Xonaki mushuklar bir-biridan faqatgina qanchalik o‘yinqaroq, kirishimli yoki tortinchoq ekanligi bilan ajralib turmaydi[cite: 7]. Bitta mushuk o‘z egasiga mehr ko‘rsatgani holda notanishlardan qochishi, o‘yin paytida juda faol bo‘lsa-da, veterinariya klinikasida kuchli qo‘rquv namoyon qilishi mumkin[cite: 7]. Shu sababli mushuklarning xarakterini faqat “ijtimoiy”, “uyatchan”, “dominant” yoki “mustaqil” kabi mavhum sifatlar bilan ta’riflash xatti-harakat sodir bo‘ladigan vaziyatni e’tibordan chetda qoldirishi mumkin[cite: 7].

Izabel Kappel (Isabelle Kappel), Stefaniya Ukkeddu (Stefania Uccheddu), Kristof Gross (Christoph Gross) va Udo Ganslosser (Udo Ganslosser) tomonidan tayyorlangan ushbu tadqiqot mushuklar shaxsiyatini kundalik hayotdagi aniq vaziyatlarga bog‘langan xatti-harakatlar orqali baholovchi yangi so‘rovnoma yondashuvini ishlab chiqdi[cite: 7]. Germaniyadagi mushuk egalaridan to‘plangan 792 ta so‘rovnoma tahlili natijasida to‘rtta asosiy shaxsiyat o‘lchami aniqlandi: Qat’iyatlilik (Assertiveness), Hissiy reaktivlik (Emotional Reactivity), Harakatchanlik (Vitality) va Ijtimoiy qiziqish (Social Interest)[cite: 7].

Tadqiqotchilar ushbu to‘rt o‘lchamning har bir mushukda qanday uyg‘unlashganini o‘rganib, beshta xulq-atvor profilini tasnifladilar: Ijtimoiy–Qat’iyatli, Jasur–Mustaqil, Ta’sirchan–Yaqinlik izlovchi, Hissiy reaktiv va Kam qat’iyatli/Kam faol[cite: 7]. Tadqiqot mushuklarni shunchaki alohida ballar bilan emas, balki yaxlit xulq-atvor profillari orqali tushunish zarurligini ilgari suradi[cite: 7].

Mushuklarda shaxsiyat qanday o‘lchanadi?

An’anaviy so‘rovnomalar hayvon egasidan mushukni umumiy sifatlar bilan baholashni so‘raydi[cite: 7]. Biroq bu ikki asosiy muammoni keltirib chiqaradi[cite: 7]:

1. Mavhum sifatlarni har bir inson turlicha tushunadi (bir kishi uchun “dominant” bo‘lgan narsa boshqasi uchun “o‘ziga ishongan” yoki “tajovuzkor” bo‘lishi mumkin)[cite: 7].
2. Mushukning xatti-harakati kontekstga bog‘liq: egasiga mehribon mushuk bolalardan qo‘rqishi yoki notanishlarga befarq bo‘lishi mumkin[cite: 7].

Shu sababli tadqiqot mavhum sifatlardan voz kechib, aniq sharoitlarda kuzatiladigan xatti-harakatlarga tayandi[cite: 7].

So‘rovnoma tuzilishi va tanlanma

Dastlabki so‘rovnoma 126 banddan iborat bo‘lgan (14 ta demografik, 56 ta shaxsiyat, 14 ta odatlar va 42 ta o‘zaro munosabatlar)[cite: 7]. Baholash 5 balli Likert shkalasida (0: Hech qachon — 4: Doimo) o‘tkazilgan[cite: 7].

Tadqiqotda kamida 3 oydan beri mushuk bilan birga yashayotgan 18 yoshdan oshgan egalarning 792 ta xonaki mushugi bo‘yicha javoblari tahlil qilindi (2019-yil)[cite: 7]. 2022-yilda esa qayta testlar o‘tkazildi[cite: 7]. Tanlanmada bichilgan erkak mushuklar 44,3%, bichilgan urg‘ochilar 30,4% ni tashkil etgan; 73,2% mushuk boshqa mushuklar bilan birga yashagan[cite: 7].

Faktor tahlili: 112 banddan 25 bandga

Kategoriyali ma’lumotlar sababli polixorik korrelyatsiya matritsasi ishlatildi (KMO = 0,778; Bartlett testi p < 0,05)[cite: 7]. MAP testi va yamoq grafigi asosida 4 faktorli yechim tanlandi va Promax qiya burchakli aylantirish qo‘llanildi[cite: 7]. Zaxiradagi 112 ta xulq-atvor bandidan talablarga (faktor yuki ≥ 0,45, communality ≥ 0,30) javob bergan 25 ta asosiy band qoldirildi (umumiy dispersiyaning 72% ini tushuntiradi)[cite: 7].

To‘rtta asosiy shaxsiyat o‘lchami

Hissiy reaktivlikda Kronbax alfasi past (0,27), ammo MakDonald omegasi yuqori (0,87) bo‘lishi bandlarning umumiy xususiyatga turlicha kuch bilan bog‘langani va teskari yuklamalar borligi bilan izohlanadi (korku turli vaziyatlarda turlicha namoyon bo‘ladi)[cite: 7].

Beshta xulq-atvor profili (k-means klaster tahlili)

Ierarxik va k-means klaster tahlili (k = 5) orqali barcha mushuklar quyidagi 5 guruhga ajratildi[cite: 7]:

Xulosa natijalari:

• Eng katta guruh — Jasur–Mustaqil mushuklar (235 ta); ularda odamlarga ehtiyoj past, faollik yuqori[cite: 7].
• Ta’sirchan–Yaqinlik izlovchi mushuklar (52 ta) egasiga juda bog‘langan, ammo o‘yin faolligi past va xavotirga moyil[cite: 7].
• Vaqt o‘tishi bilan ishonchlilik ko‘rsatkichlari (ICC) 0,64–0,89 oralig‘ida barqaror bo‘lgan[cite: 7].
• Ushbu profillar boshpanalarda mushuklarni to‘g‘ri oilalarga asrab olishga berishda qo‘l kelishi mumkin[cite: 7].

Manba va uslubiy izoh

Ushbu sharh Izabel Kappel, Stefaniya Ukkeddu, Kristof Gross va Udo Ganslosser tomonidan tayyorlangan “From Traits to Profiles: A Context-Sensitive Assessment of Personality in Domestic Cats – Behavioural Profiles in the German Cat Population” nomli maqolaga asoslangan[cite: 7].

Ushbu ish SSRN platformasidagi preprint maqola bo‘lib, rasmiy ilmiy taqrizdan o‘tmagan[cite: 7]. Natijalar Germaniyadagi egalarining subyektiv so‘rovnoma javoblariga tayanadi va klinik tashxis hisoblanmaydi[cite: 7].