Ev pişikləri bir-birindən yalnız nə qədər oynaq, sosial və ya çəkingən olmaları ilə fərqlənmir. Eyni pişik sahibinə yaxınlıq axtararkən yad adamlardan qaça bilər; oyun zamanı son dərəcə fəal göründüyü halda baytarlıq mühitində güclü qorxu göstərə bilər. Buna görə pişiklərin şəxsiyyətini yalnız “sosial”, “utancaq”, “dominant” və ya “müstəqil” kimi mücərrəd sifətlərlə təsvir etmək davranışın baş verdiyi konteksti nəzərdən qaçıra bilər.

Isabelle Kappel, Stefania Uccheddu, Christoph Gross və Udo Ganslosser tərəfindən hazırlanmış bu tədqiqat ev pişiyinin şəxsiyyətini gündəlik həyatda müşahidə edilən və konkret sosial vəziyyətlərlə əlaqələndirilən davranışlar əsasında qiymətləndirən yeni sorğu yanaşması hazırlayır. Almaniyadakı pişik sahiblərindən toplanmış 792 sorğunun təhlili nəticəsində dörd əsas şəxsiyyət ölçüsü müəyyənləşdirilmişdir: İddialılıq, Emosional Reaktivlik, Canlılıq və Sosial Maraq.

Tədqiqatçılar daha sonra bu dörd ölçünün hər pişikdə necə birləşdiyini araşdırmış və beş fərqli davranış profili müəyyən etmişlər: Sosial–İddialı, Cəsarətli–Müstəqil, Həssas–Yaxınlıq Axtaran, Emosional Reaktiv və Aşağı İddialılıq/Aşağı Fəallıq. Beləliklə, tədqiqat pişiklərin yalnız ayrı-ayrı xüsusiyyət balları ilə deyil, həmin xüsusiyyətlərin yaratdığı bütöv profillərlə başa düşülə biləcəyini müdafiə edir.

Nəticələr sığınacaqlarda sahibləndirmə uyğunlaşdırmaları, ev mühitinin təşkili, zənginləşdirmə proqramları, davranış məsləhətçiliyi və insan–pişik münasibətinin idarə olunması baxımından mühüm başlanğıc təqdim edir. Bununla belə, tədqiqat sahiblərin onlayn cavablarına əsaslanan, Almaniya nümunəsində aparılmış və hələ ekspert qiymətləndirməsindən keçməmiş preprint işdir.

Pişiklərdə şəxsiyyət necə ölçülür?

Pişik davranışı üzrə tədqiqatlar eyni fərdin zaman keçdikcə müəyyən davranış meyllərini qoruya bildiyini göstərir. Bəzi pişiklər yad insanlara daha asan yaxınlaşdığı halda, digərləri uzaq durur; bəziləri oyuna başlamağa meylli ikən, digərləri daha az fəallıq göstərir. Bu cür davamlılıqlar heyvan davranışı tədqiqatlarında “şəxsiyyət” və ya “temperament” anlayışları ilə nəzərdən keçirilir.

Lakin pişiklərdə şəxsiyyəti ölçmək üçün istifadə edilən vasitələrin mühüm hissəsi sahibdən pişiyini “dominant”, “impulsiv”, “nevrotik”, “ekstravert” və ya “sosial” kimi ümumi sifətlərlə qiymətləndirməsini istəyir. Bu yanaşma faydalı olsa da, iki əsas problem daşıyır.

Birincisi, mücərrəd sifətlər müxtəlif insanlar tərəfindən fərqli mənalarda işlədilə bilər. Bir sahibin “dominant” adlandırdığı davranış digər sahibin nəzərində “özünəinamlı”, “inadkar” və ya “aqressiv” ola bilər. İkincisi, pişiyin davranışı kontekstdən asılıdır. Eyni pişik sahibi ilə fiziki təmasa açıq, uşaqlara qarşı çəkingən, baytar yanında qorxaq, yad böyüklərə qarşı isə neytral ola bilər.

Tədqiqatın əsas çıxış nöqtəsi budur: Pişik şəxsiyyəti yalnız sabit xüsusiyyətlərdən deyil, bu xüsusiyyətlərin konkret kontekstlərdə necə üzə çıxmasından anlaşılmalıdır.

İnsan və ya it mərkəzli şərh riski

Tədqiqatçılar insanların pişik davranışını qiymətləndirərkən insan sosial münasibətlərinə və ya it davranışına aid gözləntiləri pişiklərə köçürmək riskinin olduğunu vurğulayırlar. Məsələn, insanla daim göz təması qurmayan, tez-tez fiziki yaxınlıq axtarmayan və ya əmrə bənzər sosial işarələrə itlər qədər aydın cavab verməyən pişiyin “soyuq” və ya “antisosial” sayılması növə xas davranış quruluşunu nəzərdən qaçıra bilər.

Pişiklərdə sosial bağlılıq həmişə davamlı təmas və ya açıq itaət şəklində görünmür. Yaxınlıqda olmaq, sahibini evə gələndə qarşılamaq, öz istəyi ilə yaxınlaşmaq, toxunmağa icazə vermək və ya müəyyən vaxtlarda diqqət istəmək də sosial bağın hissələri ola bilər. Buna görə tədqiqat şərhə açıq şəxsiyyət sifətləri əvəzinə müşahidə olunan davranışlara yönəlmişdir.

Tədqiqatın cavab axtardığı boşluq

Feline Five kimi formalaşmış modellər pişiklərdə şəxsiyyətin ölçülə bildiyini göstərmişdir. Fe-BARQ kimi davranış qiymətləndirmə vasitələri isə rifah, idarəetmə və davranış problemləri ilə əlaqəli geniş davranış diapazonunu araşdırır. Bununla belə, mövcud vasitələrin çoxu ya mücərrəd şəxsiyyət sifətlərinə, ya da konkret davranış problemlərinə üstünlük verir.

Bu tədqiqat iki yanaşma arasındakı boşluğu doldurmağı məqsəd qoymuşdur:

• Şəxsiyyət ölçülərini qorumaq,
• lakin bu ölçüləri mücərrəd sifətlərdən deyil, konkret vəziyyətlərdə müşahidə edilən davranışlardan çıxarmaq,
• sonra pişikləri yalnız ayrı-ayrı ballarla deyil, bir neçə xüsusiyyətin birlikdə yaratdığı profillərlə qiymətləndirmək.

Bu baxımdan tədqiqat həm dəyişən mərkəzli, həm də fərd mərkəzli yanaşmadan istifadə edir. Faktor təhlili bütün pişiklərdə ortaq görünə bilən əsas şəxsiyyət ölçülərini müəyyənləşdirdiyi halda, klaster təhlili bu ölçülərin müxtəlif pişiklərdə hansı birləşmələrlə meydana çıxdığını göstərir.

Sorğu necə hazırlanmışdır?

Sorğu əvvəlcə ingilis dilində hazırlanmış, daha sonra alman və italyan dillərinə tərcümə edilmişdir. Semantik ekvivalentliyi yoxlamaq üçün geri tərcümə üsulu tətbiq olunmuşdur. Alman versiyası yenidən ingilis dilinə tərcümə edilmiş, yaranan fərqlər tədqiqat qrupu tərəfindən qiymətləndirilmişdir. Bundan başqa macar və türk versiyaları da hazırlanmışdır. Lakin bu tədqiqatda yalnız alman versiyası sınaqdan keçirilmişdir.

Sualların hazırlanması prosesində ev pişiklərinin davranışı və etologiyası üzrə ədəbiyyat araşdırılmışdır. Mövcud şəxsiyyət inventarlarının gündəlik pişik–insan və pişik–pişik münasibətlərindəki hansı vəziyyətləri kifayət qədər əhatə etmədiyi qiymətləndirilmiş; xüsusilə aşağıdakı sahələrdə yeni bəndlər hazırlanmışdır:

• Pişiyin sahibi ilə qarşılıqlı əlaqəsi,
• tanış və yad insanlarla qarşılıqlı əlaqəsi,
• uşaqlara verdiyi reaksiyalar,
• baytarlıq mühitindəki davranışı,
• digər pişiklərlə münasibətləri,
• oyun və diqqət istəmə davranışları,
• gündəlik qulluq və ev həyatı ilə əlaqəli davranışlar.

İlkin sorğu ümumilikdə 126 bənddən ibarət olmuşdur:

Davranış bəndləri beş dərəcəli Likert şkalası ilə ballandırılmışdır. İştirakçılar göstərilən davranışın başvermə tezliyini 0 ilə 4 arasında qiymətləndirmişlər:

• 0: Heç vaxt
• 1: Nadir hallarda
• 2: Bəzən
• 3: Tez-tez
• 4: Həmişə

Burada mühüm məqam sualların “Pişiyiniz sosialdırmı?” kimi mücərrəd şəkildə verilməməsi, əvəzində pişiyin konkret insana, hadisəyə və ya qarşılıqlı əlaqə kontekstinə necə reaksiya verdiyinin soruşulmasıdır.

Tədqiqatda kimlər iştirak etmişdir?

Tədqiqatda iştirak etmək üçün şəxsin ən azı 18 yaşında olması və qiymətləndirdiyi pişiyin ən azı üç aydır onun evində yaşaması tələb olunurdu. Birdən çox pişiyi olan şəxslərdən ən uzun müddətdir münasibətdə olduqları pişik üçün formanı doldurmaları istənmişdir.

Pişiklərin sağlamlıq vəziyyəti və ya dərman qəbul etməsi kənarlaşdırma meyarı kimi götürülməmişdir. Bunun əvəzinə mövcud xəstəliklər və müalicələr sosiodemoqrafik bölmədə qeyd edilmişdir.

İlk məlumat toplama dövrü Yanvar–Oktyabr 2019 arasında həyata keçirilmişdir. Zaman üzrə etibarlılığı qiymətləndirmək üçün Aprel 2022 və İyun 2022 tarixlərində iki təkrar ölçmə aparılmışdır. İştirakçılar anonim identifikasiya kodu yaradaraq müxtəlif vaxtlardakı cavabların şəxsi məlumat toplanmadan uyğunlaşdırılmasını təmin etmişlər.

Nümunənin quruluşu

İlkin nümunə 792 ev pişiyindən ibarət olmuşdur. Nümunənin diqqətçəkən xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

Açıq sahəyə çıxış vahid kateqoriya deyil. Pişiklərin %42,6-sı yalnız evdə yaşadığı halda, qalanları sərbəst çölə çıxma, hasarlanmış bağ, qayış, nəzarətli çıxış və ya çöldə yaşama kimi müxtəlif çıxış formalarına malik idi. Tədqiqatçılar bu müxtəlifliyin pişiklərin fərqli sosial və ətraf mühit təcrübələrini nümunəyə daxil etməsi baxımından mühüm olduğunu bildirirlər.

Niyə polixorik korrelyasiyadan istifadə edilmişdir?

Sorğu cavabları 0–4 arasında sıralı kateqoriyalardan ibarət olduğu üçün məlumatlar fasiləsiz ölçmə xarakteri daşımır. Bundan başqa, bəzi cavab bölgüləri çəpdir; məsələn, bir çox pişik müəyyən davranışı heç göstərməyə və ya yalnız nadir hallarda göstərə bilər.

Buna görə tədqiqatçılar adi Pearson korrelyasiyası əvəzinə polixorik korrelyasiya matrisindən istifadə etmişlər. Polixorik korrelyasiya müşahidə edilən sıralı kateqoriyaların altında fasiləsiz, lakin birbaşa ölçülməyən meylin mövcud olduğunu fərz edir. Məsələn, “heç vaxt”, “bəzən” və “həmişə” seçimlərinin altında pişiyin qorxu meylinin aşağıdan yüksəyə uzanan fasiləsiz müstəvi yaratdığı qəbul edilir.

Məlumat faktor təhlili üçün uyğun idimi?

Faktor təhlilindən əvvəl iki əsas uyğunluq testi tətbiq edilmişdir:

• Kaiser–Meyer–Olkin testi: KMO dəyəri 0,778 olmuşdur. Bu dəyər bəndlər arasında ortaq faktorların çıxarılması üçün kifayət qədər ümumi variasiya olduğunu göstərir.
• Bartlett sferiklik testi: Test 0,05 əhəmiyyətlilik səviyyəsində əhəmiyyətli olmuşdur. Buna görə bəndlər arasındakı korrelyasiya matrisi dəyişənlərin bir-birindən tamamilə müstəqil olduğu vahid matrisdən fərqlənir.

Bu iki nəticə məlumatların kəşfedici faktor təhlili üçün uyğun olduğunu dəstəkləmişdir.

Niyə dörd faktor seçilmişdir?

Tədqiqatçılar faktorların sayını müəyyən etmək üçün üç üsulu birlikdə tətbiq etmişlər:

• Daş uçqunu qrafiki (scree plot),
• paralel təhlil,
• Velicerin Minimum Orta Qismən Korrelyasiya testi (MAP).

Paralel təhlil 13 faktor təklif etdiyi halda, MAP testi və daş uçqunu qrafiki dörd faktorlu struktur göstərmişdir. Tədqiqatçılar böyük nümunələrdə paralel təhlilin əhəmiyyətsiz və ya çox kiçik faktorları lazım olduğundan artıq ayıra biləcəyini nəzərə alaraq dörd faktorlu həlli seçmişlər.

Faktor çıxarışı üç müxtəlif üsulla sınaqdan keçirilmişdir: polixorik korrelyasiyalara əsaslanan maksimum ehtimallılıq, çəkili ən kiçik kvadratlar və əsas ox faktorlaşdırması. Faktorların bir-biri ilə əlaqəli ola biləcəyi fərz edildiyi üçün onları tam müstəqil qəbul edən ortoqonal döndürmə əvəzinə promax maili döndürmə tətbiq edilmişdir.

112 bənddən niyə yalnız 25 bənd qaldı?

Şəxsiyyətlə əlaqəli davranışlar, vərdişlər və sosial qarşılıqlı əlaqələrdən ibarət 112 davranış bəndi faktor təhlilinə daxil edilmişdir. Tədqiqatçılar daha sonra zəif, qeyri-müəyyən və ya eyni vaxtda bir neçə faktora yüklənən bəndləri mərhələli şəkildə çıxarmışlar.

Son həllə bir bəndin saxlanması üçün ümumən aşağıdakı meyarlar tələb edilmişdir:

• Əsas faktor yükünün ən azı təxminən 0,45 olması,
• ümumi variasiya dəyərinin ən azı 0,30 olması,
• başqa faktorda 0,30 və ya daha yüksək nəzərəçarpan çarpaz yük göstərməməsi.

Nəticədə 25 bənd dörd faktorlu aydın və şərh edilə bilən struktur yaratmışdır. Bu struktur saxlanmış bəndlərdəki variasiyanın %72-sini izah etmişdir.

Çıxarılan bəndlərin mühüm hissəsi aşağıdakı qruplarda idi:

• Ev dəyişməsi kimi nadir və hadisəyə əsaslanan vəziyyətlər,
• ov etmə kimi bəzi ev pişiklərində nadir müşahidə olunan davranışlar,
• digər pişiklərlə sosial və ya münaqişəli qarşılıqlı əlaqələr,
• əşyaları zədələmə və qidalanma nümunələri kimi mühit və idarəetmədən güclü təsirlənən davranışlar,
• sahiblərin müntəzəm müşahidə etməkdə çətinlik çəkə biləcəyi davranışlar.

Bu davranışların əhəmiyyətsiz olduğu nəticəsi çıxarılmamalıdır. Tədqiqatın dediyi budur ki, onlar bu nümunədə sahib hesabatları əsasında sabit və ayrıca gizli şəxsiyyət ölçüləri yaratmamışdır.

Dörd əsas şəxsiyyət ölçüsü

1. İddialılıq

Birinci faktor doqquz bənddən ibarət olmuşdur. Bəndlər pişiyin sahibinə, tanış insanlara, yad adamlara, uşaqlara və baytara qarşı aqressiv reaksiyalarını, xüsusən də danlanma vəziyyətindəki reaksiyalarını əhatə edir.

Faktor yükləri 0,60 ilə 0,90, ümumi variasiya dəyərləri isə 0,37 ilə 0,81 arasında olmuşdur. McDonald omega və Cronbach alfa dəyərlərinin hər ikisi 0,93-dür. Bu, şkalanın bu hissəsindəki bəndlərin ortaq strukturu güclü şəkildə ölçdüyünü göstərir.

Burada işlədilən “iddialılıq” sözü gündəlik dildəki müsbət özünəinam mənası ilə məhdudlaşmır. Faktoru yaradan bəndlərin çoxu sosial təzyiq və ya müdaxilə qarşısında göstərilən aqressiv və reaktiv cavablarla əlaqəlidir. Buna görə yüksək bal avtomatik olaraq “yaxşı”, “cəsarətli” və ya “sağlam” şəxsiyyət demək deyil; müxtəlif sosial tərəfdaşlara daha aydın cavab vermək meylini ifadə edir.

2. Emosional Reaktivlik

İkinci faktor altı bənddən ibarət olmuşdur. Tanış insanlara, yad adamlara, uşaqlara və baytara yönəlmiş qorxulu və ya narahat reaksiyalar bu ölçüdə toplanmışdır.

Faktor yükləri -0,60 ilə 0,93, ümumi variasiya dəyərləri 0,40 ilə 0,89 arasındadır. McDonald omega 0,87 ilə yüksək olduğu halda, Cronbach alfa yalnız 0,27-dir.

İlk baxışda bu fərq ziddiyyətli görünə bilər. Lakin alfa əmsalı bəndlərin gizli xüsusiyyətlə oxşar gücdə əlaqələndiyini fərz edən daha sərt şərtlərə həssasdır. Bu faktorda həm müsbət, həm mənfi yüklənən və müxtəlif gücdə əlaqə göstərən bəndlər olduğu üçün alfa aşağı olmuşdur. Omega isə bəndlərin bərabər faktor yükünə malik olmasını tələb etmədiyi üçün tədqiqatçılar tərəfindən daha uyğun etibarlılıq göstəricisi kimi qiymətləndirilmişdir.

Bu nəticə eyni zamanda qorxunun kontekstdən asılı strukturunu əks etdirir. Pişik baytarda çox qorxaq ola bilər, lakin sahibinə və ya tanış insanlara qarşı eyni reaksiyanı göstərməyə bilər. Deməli, ortaq emosional həssaslıq olduğu halda bunun hər sosial vəziyyətdə eyni şəkildə üzə çıxması gözlənilməməlidir.

3. Canlılıq

Üçüncü faktor beş bənddən ibarət olmuşdur. Sahiblə, tanışlarla və yad adamlarla oynamaq, oyuna başlamaq, oyuna qoşulmaq və oyundan tez bezmək kimi davranışlar bu ölçüdə toplanmışdır.

Faktor yükləri -0,57 ilə 0,91, ümumi variasiya dəyərləri 0,34 ilə 0,86 arasındadır. McDonald omega 0,87, Cronbach alfa isə 0,62 hesablanmışdır.

Bu faktor pişiyin yalnız bir anda hərəkətli görünməsini deyil, müxtəlif insanlarla oyun kontekstlərində ardıcıl fəallıq göstərməsini ifadə edir. “Oyundan bezmə” bəndinin mənfi yüklənməsi də məntiqlidir: Oyundan daha tez bezmə artdıqca ümumi canlılıq və oyuna qoşulma balı azalır.

4. Sosial Maraq

Dördüncü faktor dörd bənddən ibarət olmuşdur. Pişiyin sahibindən diqqət istəməsi, yemək gözləntisi olmadan yaxınlaşması, sahibi yaxınlaşdıqda toxunmağa icazə verməsi və pişik özü yaxınlaşarkən fiziki təması qəbul etməsi bu ölçünün əsasını yaratmışdır.

Faktor yükləri 0,57 ilə 0,89, ümumi variasiya dəyərləri 0,36 ilə 0,82 arasındadır. McDonald omega və Cronbach alfa dəyərləri 0,81-dir.

Tədqiqatçılar bu faktoru yalnız təmasa dözmə kimi deyil, insanla bağ qurmağa və xüsusən sahibinə yönəlmiş sosial münasibətə aid struktur kimi şərh edirlər. Pişiyin öz istəyi ilə yaxınlaşması ilə sahibi yaxınlaşdıqda təmasa icazə verməsinin eyni faktorda toplanması sosial marağın həm fəal yaxınlaşmanı, həm də qarşılıqlı təması əhatə etdiyini göstərir.

Faktor yükləri və ümumi variasiya nə deməkdir?

Tədqiqatda ayrıca tənlik verilməmişdir. Lakin nəticələri başa düşmək üçün istifadə edilən əsas statistik göstəricilər belə şərh oluna bilər:

Faktor yükü, davranış bəndinin müvafiq gizli şəxsiyyət ölçüsü ilə nə qədər güclü əlaqəli olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, mütləq dəyər böyüdükcə əlaqə güclənir. İşarə isə əlaqənin istiqamətini ifadə edir.

Ümumi variasiya, bir bənddəki dəyişkənliyin müəyyən edilən faktorlarla nə dərəcədə izah oluna bildiyini göstərir. Tədqiqatda bu dəyər h² simvolu ilə verilmişdir.

Tədqiqatın statistik məntiqini izah etmək üçün ümumi variasiya təxminən aşağıdakı əsas əlaqə kimi düşünülə bilər:

\[ h_i^2 = \lambda_{i1}^2 + \lambda_{i2}^2 + \cdots + \lambda_{im}^2 \]

Burada:

• h_i², i nömrəli davranış bəndinin ümumi variasiyasını,
• λ, bəndin hər faktordakı yükünü,
• m, modeldəki faktor sayını ifadə edir.

Bu formul tədqiqat mətnində açıq tənlik kimi təqdim edilməmişdir; faktor təhlilindəki ümumi variasiya anlayışını izah etmək məqsədilə verilmişdir. Maili döndürmədə struktur və nümunə matrisləri arasındakı əlaqələrə görə praktik hesablanma və şərh bundan daha ətraflı ola bilər.

Beş davranış profili necə yaradılmışdır?

Dörd faktor hər pişik üçün ayrıca ballandırıldıqdan sonra pişiklər bu bal nümunələrinə görə qruplaşdırılmışdır. Təhlildən əvvəl dəyişənlər standartlaşdırılmışdır. Beləliklə, şkala fərqlərinin klasterlərə qeyri-mütənasib təsir etməsinin qarşısı alınmışdır.

Əvvəlcə Evklid məsafəsinə əsaslanan iyerarxik klasterləşdirmə aparılmış, Ward üsulu və tam əlaqə yanaşması ilə həllin sabitliyi yoxlanmışdır. Klasterlərin sayı aşağıdakı meyarların birgə qiymətləndirilməsi ilə müəyyən edilmişdir:

• Dirsək üsulu,
• siluet təhlili,
• gap statistikası,
• iyerarxik klasterləşdirmə nəticələrinin bir-biri ilə uyğunluğu.

Bütün qiymətləndirmələr beş klasterli həlli dəstəkləmişdir. Daha sonra k = 5 olmaqla k-ortalamalar təhlili tətbiq edilmiş və klaster sabitliyini artırmaq üçün üç kənar müşahidə çıxarılmışdır.

K-ortalamalar üsulunun əsas məntiqi hər pişiyi ona ən yaxın klaster mərkəzinə yerləşdirmək və klaster daxilindəki ümumi məsafəni kiçiltməkdir. Tədqiqatda tənlik yazılmasa da, üsulun izah məqsədli əsas hədəf funksiyası belədir:

\[ \underset{C}{\operatorname{arg\,min}} \sum_{j=1}^{k}\sum_{x_i \in C_j}\lVert x_i-\mu_j\rVert^2 \]

Burada:

• k, klasterlərin sayını; bu tədqiqatda 5-i,
• C_j, j nömrəli klasteri,
• x_i, pişiyin dörd faktordan ibarət standartlaşdırılmış profilini,
• μ_j, müvafiq klasterin mərkəzini ifadə edir.

Gündəlik bənzətmə ilə üsul dörd fərqli davranış oxunda bir-birinə oxşayan pişikləri eyni məhəllədə toplamağa çalışır. Lakin bu məhəllələrin sərhədləri bioloji baxımdan dəqiq növlər deyil; statistik oxşarlıq nümunələridir.

Beş davranış profili

Cədvəldəki dəyərlər standartlaşdırılmış orta faktor ballarıdır. Müsbət dəyər xüsusiyyətin nümunə ortalamasından yüksək, mənfi dəyər isə aşağı olduğunu göstərir. Bunlar mütləq klinik hədlər deyil.

Profil 1: Sosial–İddialı

Bu klasterdə 207 pişik vardır. İddialılıq və canlılıq ortalamadan bir qədər yüksək, emosional reaktivlik ortalamadan aşağı, sosial maraq isə aydın şəkildə yüksəkdir.

Bu pişiklər fəal, nisbətən özünəinamlı və sahibinə yönəlmiş sosial davranışı güclü fərdlər kimi şərh edilmişdir. Tədqiqatçılar heyvan dəstəkli müdaxilələr baxımından bu profilin arzu olunan bəzi xüsusiyyətlərə ən çox yaxınlaşdığını irəli sürürlər. Lakin bu qiymətləndirmə birbaşa uyğunluq sınağı ilə yoxlanmamışdır.

Profil 2: Cəsarətli–Müstəqil

235 pişikdən ibarət bu qrup nümunədəki ən böyük klasterdir. İddialılıq və canlılıq yüksək, emosional reaktivlik aşağı, sahibə yönəlmiş sosial maraq isə nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağıdır.

Bu profil cəmiyyətdə geniş yayılmış “pişik tənha və müstəqil heyvandır” qəlibinə ən çox yaxınlaşan qrupdur. Lakin tədqiqatın mühüm nəticələrindən biri bu stereotipin bütün pişikləri təmsil etməməsidir. Digər dörd profil sosial bağlılıq və emosional reaksiya baxımından çox fərqli birləşmələr göstərir.

Aşağı sosial maraq pişiyin münasibət qura bilmədiyi və ya pis ev heyvanı olduğu demək deyil. Yalnız sorğuda ölçülən, sahibə yönəlmiş yaxınlaşma və təmas davranışlarının nümunə ortalamasından aşağı olduğunu göstərir.

Profil 3: Həssas–Yaxınlıq Axtaran

Bu klaster 52 pişiklə ən kiçik qrupdur. İddialılıq aşağı, canlılıq çox aşağı, emosional reaktivlik yüksək, sosial maraq isə bütün qruplar arasında ən yüksək səviyyədədir.

Bu pişiklər sahibinə güclü yönələn, lakin fəallıq və iddialılıq səviyyəsi aşağı, ətraf mühit və ya sosial stimullara daha həssas fərdlər kimi şərh edilə bilər. Yüksək sosial yaxınlıq avtomatik olaraq aşağı stress demək deyil. Əksinə, pişik güclü bağ qurduğu halda, eyni zamanda bəzi vəziyyətlərə qarşı həssas ola bilər.

Tədqiqatçılar bu profilin heyvan dəstəkli mühitlərdə yalnız strukturlaşdırılmış, tələbi aşağı şəraitdə və diqqətli rifah monitorinqi ilə qiymətləndirilə biləcəyini bildirirlər. Bu şərh birbaşa eksperimental şəkildə yoxlanmamış, mümkün tətbiqlərə dair ehtiyatlı nəticədir.

Profil 4: Emosional Reaktiv

109 pişikdən ibarət bu qrupda əsas fərqləndirici xüsusiyyət emosional reaktivliyin çox yüksək olmasıdır. İddialılıq, canlılıq və sosial maraq nümunə ortalamasına yaxındır.

Bu profil pişiyin sosial və ya oynaq davranışları orta səviyyədə olsa belə, qorxu və narahatlıq reaksiyaları baxımından aydın fərqlənə biləcəyini göstərir. Belə pişik üçün baytar ziyarəti, yad insanla təmas və ya gündəlik qaydadakı dəyişikliklər daha diqqətlə idarə edilməli vəziyyətlər ola bilər. Lakin tədqiqat fərdi pişiklərə klinik narahatlıq diaqnozu qoymur.

Profil 5: Aşağı İddialılıq / Aşağı Fəallıq

Bu qrupda 150 pişik vardır. İddialılıq kəskin aşağı, canlılıq bir qədər aşağı, emosional reaktivlik də ortalamadan azca aşağıdır. Sosial maraq isə nümunə ortalamasına yaxındır.

Bu profil aşağı iddialılığın mütləq yüksək qorxu ilə birlikdə olmadığını göstərir. Pişiklər daha az cavab verən və daha aşağı fəallıq göstərən quruluşda ola bilər, lakin güclü emosional reaktivlik və ya sosial uzaqlıq nümayiş etdirməyə bilər.

Şəkil 1 nə göstərir?

Tədqiqatdakı klaster qrafiki dörd faktorlu şəxsiyyət fəzasının ilk iki əsas komponentə endirilmiş ikiölçülü görünüşünü təqdim edir. Başqa sözlə, pişiklər əslində dörd davranış oxunda klasterləşdirilmiş, lakin oxucunun görə bilməsi üçün bu struktur ikiölçülü müstəviyə proyeksiya edilmişdir.

Buna görə qrafikdə bəzi klasterlərin qismən üst-üstə görünməsi onların dördölçülü fəzada eyni olduğu demək deyil. İkiölçülü təsvir klaster strukturunun hamısını deyil, vizuallaşdırma məqsədilə sadələşdirilmiş proyeksiyasını göstərir.

Zaman üzrə etibarlılıq

Bənd səviyyəsində sinifdaxili korrelyasiya əmsalları 0,64 ilə 0,89 arasında dəyişmişdir. Bu dəyərlər orta ilə yaxşı arasında zaman sabitliyini göstərir. On üç bənd 0,70 və ya daha yüksək ICC həddini keçmişdir.

Bu nəticələr sahiblərin eyni pişiyi müxtəlif vaxtlarda qiymətləndirərkən cavabların tamamilə təsadüfi dəyişmədiyini göstərir. Bununla belə, bütün bəndlər eyni dərəcədə sabit deyil. Həmçinin təkrar ölçmələrdə neçə nəfərin iştirak etdiyi və zaman ərzində nümunə itkisinin miqyası kimi təfərrüatlar əlavə materialda təqdim edilmişdir.

Tədqiqatın keçmiş baxımından əhəmiyyəti

Əvvəlki pişik şəxsiyyəti modelləri pişiklərdə sabit fərdi fərqlərin mövcudluğunu göstərmişdir. Bu tədqiqat həmin ədəbiyyatı rədd etmir; əksinə, Feline Five kimi modellərdə görünən dominantlıq, nevrotiklik və ekstraversiyaya bənzər ölçülərlə aydın konseptual üst-üstə düşmə tapır.

Yeni töhfə bu ölçülərin mücərrəd sifətlərlə deyil, konkret sosial vəziyyətlərdə müşahidə olunan davranışlarla çıxarılmasıdır. Bundan başqa, tədqiqat şəxsiyyəti yalnız xətti ballar kimi deyil, həmin balların fərddə yaratdığı birləşmələr kimi nəzərdən keçirir.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti

Gündəlik həyatda pişik davranışı çox vaxt bir sözlə izah edilir: “xasiyyətsiz”, “soyuq”, “utancaq”, “çox sosial” və ya “tənbəl”. Tədqiqat belə etiketlərin kifayət etməyə biləcəyini göstərir.

Məsələn, pişik:

• Sahibinə yüksək sosial maraq göstərə bilər,
• lakin yad adamlara qarşı qorxaq ola bilər;
• oyun fəallığı aşağı ola bilər,
• amma emosional reaktivliyi yüksək olmaya bilər;
• iddialı və oynaq ola bilər,
• lakin sahibinə fiziki yaxınlıq axtarışı aşağı qala bilər.

Bu fərqlər pişiyin ev şəraiti, təmas gözləntisi, oyun proqramı, baytar ziyarəti və yeni insanlarla tanış edilməsi barədə daha fərdiləşdirilmiş qərarlar qəbul etməyə kömək edə bilər.

Sığınacaq və sahibləndirmə baxımından mümkün töhfəsi

Profil yanaşması sığınacaqdakı pişiyin yalnız “sosial” və ya “çəkingən” kimi etiketlənməsi əvəzinə bir neçə davranış ölçüsü ilə qiymətləndirilməsini təmin edə bilər. Beləliklə, çox fəal və müstəqil pişiklə sakit və yaxınlıq axtaran pişiyin eyni gözləntilərə malik ailələrə təklif edilməsinin qarşısı alına bilər.

Lakin tədqiqat bu profillərdən istifadə etməklə həyata keçirilən sahibləndirmələrin həqiqətən daha uğurlu olub-olmadığını birbaşa sınaqdan keçirməmişdir. Buna görə profil əsaslı uyğunlaşdırmanın rifahı artıra biləcəyi fikri ağlabatan tətbiq ehtimalıdır; sübut edilmiş sahə nəticəsi deyil.

Heyvan dəstəkli müdaxilələr baxımından mümkün töhfəsi

Terapiya və ya təhsil mühitində iştirak edən pişiklər üçün sosiallıq, emosional sabitlik, toxunmağa dözümlülük və insanlara yönəlmiş maraq əhəmiyyətli ola bilər. Tədqiqatçılar Sosial–İddialı profilin belə mühitlərə daha uyğun ola biləcəyini, bəzi digər profillərin isə daha məhdud və ya xüsusi şərtlər tələb edə biləcəyini müzakirə edirlər.

Bununla belə, tədqiqatdakı pişiklər heyvan dəstəkli müdaxilə vəzifələrində sistemli şəkildə sınaqdan keçirilməmişdir. Deməli, klasterlər seçim imtahanı, sertifikat sistemi və ya dəqiq uyğunluq meyarı deyil.

Niyə impulsivlik və ətraf mühiti araşdırma ayrıca faktor olmadı?

Bəzi mövcud şəxsiyyət modellərində impulsivlik və ya ətraf mühiti araşdırma ayrıca ölçülər kimi yer alır. Bu tədqiqatda isə həmin davranışlar qiymətləndirilsə də, sabit müstəqil faktorlar yaratmamışdır.

Tədqiqatçılar bunu yalnız çatışmazlıq kimi görmürlər. Mümkün izah budur ki, impulsiv və ya araşdırıcı davranışlar mühit, ev şəraiti, çölə çıxış, stimul miqdarı və sahibin idarəetməsi kimi şərtlərdən çox güclü təsirlənir. Mücərrəd sifətlə “impulsiv” qiymətləndirilən pişikdən konkret vəziyyətlər bir-bir soruşulduqda eyni ardıcıllıq görünməyə bilər.

Buna görə tədqiqat pişiklərdə impulsivliyin olmadığını demir. Dediyi budur ki, bu nümunədə və müşahidə edilə bilən həmin davranış bəndləri ilə impulsivlik sabit, ayrıca gizli ölçü kimi üzə çıxmamışdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• 792 pişikdən ibarət nisbətən böyük nümunədən istifadə edilmişdir.
• Sorğu mücərrəd sifətlərdən daha çox kontekstə yerləşdirilmiş müşahidə oluna bilən davranışlara əsaslanır.
• Sahib, tanış insan, yad adam, uşaq və baytar kimi müxtəlif sosial tərəfdaşlar ayrıca nəzərdən keçirilmişdir.
• Sıralı və çəp sorğu məlumatlarına uyğun polixorik korrelyasiyadan istifadə edilmişdir.
• Faktorların sayı bir neçə statistik meyarla qiymətləndirilmişdir.
• Faktor strukturu bir neçə çıxarış üsulu ilə sınaqdan keçirilmişdir.
• Həm Cronbach alfa, həm də McDonald omega kimi müxtəlif etibarlılıq ölçüləri bildirilmişdir.
• Faktor təhlili ilə ölçülər, klaster təhlili ilə bütöv profillər araşdırılmışdır.
• Təkrar ölçmələrlə zaman üzrə sabitlik qiymətləndirilmişdir.
• Məlumat dəstlərinin və R təhlil kodunun əlavə materialda əlçatan olduğu bildirilmişdir.
• Sorğunun türk dili də daxil olmaqla beş dildə versiyasının hazırlanması gələcəkdə mədəniyyətlərarası təsdiqləmə potensialı daşıyır.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• Sahib hesabatı: Davranışlar tədqiqatçılar tərəfindən birbaşa müşahidə edilməmiş, pişik sahibləri tərəfindən bildirilmişdir. İnsanların şərhləri, müşahidə tezliyi və pişikləri ilə münasibətləri cavablara təsir edə bilər.
• Özünüseçmə qərəzi: Tədqiqatda könüllü iştirak edən şəxslər ümumi pişik sahibi populyasiyasından daha maraqlı və ya davranış mövzusunda daha diqqətli ola bilər.
• Almaniya nümunəsi: Nəticələr fərqli mədəniyyətlərə, sığınacaq sistemlərinə və ya pişik yetişdirmə təcrübələrinə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.
• Ev pişiklərinə üstünlük verilməsi: İnsanla məhdud təması olan və ya sərbəst yaşayan pişik populyasiyaları kifayət qədər təmsil edilməmiş ola bilər.
• Tərcümənin təsiri: Sorğu ingilis dilində hazırlanıb alman dilinə tərcümə edilmişdir. Geri tərcümə aparılsa da, dil və mədəniyyətdən qaynaqlanan incə məna fərqləri tamamilə istisna edilə bilməz.
• Bənd itkisi: İlkin davranış bəndlərinin böyük hissəsi faktor strukturunu aydınlaşdırmaq üçün çıxarılmışdır. Bu, şkalanın psixometrik aydınlığını artırdığı halda davranış sahəsinin əhatəsini daraltmış ola bilər.
• Cins təsiri: Nəsil şəcərəsi məlumatı alınsa da, nümunə cinsə xas təsirləri etibarlı şəkildə modelləşdirmək üçün kifayət qədər balanslı deyil.
• Yaş təsiri: Yaş qeyd edilmiş, lakin təhlildə mərkəzi proqnozlaşdırıcı kimi modelləşdirilməmişdir.
• Klaster sayının nümunədən asılılığı: Beş profil bu məlumat dəstində üzə çıxmışdır. Müxtəlif ölkələrdə və ya müxtəlif nümunələrdə eyni sayda və eyni quruluşda klasterlərin tapılacağına zəmanət yoxdur.
• Ekspert qiymətləndirməsinin vəziyyəti: Tədqiqat hələ ekspert qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir.

Tədqiqat nə deyir?

• Kontekstə yerləşdirilmiş davranış suallarından dörd sabit şəxsiyyət ölçüsü çıxarmaq mümkün olmuşdur.
• Bu ölçülər İddialılıq, Emosional Reaktivlik, Canlılıq və Sosial Maraq kimi şərh edilmişdir.
• Ölçülərin müxtəlif birləşmələri beş statistik davranış profili yaratmışdır.
• Pişik şəxsiyyətinin yalnız ayrı-ayrı xüsusiyyətlərlə deyil, bir neçə xüsusiyyətin birgə qiymətləndirilməsi ilə daha ətraflı anlaşıla biləcəyi dəstəklənmişdir.
• Emosional reaktivlik kimi bəzi xüsusiyyətlər kontekstə görə müxtəlif formalarda üzə çıxa bilər.
• İmpulsivlik və ətraf mühiti araşdırma bu məlumat və üsulla ayrıca sabit faktorlar yaratmamışdır.

Tədqiqat nə demir?

• Hər pişiyin dəqiq və dəyişməz şəkildə beş tipdən birinə aid olduğunu demir.
• Profillərin klinik diaqnoz olduğunu demir.
• Müəyyən profilin “yaxşı”, digərinin “pis” olduğunu göstərmir.
• Cins, cinsiyyət, sterilizasiya və ya yaşın şəxsiyyəti necə müəyyənləşdirdiyini sübut etmir.
• Profillərin sahibləndirmə uğurunu mütləq artırdığını göstərmir.
• Heyvan dəstəkli müdaxilələr üçün birbaşa və təsdiqlənmiş seçim testi təqdim etmir.
• Türk dilindəki sorğu versiyasının psixometrik şəkildə təsdiqləndiyini göstərmir.
• Pişik davranışındakı bütün mühüm sahələrin bu dörd faktorla izah oluna biləcəyini iddia etmir.

Gələcək tədqiqatlar üçün mənası

Tədqiqatı inkişaf etdirmək üçün müxtəlif ölkələrdə mədəniyyətlərarası təsdiqləmə aparılmalıdır. Türk versiyasının hazırlanması mühüm başlanğıcdır; lakin Türkiyədəki pişik sahibləri ilə tətbiq edilmədən faktor strukturunun eyni şəkildə yaranacağını fərz etmək olmaz.

Gələcəkdə sahib sorğularının aşağıdakı üsullarla birləşdirilməsi təklif edilə bilər:

• Standartlaşdırılmış davranış testləri,
• ev mühitində video müşahidələr,
• baytarlıq mühitində davranış qeydləri,
• uzunmüddətli təqib tədqiqatları,
• yaş və inkişaf mərhələlərinin modelləşdirilməsi,
• cins və genetik məlumatların təhlilə daxil edilməsi,
• sığınacaq və sahibləndirmə nəticələrinin izlənməsi,
• müxtəlif yaşayış şəraitindəki pişiklərin müqayisəsi.

Belə çoxüsullu yanaşma “sahibin pişiyi necə gördüyü” ilə “pişiyin standart şəraitdə nə etdiyi” arasındakı əlaqəni daha aydın göstərə bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Statistik təhlil mərhələləri

1. Tam məcburi cavablar seçildi.
2. Variasiya göstərməyən bəndlər çıxarıldı.
3. Sıralı və çəp bəndlər üçün polixorik korrelyasiya matrisi yaradıldı.
4. KMO və Bartlett testləri ilə faktor təhlilinə uyğunluq qiymətləndirildi.
5. Faktorların sayı daş uçqunu qrafiki, paralel təhlil və MAP testi ilə araşdırıldı.
6. Dörd faktorlu həll seçildi.
7. Maksimum ehtimallılıq, çəkili ən kiçik kvadratlar və əsas ox üsulları müqayisə edildi.
8. Faktorlar arasında əlaqə ola biləcəyi üçün promax maili döndürmə tətbiq edildi.
9. Zəif yük, aşağı ümumi variasiya və ya nəzərəçarpan çarpaz yük göstərən bəndlər mərhələli şəkildə çıxarıldı.
10. Hər pişik üçün dörd faktor balı hesablandı.
11. Ballar standartlaşdırıldı.
12. Evklid məsafəsi ilə iyerarxik klasterləşdirmə aparıldı.
13. Ward və tam əlaqə üsulları ilə klaster strukturu müqayisə edildi.
14. Dirsək, siluet və gap statistikası beş klasterli həlli dəstəklədi.
15. Üç kənar müşahidə çıxarılaraq k-ortalamalar təhlili tətbiq edildi.
16. Daxili uyğunluq Cronbach alfa və McDonald omega ilə qiymətləndirildi.
17. Zaman üzrə etibarlılıq ICC(3,1) ilə araşdırıldı.

Dörd faktorun texniki xülasəsi

Son faktor həlli saxlanmış bənd dəstindəki variasiyanın %72-sini izah etmişdir. Emosional Reaktivlik faktorunda alfa ilə omega arasındakı böyük fərq bəndlərin ortaq strukturla eyni gücdə əlaqələnməməsi və əks istiqamətli yüklərin mövcudluğu ilə izah edilmişdir.

Beş klasterin texniki xülasəsi

Əsas nəticələr

• Pişiklərdə kontekstə əsaslanan müşahidə edilə bilən davranışlardan dörd şərh edilə bilən şəxsiyyət ölçüsü çıxarılmışdır.
• İddialılıq faktoru ən yüksək daxili uyğunluğa malik ölçülərdən biridir.
• Emosional Reaktivlik üçün McDonald omega yüksək, Cronbach alfa aşağıdır; bu vəziyyət kontekstə görə dəyişən və bərabər olmayan bənd yükləri ilə əlaqələndirilmişdir.
• Canlılıq müxtəlif insanlarla oyun və oyuna başlama davranışlarını ortaq strukturda birləşdirmişdir.
• Sosial Maraq sahibə yaxınlaşma, diqqət istəmə və fiziki təması qəbul etmə davranışlarını birləşdirmişdir.
• İmpulsivlik və ətraf mühiti araşdırma ayrıca, sabit faktorlar kimi üzə çıxmamışdır.
• Dörd faktorun birləşməsi beş davranış profili yaratmışdır.
• Ən böyük qrup 235 pişikdən ibarət Cəsarətli–Müstəqil profildir.
• Ən kiçik qrup 52 pişikdən ibarət Həssas–Yaxınlıq Axtaran profildir.
• Bənd səviyyəsində ICC dəyərləri 0,64–0,89 arasında olmuşdur.
• On üç bənd ICC ≥ 0,70 səviyyəsinə çatmışdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Isabelle Kappel, Stefania Uccheddu, Christoph Gross və Udo Ganslosser tərəfindən hazırlanmış “From Traits to Profiles: A Context-Sensitive Assessment of Personality in Domestic Cats – Behavioural Profiles in the German Cat Population” adlı tədqiqata əsaslanır.

Mətn SSRN-də əlçatan edilmiş preprint tədqiqat məqaləsidir. Tədqiqatda açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer alır. Buna görə tədqiqat ekspert qiymətləndirməsindən keçməmişdir. Nəticələrin müstəqil nümunələrdə, müxtəlif mədəniyyətlərdə və birbaşa davranış müşahidələri ilə təsdiqlənməsi lazımdır.

Tədqiqat klinik sınaq, laboratoriya təcrübəsi və ya nəzarətli davranış təcrübəsi deyil. Almaniyadakı pişik sahiblərinin onlayn sorğu cavablarına əsaslanan psixometrik şkala hazırlama, kəşfedici faktor təhlili və klasterləşdirmə tədqiqatıdır. Pişiklərin davranışı tədqiqatçılar tərəfindən birbaşa müşahidə edilməmişdir.

Tədqiqatda 792 pişiyə aid ilkin məlumatlardan istifadə edilmiş, dörd şəxsiyyət ölçüsü və beş davranış profili müəyyənləşdirilmişdir. Profillər statistik klasterlərdir və baytarlıq diaqnozu, dəyişməz bioloji sinif, rifah zəmanəti və ya müəyyən ev mühitinə dəqiq uyğunluq meyarı deyil.

Tədqiqatda türk dilində sorğu versiyasının hazırlandığı bildirilsə də, mövcud təhlil yalnız alman versiyası üzərində aparılmışdır. Buna görə türk versiyasının Türkiyə nümunəsində keçərliliyi və etibarlılığı bu tədqiqatla təsdiqlənməmişdir.

Bu məqalə PDF-dəki tədqiqat əsasında hazırlanmışdır. Tədqiqatda olmayan klinik təsir, sahibləndirmə uğuru, müalicə nəticəsi, dəqiq şəxsiyyət diaqnozu, heyvan dəstəkli müdaxiləyə uyğunluq və ya rifah zəmanəti iddiaları əlavə edilməmişdir. Statistik anlayışları izah etmək üçün verilən ümumi variasiya və k-ortalamalar tənlikləri tədqiqatda açıq şəkildə yazılmış tənliklər deyil; üsulun məntiqini anlaşıqlı edən əsas fon əlaqələridir.