуна ароматтык өзөк менен байланышкан болжол менен 1625 cm⁻¹ тилкенин жана карбоксил топторуна байланышкан аймактардын интенсивдүүлүгү көбөйгөнү билдирилген. Изилдөөчүлөр бул түзүлүштүк өзгөрүүнү компост гумин кислоталарынын “жетилген” абалга өтүшүнүн белгиси катары баалашат.

Жыйынтык бөлүмүндөгү “%94кө чейин” деген табылга кантип чечмелениши керек?

Изилдөөнүн жыйынтык бөлүмүндө алынган компосттордо гумус заттарынын топтолушу “%94кө чейин” жеткени айтылат. Бирок текстте бул көрсөткүч кайсы математикалык аныктамага, баштапкы мааниге же фракциялардын суммасына жараша эсептелгени кеңири көрсөтүлгөн эмес. Ошондуктан %94 мааниси бул жерде изилдөөчүлөр билдирген жыйынтык катары гана берилет; “компосттун %94ү гумус” деп чечмеленбейт.

Изилдөөнүн күчтүү жактары кайсылар?

• Чыныгы агынды суу чөкмөсү менен иш жүргүзүлгөн.
• Саман, жалбырак жана таарынды сыяктуу ар башка органикалык жардамчы материалдар салыштырылган.
• C:N катышы жана нымдуулук сыяктуу компосттоо үчүн негизги процесс өзгөрмөлөрү бааланган.
• Калий гуматын колдонуунун гумус түзүлүшү менен байланышы изилденген.
• Аэробдук жана анаэробдук өзгөрүү бир эле изилдөө алкагында каралган.
• Химиялык курамдын жыйынтыктары FTIR түзүлүштүк анализи менен колдоого алынган.

Изилдөөнүн чектөөлөрү кайсылар?

• Үлгүлөрдүн биологиялык кайталоо саны жарыяланган текстте так берилген эмес.
• Аэробдук компосттоонун жалпы эксперимент убактысы жана температура-убакыт профили кеңири берилген эмес.
• Анаэробдук эксперименттик түзүлүш аэробдук түзүлүш сыяктуу деталдуу сүрөттөлгөн эмес.
• Колдонулган микробдук препараттын курамы, концентрациясы жана дозасы көрсөтүлгөн эмес.
• Statistica 6.0 колдонулганы айтылганы менен p маанилери, ишеним аралыктары же деталдуу статистикалык тест жыйынтыктары берилген эмес.
• Оор металлдар изилдөөнүн экологиялык негиздемесинде маанилүү болгону менен эксперименттик жыйынтыктарда металл концентрацияларынын мурда/кийин сандык салыштыруусу жок.
• Микробиологиялык дезинфекция же патогендердин азайышы боюнча сандык маалымат жарыяланган эмес.
• Булактын эксперименттик таблицасында калий гуматына байланышкан эки блок бир эле аталышта берилген.
• Жыйынтык бөлүмүндөгү “C:N 25%” формасы эксперименттик дизайндагы C:N = 25:1 формасына шайкеш эмес.
• “%94кө чейин гумус заттарынын топтолушу” сөзүнүн эсептөө негизи текстте толук түшүндүрүлгөн эмес.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Агынды суу чөкмөсүнүн органикалык материалдар менен биоконверсиясы органикалык заттын курамын өзгөрткөн.
• Аэробдук шартта жалпы көмүртек болжол менен %30га чейин азайган.
• C:N = 15:1 шартында интенсивдүү минералдашуу байкалган.
• C:N = 25:1 шарты гумин + фульво кислоталары фракцияларынын жалпы чыгымы боюнча жогорку натыйжа берген.
• %65 нымдуулук изилдөө шартында гуминдик зат түзүлүшүнүн жогорку чыгымы менен байланышкан.
• Калий гуматын кошуу гумус кислоталарынын чыгымын болжол менен %9 көбөйткөн.
• Жалбырак колдонулган аралашмаларда гумин кислотасы фракциясынын жогорку топтолушу байкалган.
• Биоконверсия учурунда гумин кислоталарынын FTIR түзүлүшүндө ароматтык жана карбоксилдик мүнөзгө байланышкан өзгөрүүлөр болгон.

Изилдөө далилдебеген жыйынтыктар

• Алынган компостту түздөн-түз айыл чарба жерине коопсуз колдонууга болору далилденген эмес.
• Оор металлдар коопсуз чектен төмөн түшкөнү көрсөтүлгөн эмес.
• Патогендер толук жок болгону сандык түрдө көрсөтүлгөн эмес.
• Компост өсүмдүк түшүмдүүлүгүн жогорулатарын текшерген талаа эксперименти жүргүзүлгөн эмес.
• Түркиядагы же башка өлкөлөрдөгү бардык агынды суу тазалоо ылайларында ушул эле оптималдуу шарттар жарактуу экени көрсөтүлгөн эмес.
• Өнөр жай масштабындагы процесстин экономикалык ишке ашуусу бааланган эмес.
• “%94” деген сөз компосттун жалпы массасынын %94ү гумус деген мааниде чечмеленбейт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Эксперименттик материалдын баштапкы касиеттери

Моделдик эксперименттин өзгөрмөлөрү

Аналитикалык ыкмалар

Негизги жыйынтыктардын системалуу кыскача мазмуну

Статистикалык баалоо боюнча эмне билебиз?

Изилдөөдө эксперименттик маалыматтар Statistica 6.0 менен иштетилгени айтылат. Мындан тышкары, анаэробдук биоконверсияда баштапкы аралашма параметрлери менен компосттордун гумфикация көрсөткүчүнүн ортосунда статистикалык маанилүү корреляция табылган эмес деп билдирилет.

Бирок колдонулган корреляция тести, үлгү көлөмү, p мааниси, ишеним аралыгы же маанилүүлүк чеги текстте берилген эмес. Ошондуктан “маанилүү корреляция жок” деген жыйынтык булакта берилген формада гана айтылышы мүмкүн, статистикалык эффекттин көлөмүн өзүнчө баалоого болбойт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Толук түпнуска иштин аталышы: TULLANTI SULARIN ÇÖKÜNTÜLƏRİNDƏKİ ORQANİK MADDƏNİN BIOKONVERSİYA PROSESİ

Англисче аталышы: TRANSFORMATION OF ORGANIC MATTER IN WASTE WATER SEDIMENTS IN BIOCONVERSION PROCESS

Авторлор: Gülnarə Abdullayeva; Çiçək İsmayılova.

Авторлор жөнүндө маалымат: Gülnarə Abdullayeva булакта доцент; Çiçək İsmayılova магистратура студенти катары көрсөтүлгөн.

Мекеме: Azerbaijan State Oil and Industry University, Department of Chemistry and Technology of Inorganic Substances.

Журнал: Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri / Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions.

Том / сан: 28(1), 2026.

Беттер: 26–32.

DOI:10.32010/YQGP2577

Расмий жарыя барагы:Azerbaijan State Oil and Industry University Press макала жазуусу

Басмакана: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Булактын түрү: Рецензияланган изилдөө макаласы.

Макаланын даталары: Булакта алынган күнү 17 January 2025, кайра каралган күнү 27 February 2026 жана кабыл алынган күнү 28 March 2026 деп берилген.

Лицензиялык статус: Каралган макалада Creative Commons сыяктуу ачык кайра колдонуу лицензиясы так көрсөтүлгөн эмес. Ошондуктан Verianla ичинде түпнуска сүрөттөр түз көчүрүлгөн жок; сандык жыйынтыктар жана FTIR тилкелеринин илимий мааниси өзүнчө HTML таблицалар жана түшүндүрмөлөр менен берилди.

Каржылоо: Булак текстинде өзүнчө каржылоо билдирүүсү көрүнбөйт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булак текстинде өзүнчө маалымат жеткиликтүүлүгү билдирүүсү берилген эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булак текстинде өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы билдирүүсү көрүнбөйт.

Автордук салымдар: Булак текстинде CRediT же деталдуу автордук салым билдирүүсү жок.

Булактын ички редакциялык жана ыкмалык эскертүүлөрү

• 1-таблицада эки эксперименттик блок бир эле “калий гуматы менен иштетүү” деген аталыш менен басылган; кайсы блок контроль экендиги булакта так эмес.
• Эксперименттик дизайнда C:N катыштары 15:1 жана 25:1 болуп берилсе, жыйынтык бөлүмүндө эң жакшы шарттардын бири “көмүртектин азотко катышы 25%” деп жазылган. Бул сөз үнсүз түрдө булактан алып салынган жок; шайкешсиздик белгиленди.
• Текстте “гумус заттарынын %94кө чейин топтолушу” жөнүндө айтылат; бирок бул катыштын эсептөө базасы деталдуу түшүндүрүлгөн эмес.
• Оор металл коркунучу жана компосттоо оор металлдарды азайтышы мүмкүн экендиги айтылганы менен, жыйынтыктарда оор металл концентрацияларынын салыштырма сандык маалыматтары берилген эмес.
• Анаэробдук биоконверсия жыйынтыктары берилгени менен, анаэробдук реактордун иш шарттары аэробдук түзүлүштөй кеңири көрсөтүлгөн эмес.

Илимий түшүндүрмөнүн чеги

Бул изилдөө агынды суу чөкмөсүндөгү органикалык заттын биоконверсия жана компосттоо учурунда өзгөрүшүн караган лабораториялык/моделдик масштабдагы иш. Жыйынтыктар негизинен органикалык көмүртек, гумфикация, гумин жана фульво кислоталарынын фракциялары жана FTIR түзүлүштүк өзгөрүүлөрүнө тиешелүү.

Изилдөө алынган компост айыл чарбасында колдонуу үчүн бардык химиялык, микробиологиялык жана токсикологиялык коопсуздук талаптарына жооп берет деп көрсөтпөйт. Оор металл жана патоген коопсуздугу өзүнчө текшерилиши керек. Ошондой эле жыйынтыктар өнөр жай масштабындагы компосттоо объекттеринин экономикалык же экологиялык жашоо цикл көрсөткүчтөрүн баалабайт.

Булакка берилгендик эскертүүсү: Бул Verianla түшүндүрмөсүндөгү эксперименттик шарттар, сандык табылгалар, FTIR тилкелери жана изилдөөчүлөрдүн түшүндүрмөлөрү жүктөлгөн изилдөөгө негизделет. Тышкы булактар DOI, журнал жазуусу, басмакана жана рецензия процессин библиографиялык текшерүү үчүн гана колдонулган; изилдөөгө жаңы илимий эксперимент же жыйынтык кошулган эмес.