Mamlakatlarning rivojlanish darajasini baholovchi ko‘plab indekslar mavjud. Inson taraqqiyoti, raqobatbardoshlik, ekologik faoliyat, ijtimoiy yuksalish, boshqaruv, baxt, innovatsiyalar, ochlik, gender tengligi va barqarorlik kabi sohalarning har biri turli ko‘rsatkichlar orqali o‘lchanadi. Shunga qaramay, mamlakat aynan qaysi sohaga avval, qaysi sohaga keyin sarmoya kiritishi kerakligini ko‘rsatuvchi yagona va izchil taraqqiyot yo‘li mavjud emas.

Doktor Neeraj Yadav tomonidan tayyorlangan tadqiqot taraqqiyot nazariyalari hamda xalqaro mamlakat indekslaridan tanlab olingan 14 ta omilni yagona iyerarxik modelda birlashtirishni maqsad qiladi. Tadqiqotda Interpretiv strukturaviy modellashtirish (ISM), To‘liq interpretiv strukturaviy modellashtirish (TISM) va MICMAC tasniflash usullaridan foydalanilgan. Besh nafar mutaxassisdan iborat guruh har bir omil juftligini baholab, bir omil ikkinchisini boshqarishi yoki harakatlantirishini aniqlagan.

Hosil bo‘lgan modelda taraqqiyot jarayoni yetti pog‘onada ko‘rsatilgan. Eng quyi pog‘onada davlat va davlat xizmatlarining diniy hamda etnik e’tiqodlardan xolisligi joylashgan. Undan yuqoriroq pog‘onada nazorat qilinadigan aholi o‘sishi, ta’limga ko‘proq vaqt ajratish hamda sodda, tezkor va xolis huquq tizimi o‘rin olgan. Ularning ortidan ilmiy tadqiqot va innovatsiyalar, nizolarning oldini olish, korrupsiyani nazorat qilish hamda boshqalarning ehtiyojlarini inobatga oluvchi xizmat ko‘rsatish falsafasi keladi.

Modelning yuqori qatlamlarida aholi jon boshiga daromad, infratuzilma va biznes imkoniyatlari, tabiiy resurslarni barqaror boshqarish, yetarli havo, suv va oziq-ovqat ta’minoti, gender tengligi hamda yakuniy bosqichda uzoq va sog‘lom hayot joylashgan.

MICMAC tahlilida nazorat qilinadigan aholi o‘sishi bilan davlatning diniy va etnik e’tiqodlardan xolisligi yuqori harakatlantiruvchi kuchga va past qaramlikka ega “yetakchi (drayver)” omillar sifatida tasniflangan. Uzoq va sog‘lom hayot, gender tengligi hamda infratuzilma va biznesni rivojlantirish imkoniyatlari esa asosan boshqa sharoitlarga bog‘liq natijalar sifatida ko‘rsatilgan.

Tadqiqotning muhim hissasi shundaki, u taraqqiyotni bir-biridan mustaqil maqsadlar yig‘indisi emas, balki o‘zaro bog‘liq tizim sifatida ko‘rib chiqadi. Biroq model mamlakat ma’lumotlari bilan tekshirilgan sabab-oqibat modeli emas. Omillar o‘rtasidagi bog‘lanishlar besh mutaxassisning baholariga va tranzitivlik (o‘tuvchanlik) faraziga tayanadi. Shu sababli model isbotlangan universal “taraqqiyot retsepti” emas, balki empirik tadqiqotlarda tekshirilishi lozim bo‘lgan konseptual ustuvorliklar taklifidir.

Tadqiqot yechishga uringan asosiy muammo

Mamlakatning rivojlangan deb hisoblanishi uchun faqatgina yuqori milliy daromad yetarli emas. Ta’lim, sog‘liqni saqlash, huquq, atrof-muhit, infratuzilma, tinchlik, boshqaruv, innovatsiyalar, gender tengligi va hayot sifati kabi ko‘plab sohalar birgalikda ahamiyat kasb etadi. Biroq bu omillarning barchasini bir vaqtda bilish ularni qaysi ketma-ketlikda rivojlantirish kerakligi masalasini hal etmaydi.

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi aynan shu farqdir. Biror mamlakat rivojlanish indeksida past ball olganida, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri past ball olgan ko‘rsatkichni tuzatishga urinishi mumkin. Masalan, infratuzilma bali past bo‘lsa, yirik qurilish loyihalariga, innovatsiya bali past bo‘lsa, ilmiy grantlarga yoki aholi jon boshiga daromad past bo‘lsa, sanoatlashtirishga e’tibor qaratishi mumkin. Tadqiqotchi fikriga ko‘ra, bu yondashuv mazkur natijani yaratuvchi asosiy bazaviy sharoitlar yaratilmagan taqdirda resurslarning isrof qilinishiga olib kelishi mumkin.

Shu sababli tadqiqotning markaziy savoli quyidagicha:

Taraqqiyotga ta’sir qiluvchi turli iqtisodiy, ijtimoiy, institutsional va ekologik omillar bir-biri bilan qanday bog‘lanadi hamda mamlakat birinchi navbatda qaysi omillar ustida ishlashi lozim?

Adabiyotda aniqlangan bo‘shliq

Tadqiqot klassik va neoklassik rivojlanish nazariyalari mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy farqlar, kapital, ishlab chiqarish va institutlarga e’tibor qaratganini, biroq omillarni batafsil sabab-oqibat zanjiriga birlashtirmaganini ta’kidlaydi.

Modernizatsiya nazariyasi unumdorlik, ta’lim, farovonlik, texnologiya va ijtimoiy o‘zgarishlar o‘rtasida aloqalar o‘rnatadi. Rostouning (Rostow) chiziqli o‘sish bosqichlari sanoatlashtirishning rivojlanishini tavsiflaydi. Strukturavizm qishloq xo‘jaligidan sanoat va xizmat ko‘rsatish iqtisodiyotiga o‘tishni; qaramlik nazariyasi markaz va chekka mamlakatlar o‘rtasidagi resurslar oqimini; Amartya Senning imkoniyatlar (qobiliyatlar) yondashuvi esa insonlarning o‘zlari qadrlaydigan hayot kechirish salohiyatini birinchi o‘ringa qo‘yadi.

Tadqiqotchiga ko‘ra, bu nazariyalarning har biri taraqqiyotning muayyan qismini tushuntiradi, biroq huquq, aholi, ta’lim, korrupsiya, gender tengligi, barqarorlik, daromad va sog‘liqni saqlash kabi juda xilma-xil elementlarni yagona izchil tizimga jamlamaydi.

Xuddi shunday tarqoqlik taraqqiyot indekslarida ham ko‘rinadi. Tadqiqotda quyidagi indeks va hisobotlardan misollar keltirilgan:

• Biznes yuritish qulayligi (Ease of Doing Business);
• Ekologik samaradorlik indeksi (Environmental Performance Index);
• Global raqobatbardoshlik hisoboti (Global Competitiveness Report);
• Global ochlik indeksi (Global Hunger Index);
• Global innovatsiyalar indeksi (Global Innovation Index);
• Gender tengsizligi indeksi (Gender Inequality Index);
• Inson taraqqiyoti indeksi (Human Development Index);
• Legatum farovonlik indeksi (Legatum Prosperity Index);
• Hayot sifati indeksi (Quality of Life Index);
• Ijtimoiy yuksalish indeksi (Social Progress Index);
• Barqaror jamiyat indeksi (Sustainable Society Index);
• BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari (UN SDGs);
• Davlat boshqaruvi global ko‘rsatkichlari (Worldwide Governance Indicators);
• Butunjahon xayriya indeksi (World Giving Index);
• Butunjahon baxt hisoboti (World Happiness Report).

Ushbu indekslar turli miqdordagi indikatorlardan foydalanadi, ularga turlicha vazn beradi va vaqt o‘tishi bilan ba’zi ko‘rsatkichlarni qo‘shadi yoki chiqarib tashlaydi. Tadqiqot tanqidiga ko‘ra, indekslar mamlakatlarning qaysi holatda ekanini o‘lchaydi, ammo indikatorlar bir-birini qanday yuzaga keltirishini va qanday ketma-ketlikka rioya qilish kerakligini tushuntirib bermaydi.

Modelda foydalanilgan 14 ta taraqqiyot omili

PDF faylining 12-sahifasidagi 1-jadval adabiyotlar va taraqqiyot indekslaridan tanlab olingan 14 ta omilni, tegishli tadqiqotlarni hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Omillarni tanlashning konseptual asoslari

Nazorat qilinadigan aholi o‘sishi

Tadqiqot Maltus yondashuvi, nazorat qilinadigan aholi nazariyasi va demografik o‘tish nazariyasi orqali aholi va taraqqiyot o‘rtasidagi bog‘liqlikni muhokama qiladi. Asosiy qoida shundaki, aholi soni mamlakatning ko‘tarish quvvati, tabiiy resurslari va davlat xizmatlari salohiyatiga mos kelishi lozim.

Modelda “nazorat” tushunchasi nafaqat aholi sonini kamaytirish, balki haddan tashqari tez o‘sishning oldini olish ma’nosida qo‘llanilgan. Shu bilan birga, muhokamalarning katta qismi, ayniqsa, aholisi ko‘p va daromadi past mamlakatlarda aholi o‘sishining ta’lim, sog‘liqni saqlash, atrof-muhit, huquq va jon boshiga daromadga o‘tkazadigan bosimiga qaratilgan.

Nizolarning yo‘qligi

Fuqarolar urushlari, tashqi urushlar, etnik to‘qnashuvlar va resurslar uchun kurashlar infratuzilmani yo‘q qilishi, investitsiyalarni kamaytirishi va davlat mablag‘larini taraqqiyotdan xavfsizlik xarajatlariga yo‘naltirib yuborishi mumkin. Shu sababli nizolarning yo‘qligi iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatning uzluksizligi uchun bog‘lovchi omil sifatida tanlangan.

Tadqiqot, innovatsiya va ilmiy kashfiyotlar

Ta’lim vaqtining uzayishi tadqiqot salohiyatini oshirishi; tadqiqot va innovatsiyalar esa unumdorlik, inson kapitali va yangi iqtisodiy faoliyat turlarini yaratishi ilgari suriladi. Ushbu omil texnologiyalar ishlab chiqarishni, ilmiy bilimlar zaxirasini va mamlakat muammolariga o‘ziga xos yechimlar ishlab chiqish qobiliyatini qamrab oladi.

Davlatning diniy va etnik e’tiqodlardan xolisligi

Muallif shaxslarning o‘z diniga erkin e’tiqod qilishi bilan davlatning qonunlar va davlat xizmatlarini muayyan din yoki etnik o‘zlikka tayanib boshqarishi o‘rtasidagi farqni ajratadi. Modelda ushbu omil ijtimoiy nizolarni kamaytiradigan, huquqni soddalashtiradigan hamda ta’lim va davlat qarorlarining ilmiy tamoyillarga asoslanishini osonlashtiradigan asosiy shart sifatida baholangan.

Ushbu omilning modelning eng quyi pog‘onasida joylashgani uning taraqqiyotga ta’siri mamlakat ma’lumotlari orqali empirik tarzda o‘lchanganini anglatmaydi. Bu o‘rin besh nafar mutaxassisning omillar o‘rtasidagi yo‘nalish baholaridan va shakllantirilgan matritsadan kelib chiqqan.

Sodda, tezkor va xolis huquq tizimi

Qonunlarning tushunarli, tezkor va barchaga teng qo‘llanilishi korrupsiyani jilovlashi, investitsiya ishonchini oshirishi va nizolarning zo‘ravonlikka aylanmasdan hal etilishini ta’minlashi ta’kidlanadi. Ushbu omil yakuniy matritsada eng yuqori harakatlantiruvchi kuchga ega element sifatida ko‘rsatilgan.

Boshqalarning ehtiyojlarini inobatga olish va saxovat

Tadqiqot sifat menejmentidagi mijozga yo‘naltirilganlik tamoyilini shaxs, korxona va davlat darajasiga qadar kengaytiradi. Tashkilotning faqat o‘z manfaatini emas, balki xizmat ko‘rsatayotgan insonlarning ehtiyojlarini ham hisobga olishi sifat, ishonch, hamkorlik va uzoq muddatli barqarorlikni mustahkamlovchi xulq-atvor modeli sifatida talqin qilingan.

Bu yerda “mijoz” so‘zi faqat tijoriy xaridorni emas, balki davlat xizmatlaridan foydalanuvchi fuqarolarni va jamiyatdagi barcha insonlarni o‘z ichiga olgan keng ma’noda ishlatilgan.

Tabiiy resurslarni boshqarish va barqaror rivojlanish

Iqtisodiy faoliyat havo, suv, tuproq, energiya va biologik resurslarni tamomila tugatmasdan yuritilishi lozim. Tadqiqotga ko‘ra, aholi jon boshiga daromad va infratuzilma rivojlangani sari mamlakatlar atrof-muhitni muhofaza qilish, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya va toza ishlab chiqarish uchun ko‘proq imkoniyatlar yarata oladi.

Ta’lim va o‘rganishga ajratilgan vaqt

Ta’lim faqat ish topish vositasi sifatida emas, balki fikrlash, ilmiy bilim yaratish, boshqalarning qarashlarini tushunish va nizolarni oqilona hal qilish salohiyati sifatida baholangan. Modelda ta’lim oltinchi pog‘onada joylashib, taraqqiyot jarayonini yuqoriga harakatlantiruvchi asosiy bo‘g‘inlardan biridir.

Uzoq va sog‘lom hayot

Uzoq va sog‘lom hayot modelning eng yuqori pog‘onasida joylashgan. Bu joylashuv salomatlik natijasi toza atrof-muhit, to‘laqonli oziqlanish, tenglik, barqarorlik, daromad va institutsional sharoitlarning uyg‘unligidan kelib chiqadi degan farazni aks ettiradi.

Gender tengligi

Tadqiqot gender tengligini ta’lim, salomatlik, to‘g‘ri ovqatlanish, toza ichimlik suvidan foydalanish va barqaror davlat xizmatlari bilan bog‘laydi. Modelda tenglik — tabiiy resurslar boshqaruvi va asosiy hayotiy resurslarning yetarliligidan ta’sirlanuvchi yuqori darajadagi omildir.

Korrupsiya va axloqsiz amaliyotlarni nazorat qilish

Korrupsiya huquq, investitsiyalar, tadqiqotlar, xizmat ko‘rsatish sifati va daromadlar taqsimotiga ta’sir ko‘rsatuvchi bog‘lovchi omil sifatida ko‘rib chiqilgan. Muallif nafaqat poraxo‘rlikni, balki shaxsiy manfaat yo‘lida davlat yoki kompaniya resurslarini suiiste’mol qilishni ham ushbu bo‘limda tahlil qiladi.

Aholi jon boshiga daromad

Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yuqori daromad insonlarning asosiy ehtiyojlarini qondirishini, ta’lim va tibbiy xizmatlardan foydalanishini hamda barqaror investitsiyalar uchun resurs ajratishini osonlashtirishi mumkin. Shu bilan birga, tadqiqot jon boshiga daromadni taraqqiyotning boshlanish nuqtasi emas, balki ko‘plab quyi shartlarga bog‘liq to‘rtinchi pog‘ona omili sifatida belgilaydi.

Havo, suv va oziq-ovqat yetarliligi

Toza havo, xavfsiz suv va yetarli oziq-ovqat bevosita salomatlik va umr ko‘rish davomiyligi bilan bog‘langan. Ushbu omil ayni paytda qiz bolalarning to‘g‘ri ovqatlanishi, gigiyenasi va sog‘liq sharoitlari orqali gender tengligiga ham ulanadi.

Infratuzilma va biznes imkoniyatlari

Transport, energetika, aloqa va tadbirkorlik infratuzilmasi iqtisodiy imkoniyatlarni yuzaga keltirishi e’tirof etiladi. Shunga qaramay, model infratuzilmaning bevosita eng asosiy taraqqiyot vositasi ekanligi haqidagi qarashni rad etadi. Infratuzilma va biznes imkoniyatlari yuqori qaramlikka ega; huquq, korrupsiya nazorati, tadqiqotlar, tinchlik va xizmat ko‘rsatish madaniyati kabi quyi omillar shakllanmasdan turib u barqaror natija bermasligi mumkin.

Tadqiqot metodologiyasi: Interpretiv strukturaviy modellashtirish

Interpretiv strukturaviy modellashtirish (ISM) ko‘plab murakkab omillar o‘rtasidagi yo‘naltirilgan aloqalarni iyerarxik tuzilmaga aylantirish uchun qo‘llaniladigan usuldir. Tadqiqotda 14 ta omilning har biri boshqa omillar bilan juftlik asosida qiyoslangan.

Aloqaning matritsali ifodasi quyidagicha:

\[ C_{m,n} = \begin{cases} 1, & \text{agar } m \text{ omili } n \text{ omilini harakatlantirsa} \\ 0, & \text{agar } m \text{ omili } n \text{ omilini harakatlantirmasa} \end{cases} \]

Bu yerda \(C_{m,n}\) matritsaning \(m\)-qatoridagi omilning \(n\)-ustunidagi omilga nisbatan yo‘naltirilgan ta’sirini ifodalaydi. Qiymatlar o‘lchov birligiga ega emas; 1 — aloqa mavjudligini, 0 — aloqa yo‘qligini bildiruvchi binar tasnifdir.

O‘n to‘rtta omil uchun \(14 \times 14\) o‘lchamli va jami 196 katakchadan iborat matritsa tayyorlangan. Diagonal katakchalar omilning o‘ziga ta’sirini ko‘rsatish uchun 1 deb kodlangan.

SSIM belgilari

Tadqiqotning metodologiya bo‘limida Strukturaviy o‘zaro ta’sir matritsasi (SSIM) uchun to‘rtta belgi tushuntirilgan:

PDF faylida mutaxassislarning yakuniy baholari to‘g‘ridan-to‘g‘ri 0 va 1 shaklidagi dastlabki erishuvchanlik matritsasi ko‘rinishida berilgan. Mutaxassislarning har biri tomonidan berilgan V, A, X va O javoblari yoki konsensus jarayoni alohida keltirilmagan.

Ekspertlar guruhining o‘rni

Tadqiqotda adabiyotlarda tavsiya etilgan minimal ekspertlar soniga tayangan holda besh kishilik guruh jalb etilgan. Toq sonli tarkib kelishmovchiliklar yuzaga kelganda ko‘pchilik ovozi bilan qaror qabul qilish imkonini berishi ta’kidlanadi.

Biroq mutaxassislarning ism-shariflari, ish joylari, ilmiy yo‘nalishlari, mamlakat tajribasi, taraqqiyot siyosati bo‘yicha ixtisoslashuvi yoki baholashlar qaysi sanada va qanday usulda o‘tkazilgani ochiqlanmagan. Har bir omil juftligi bo‘yicha necha nafar ekspert qaysi yo‘nalishda ovoz bergani ham ko‘rsatilmagan.

Shu sababli model natijalari aniq belgilangan guruhni ifodalovchi statistik tanlanmadan ko‘ra, ochiqlanmagan ekspertlar guruhining umumiy xulosasini aks ettiradi.

Dastlabki erishuvchanlik matritsasi

PDF’ning 16-sahifasidagi 2-jadval ekspertlar guruhining to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalar bo‘yicha qarorlarini ko‘rsatadi. Qatorlar yo‘naltiruvchi, ustunlar esa yo‘naltiriluvchi omillardir.

Masalan, dastlabki matritsada:

• Nazorat qilinadigan aholi o‘sishi; nizolarning yo‘qligi, huquq, boshqalarning ehtiyojlarini hisobga olish, barqarorlik, gender tengligi, korrupsiya nazorati va daromad kabi omillar bilan bog‘langan.
• Ta’lim; aholi, tinchlik, ilmiy tadqiqot, barqarorlik, gender tengligi va daromad bilan bog‘langan.
• Uzoq va sog‘lom hayot faqat o‘ziga yo‘naltirilgan yakuniy natijaviy omil sifatida kodlangan.
• Infratuzilma va biznes imkoniyatlari; salomatlik, daromad va asosiy resurslarning yetarliligiga yo‘naltirilgan aloqalarga ega.

Dastlabki matritsada diagonal bilan birga 76 ta katakcha 1 deb kodlangan. Bu barcha mumkin bo‘lgan katakchalarning taxminan 38,8 foizini tashkil qiladi.

Tranzitivlik farazi

ISM usulida tranzitivlik (o‘tuvchanlik) quyidagi qoidaga asoslanadi:

\[ C_{A,B}=1 \land C_{B,C}=1 \Rightarrow C_{A,C}=1 \]

Boshqacha aytganda, agar A omili B ni, B omili esa C ni harakatlantirsa, A omilining C ga bilvosita ta’siri mavjud deb hisoblanadi.

Ushbu amal bajarilgandan so‘ng shakllantirilgan 3-jadvalda 135 ta katakcha 1 qiymatini oladi. Matritsa zichligi taxminan 68,9 foizga yetadi. Ushbu o‘sish iyerarxiyaning ekspertlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri baholaridan tashqari tranzitivlik qoidasiga ham sezilarli darajada bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Yakuniy erishuvchanlik matritsasidagi o‘lchovlar

Har bir omil uchun ikkita asosiy yig‘indi hisoblangan:

\[ D_i=\sum_{j=1}^{14}R_{i,j} \]

\(D_i\) — \(i\) omilining harakatlantiruvchi kuchi (sürüş gücü) bo‘lib, yakuniy matritsaning tegishli qatoridagi 1 lar yig‘indisidir.

\[ P_j=\sum_{i=1}^{14}R_{i,j} \]

\(P_j\) — \(j\) omilining qaramligi (bağımlılık) bo‘lib, yakuniy matritsaning tegishli ustunidagi 1 lar yig‘indisidir.

Eng yuqori harakatlantiruvchi kuch 14 ball bilan huquq tizimiga, eng pasti esa 1 ball bilan uzoq va sog‘lom hayotga tegishli. Eng yuqori qaramlik 13 ball bilan uzoq va sog‘lom hayotda, eng past qaramlik esa 3 ball bilan davlatning diniy va etnik ta’sirlardan xolisligi omilida kuzatiladi.

Pog‘onalarga ajratish (Level partitioning)

Har bir omil uchun uchta to‘plam shakllantirilgan:

• Erishuvchanlik to‘plami: Omil bevosita yoki bilvosita yetib borishi mumkin bo‘lgan omillar;
• Boshlang‘ich (o‘tmishdosh) to‘plam: Mazkur omilni harakatlantiruvchi omillar;
• Kesishtirish to‘plami: Erishuvchanlik va boshlang‘ich to‘plamlarda umumiy bo‘lgan omillar.

Erishuvchanlik to‘plami bilan kesishtirish to‘plami bir xil bo‘lgan omillar birinchi pog‘onaga joylashtirilgan va keyingi bosqichdan chiqarilgan. Ushbu jarayon barcha omillar to‘liq tasniflanguniga qadar yetti marta takrorlangan.

ISM modellarida yuqori pog‘ona har doim ham eng muhim degan ma’noni anglatmaydi. Yuqoridagi omillar odatda ko‘proq qaram bo‘lgan natijalardir. Quyi pog‘onalar esa ko‘plab omillarga ta’sir qiluvchi drayverlardir.

To‘liq interpretiv strukturaviy modellashtirish (TISM)

Klassik ISM sxemasi asosan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarni ko‘rsatadi. TISM esa tushuntirish uchun muhim deb topilgan bilvosita aloqalarni ham chiziqli va punktir strelkalar orqali modelga kiritadi.

PDF’ning 21-sahifasidagi 1-rasmda:

• To‘g‘ri chiziqlar ekspertlarning dastlabki matritsadagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqalarini;
• Pushti rangli punktir chiziqlar tanlangan tranzitiv aloqalarni;
• Katakchalar ranglari esa MICMAC toifalarini ifodalaydi.

Chizmaning eng quyi qismida davlat va davlat xizmatlarining diniy hamda etnik e’tiqodlardan xolisligi joy olgan. Undan yuqorida ta’lim, aholi va huquq; yana ham yuqoriroqda tadqiqot, korrupsiya, tinchlik va boshqalarning ehtiyojlarini hisobga olish; so‘ng daromad va infratuzilma; keyin barqarorlik va asosiy resurslar yetarliligi; gender tengligi hamda eng yuqorida uzoq va sog‘lom hayot joylashgan.

Modelda tushuntirilgan yettita tranzitiv aloqa

MICMAC tahlili nima qiladi?

MICMAC omillarni harakatlantiruvchi kuchi va qaramlik darajasiga ko‘ra to‘rtta zonaga ajratadi:

MICMAC natijalari

PDF’ning 22-sahifasidagi 2-rasmda omillar quyidagicha tasniflangan:

Avtonom omilning yo‘qligi tanlangan barcha omillarning modelda kamida bitta mustahkam aloqaga ega ekanini ko‘rsatadi. Muallif buni modelning yaxlitligini tasdiqlovchi natija deb baholaydi.

Shu bilan birga, bu holat mustaqil mustahkamlik tekshiruvi emas. Tarmoqning zichligi va avtonom omil chiqmasligi omillarning baholanish uslubi hamda keng ko‘lamli tranzitivlik qo‘llanilganidan ham kelib chiqishi mumkin.

Model taklif etgan taraqqiyot yo‘li

Tadqiqot iyerarxiyasi soddalashtirilgan tarzda quyidagi ketma-ketlikni taklif qiladi:

\[ \begin{aligned} &\text{Davlat xolisligi (duniyoviyligi)} \\ &\Downarrow \\ &\text{Aholi o‘sishini boshqarish + ta’lim + huquq} \\ &\Downarrow \\ &\text{Tadqiqot + tinchlik + korrupsiyani nazorat qilish + xizmat ko‘rsatish falsafasi} \\ &\Downarrow \\ &\text{Daromad + infratuzilma va biznes imkoniyatlari} \\ &\Downarrow \\ &\text{Barqaror resurs boshqaruvi + havo, suv va oziq-ovqat yetarliligi} \\ &\Downarrow \\ &\text{Gender tengligi} \\ &\Downarrow \\ &\text{Uzoq va sog‘lom hayot} \end{aligned} \]

Ushbu tasvir matematik tarzda hisoblangan taraqqiyot tenglamasi emas. TISM sxemasining yetti qatlamli mantiqiy tuzilishini umumlashtiruvchi konseptual ifodadir.

Nima uchun faqat infratuzilma yoki iqtisodiy o‘sishga e’tibor qaratish yetarli emas?

Modelda infratuzilma va biznes imkoniyatlari qaram omillar qatoriga kiritilgan. Shu sababli mamlakatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri avtomagistrallar, sanoat zonalari, binolar yoki investitsiya imtiyozlariga zo‘r berishi yakka o‘zi yetarli hisoblanmaydi.

Tadqiqotchi fikricha, investitsiyalar barqaror natija berishi uchun huquq, korrupsiyani jilovlash, ta’lim, tadqiqot salohiyati, tinchlik va sifatli davlat xizmatlari kabi quyi shartlar zarur. Aks holda, jismoniy infratuzilma barpo etilsa-da, undan samarasiz foydalanilishi, qarovsiz qolishi yoki tor doiradagi manfaatdor guruhlarga xizmat qilishi mumkin.

Shuningdek, faqat aholi jon boshiga daromadni oshirishga intilish daromadlar taqsimoti, asosiy resurslardan foydalanish, ekologik barqarorlik va sog‘liqni saqlash natijalari yaxshilanmagan taqdirda to‘laqonli taraqqiyotni anglatmaydi.

Huquq tizimining markaziy o‘rni

Yakuniy matritsada eng yuqori harakatlantiruvchi kuchga ega omil sodda, tezkor va xolis huquq tizimidir. Tadqiqot ushbu natijani quyidagi bog‘liqliklar bilan izohlaydi:

• Ochiq va tezkor huquq korrupsiyaning badalini oshirishi mumkin.
• Nizolarning zo‘ravonlik o‘rniga qonuniy yo‘l bilan hal etilishini ta’minlaydi.
• Investorlar, tadqiqotchilar va korxonalar uchun oldindan aytib bo‘ladigan barqaror muhit yaratadi.
• Mulk huquqi, shartnomalar va davlat jarayonlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
• Uzoq davom etadigan sud jarayonlarining iqtisodiy va ijtimoiy xarajatlarini kamaytiradi.

Huquq tizimi modelda yuqori harakatlantiruvchi kuchga ega bo‘lishiga qaramay, bog‘lovchi omil sifatida tasniflangan. Buning sababi uning o‘zi ham aholi va davlat xolisligi kabi quyi omillarga bog‘liq holda ko‘rsatilganidadir.

Ta’lim, tadqiqot, tinchlik va korrupsiya o‘rtasidagi halqa

Modelda tadqiqot, nizolarning yo‘qligi va korrupsiya nazorati o‘rtasida o‘zaro aloqalar mavjud. Ko‘proq ta’lim tadqiqotni qo‘llab-quvvatlaydi; tadqiqotlar iqtisodiy va texnik yechimlar yaratadi; korrupsiyaning kamayishi tadqiqot va investitsiya muhitini mustahkamlaydi; nizolarning oldini olish esa resurslarni fan, ta’lim va ishlab chiqarishga yo‘naltirish imkonini beradi.

Ushbu o‘zaro bog‘liqliklar taraqqiyotning bir tomonlama va to‘liq to‘g‘ri chiziqli emasligini ko‘rsatadi. TISM qatlamlari ustuvorlik tartibini taqdim etsa-da, ayni bir pog‘onada yoki qo‘shni pog‘onalarda qayta aloqa halqalari mavjud.

Jon boshiga daromad va infratuzilma o‘rtasidagi ikki tomonlama aloqa

Aholi jon boshiga yuqori daromad infratuzilma investitsiyalarini moliyalashtirishi mumkin; infratuzilma va biznes imkoniyatlari esa unumdorlik va daromad o‘sishiga hissa qo‘shadi. Shu sababli bu ikki omil 1-rasmda o‘zaro qarama-qarshi strelkalar bilan bog‘langan.

Tadqiqot ushbu zanjir o‘z-o‘zidan boshlanib ketmasligini ta’kidlaydi. Tadqiqotlar, tinchlik, korrupsiya nazorati va xizmat sifati kabi quyi pog‘onadagi omillar iqtisodiy siklning ishlashi uchun zarur muhitni yaratib berishi lozim.

Barqarorlik, asosiy resurslar va salomatlik

Modelda daromad va infratuzilmadan so‘ng tabiiy resurslar boshqaruvi hamda barcha uchun yetarli havo, suv va oziq-ovqat ta’minoti keladi. Bu tartib iqtisodiy salohiyat ekologik va ijtimoiy investitsiyalarni moliyalashtira oladi degan farazga tayanadi.

Barqarorlik va asosiy resurslarning yetarliligi ham gender tengligini, ham uzoq va sog‘lom hayotni qo‘llab-quvvatlovchi yuqori bo‘g‘inlar sifatida ko‘rsatilgan.

Tadqiqot sanoatlashtirish atrof-muhitni ifloslantirishi mumkinligi haqidagi e’tirozni tan oladi; ammo ilmiy tadqiqotlar, aholi boshqaruvi va fuqarolarga yo‘naltirilgan yondashuv mavjud bo‘lganda ekologik zararni kamaytirish mumkinligini ta’kidlaydi.

Siyosat nuqtai nazaridan tavsiya etilgan ustuvorliklar

Tadqiqotning siyosiy xabari shuki, mamlakatlar eng ko‘zga ko‘ringan yoki ommabop taraqqiyot maqsadidan boshlamasligi lozim. Avvalo iyerarxiyaning tubidagi yuqori harakatlantiruvchi kuchga ega elementlar mustahkamlanishi kerak.

Tavsiya etilgan asosiy ustuvorliklar quyidagilardir:

1. Davlat boshqaruvi va xizmatlarining muayyan diniy yoki etnik guruhlar manfaatiga xizmat qilishining oldini olish;
2. Aholi o‘sishini mamlakatning resurslari va xizmat ko‘rsatish salohiyatiga moslashtirish;
3. Tezkor, ochiq va xolis huquq tizimini barpo etish;
4. Ta’lim va ilmiy o‘rganishga ko‘proq vaqt ajratish;
5. Korrupsiya va axloqsiz amaliyotlarni kamaytirish;
6. Ichki va tashqi nizolarni huquq va diplomatiya orqali hal qilish;
7. Tadqiqot, innovatsiya va ilmiy kashfiyotlar salohiyatini oshirish;
8. Davlat va xususiy xizmatlarda insonlarning ehtiyojlarini hisobga olish;
9. Ushbu poydevordan so‘ng daromad, infratuzilma va barqarorlik maqsadlarini kengaytirish.

Aholi siyosatiga doir muhim ogohlantirish

Tadqiqot past daromadli mamlakatlarda aholining yuqori sur’atda o‘sishi davlat xizmatlari va tabiiy resurslarga og‘irlik qilishi mumkinligini ta’kidlaydi. Muhokama bo‘limida aholisi ko‘p ayrim mamlakatlarda cheklovchi siyosat zarur bo‘lishi mumkinligi ilgari suriladi hamda urush, epidemiya yoki yevgenika amaliyotlariga oid ancha keskin iboralar ishlatiladi.

Biroq tadqiqot:

• Muayyan mamlakat uchun optimal aholi sonini hisoblab chiqmagan.
• Tug‘ilish siyosatining inson huquqlari bilan bog‘liq oqibatlarini tahlil qilmagan.
• Majburiy va ixtiyoriy aholi siyosatlarini o‘zaro solishtirmagan.
• Past tug‘ilish, aholining qarishi va ishchi kuchi qisqarishining ta’sirini modelga kiritmagan.
• Aholiga doir har qanday aralashuvning taraqqiyot natijasini eksperimental yoki ekonometrik jihatdan tekshirmagan.

Shu sababli modeldagi “nazorat qilinadigan aholi o‘sishi” majburiy aholi qisqartirish siyosatlarining ilmiy jihatdan tasdiqlangani sifatida talqin qilinmasligi lozim.

Din va davlat boshqaruvi omiliga doir ogohlantirish

Modelda davlatning diniy va etnik e’tiqodlardan xolisligi eng asosiy poydevor omilidir. Bu natija shaxslarning e’tiqod erkinligini bekor qilishni emas, balki davlat qarorlarining umumiy konstitutsiyaviy va huquqiy asosga tayanishini bildiradi.

Shu bilan birga, tadqiqot:

• Davlat va din munosabatlarini mamlakatlar kesimida miqdoriy jihatdan o‘lchamagan.
• Duniyoviylik darajasi bilan taraqqiyot natijalari o‘rtasida statistik model tuzmagan.
• Diniy institutlarning ta’lim, sog‘liqni saqlash, xayriya va ijtimoiy kapitalga qo‘shishi mumkin bo‘lgan ijobiy hissasini xuddi shu tarzda modellashtirmagan.
• Turli konstitutsiyaviy duniyoviylik modellarini bir-biridan ajratmagan.

Shu sababli omilning modeldagi o‘rni universal va empirik tasdiqlangan qoida emas, balki ekspertlar guruhi va muallifning nazariy bahosidir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Taraqqiyot omillarini bir-biridan mustaqil ko‘rsatkichlar emas, balki o‘zaro bog‘langan tizim sifatida ko‘rib chiqqani;
• Iqtisodiyot, huquq, ta’lim, sog‘liqni saqlash, ekologiya, gender tengligi va boshqaruv sohalarini bitta modelda birlashtirgani;
• Omillarning nafaqat ro‘yxatini, balki ularning yo‘nalishlari va iyerarxiyasini ko‘rsatishga uringani;
• Yetti pog‘onali vizual model orqali siyosiy ustuvorliklarni muhokama qilish uchun qulay zamin yaratgani;
• To‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita aloqalarni TISM yondashuvi bilan ajratib ko‘rsatgani;
• MICMAC orqali yetakchi, bog‘lovchi va qaram omillarni alohida tasniflagani;
• Iqtisodiy o‘sishni yagona taraqqiyot mezoni deb hisoblamagani;
• Infratuzilma investitsiyalarining institutsional va ijtimoiy asoslarga bog‘liqligini ta’kidlagani;
• O‘z modelining hali amaliyotga tatbiq etilmagani va empirik tarzda tekshirilishi kerakligini cheklovlar bo‘limida tan olgani.

Asosiy cheklovlar

• Model faqatgina besh nafar mutaxassisning baholariga tayanadi.
• Mutaxassislarning shaxsi, mutaxassisligi va tanlash mezonlari ko‘rsatilmagan.
• Mutaxassislararo kelishuv yoki ishonchlilik koeffitsiyenti hisobot qilinmagan.
• Aloqalar mamlakat ma’lumotlari yoki vaqtli qatorlar bilan tekshirilmagan.
• Strelkalar sabab-oqibat ta’sirining kattaligini (koeffitsiyentini) ko‘rsatmaydi.
• Omillarni tanlash tizimli adabiyotlar tahliliga (systematic review) asoslanmagan.
• Tanlangan 14 ta omil to‘liq va mutlaq emas.
• Omillarga nisbiy vazn berilmagan.
• Omillarning o‘lchanadigan operatsion ta’riflari ishlab chiqilmagan.
• Mamlakatlar o‘rtasidagi tarixiy, madaniy va geografik farqlar modelga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kiritilmagan.
• Sababiyat yo‘nalishlarining turli mamlakatlar guruhida teskari bo‘lishi mumkinligi sinab ko‘rilmagan.
• Tranzitivlik amali tarmoqni haddan tashqari zichlashtirib yuborgan.
• Dastlabki va yakuniy matritsa o‘rtasida tushuntirilmagan nomuvofiqliklar mavjud.
• Model natijalari sezgirlik tahlillari (sensitivity analysis) bilan tekshirilmagan.
• Boshqa ekspertlar guruhi xuddi shunday iyerarxiyani yaratishi yoki yaratmasligi noma’lum.
• Model hech bir mamlakat tomonidan amalda qo‘llanilmagan va siyosiy natijalari kuzatilmagan.
• Moliyalashtirish, manfaatlar to‘qnashuvi va ekspertlar ishtirokiga oid etika bayonnomasi mavjud emas.
• Tadqiqot taqrizdan o‘tgan yakuniy ilmiy jurnal nashri emas.

Matritsa izchilligiga oid texnik muammo

Tadqiqotning metodologiya tushuntirishiga ko‘ra, yakuniy erishuvchanlik matritsasi dastlabki matritsaning barcha tranzitiv yo‘llarini to‘ldirish orqali shakllantirilishi lozim. Biroq ikkala jadval taqqoslanganda to‘liq moslik ko‘rinmaydi.

Masalan, dastlabki matritsada 4-omil ustunida omilning o‘zidan boshqa barcha qiymatlar 0 ga teng. Boshqa bir omildan 4-omilga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘l bo‘lmagani sababli, tranzitivlik orqali ham 4-omilga yangi aloqa ulanmasligi kerak edi. Shunga qaramay, yakuniy matritsada 5→4 va 12→4 katakchalari 1 deb ko‘rsatilgan.

Aksincha, dastlabki matritsadagi ayrim ko‘p bosqichli yo‘llar talab qiladigan aloqalar yakuniy jadvalda aks etmagan. Agar bu holat shunchaki taqdimot xatosi bo‘lsa, to‘g‘rilangan matritsa chop etilishi lozim. Agar hisoblash xatosi bo‘lsa, harakatlantiruvchi kuch, qaramlik, pog‘onalar va MICMAC o‘rinlari qaytadan hisoblanishi kerak.

Tadqiqot nima deydi?

• Taraqqiyot omillarini bir-biridan ajratilgan holda ko‘rib chiqmaslik lozim.
• Mamlakatning past ball olgan yakuniy ko‘rsatkichiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sarmoya kiritishi yetarli bo‘lmasligi mumkin.
• Huquq, ta’lim, aholi boshqaruvi va xolis davlat boshqaruvi modelda asosiy poydevor hisoblanadi.
• Tinchlik, tadqiqot, korrupsiya nazorati va xizmat ko‘rsatish madaniyati iqtisodiy salohiyatni ta’minlovchi bog‘lovchilardir.
• Daromad va infratuzilma yanada fundamental sharoitlarga bog‘liqdir.
• Barqarorlik, asosiy resurslar yetarliligi, gender tengligi va salomatlik taraqqiyotning yuqori natijalaridir.
• Taraqqiyot siyosati bosqichma-bosqich va tizimli ravishda loyihalashtirilishi kerak.

Tadqiqot nima demaydi?

• Model barcha mamlakatlar uchun mutlaq to‘g‘riligini empirik jihatdan isbotlamaydi.
• Har bir omil taraqqiyotni aynan qanchaga oshirishini hisoblab bermaydi.
• Aholi nazorati taraqqiyotni aniq oshirishini ko‘rsatuvchi ekonometrik dalil taqdim etmaydi.
• Muayyan bir duniyoviylik modeli barcha mamlakatlarda bir xil natija berishini isbotlamaydi.
• Infratuzilma investitsiyalari ahamiyatsiz ekanini aytmaydi.
• Iqtisodiy o‘sish keraksiz degan fikrni ilgari surmaydi.
• Omillar har bir mamlakatda aynan bir xil ketma-ketlikda yuzaga kelishini ko‘rsatmaydi.
• TISM modelini milliy siyosatda qo‘llab, natijalarini o‘lchab ko‘rmagan.
• Ekspertlar baholarini obyektiv sababiyat koeffitsiyentlari sifatida tasdiqlamaydi.
• Majburiy aholi siyosatlari axloqiy yoki samarali ekanini isbotlamaydi.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmishda taraqqiyot bo‘yicha bahslar asosan sanoatlashtirish, kapital to‘plash va aholi jon boshiga daromad atrofida olib borilgan. Keyingi yondashuvlar salomatlik, ta’lim, erkinlik, atrof-muhit va ijtimoiy tenglikni taraqqiyotning ajralmas qismlariga aylantirdi.

Ushbu tadqiqot turli davrlardan kelib chiqqan mazkur omillarni bitta tarmoqda birlashtirishga va “qaysi omil oldin keladi?” degan savolga javob berishga harakat qiladi. Shu jihati bilan u mamlakatlarga faqat indeks reytinglariga yopishib qolmasdan, ko‘rsatkichlarni yaratuvchi institutsional zanjirlarni o‘rganish zarurligini eslatadi.

Bugungi kun nuqtai nazaridan model hukumatlar ko‘zga tashlanadigan infratuzilma loyihalariga yoki qisqa muddatli o‘sish ko‘rsatkichlariga intilayotganda huquq, ta’lim, ishonch, korrupsiya nazorati va ijtimoiy totuvlik kabi ko‘rinmas poydevorlarni e’tibordan chetda qoldirishi mumkinligi haqida ogohlantiradi.

Kelajakda modelning ilmiy qimmati quyidagi tadqiqotlar orqali tekshirilishi mumkin:

• Ekspertlar guruhini turli mamlakatlar va ilmiy yo‘nalishlar hisobiga kengaytirish;
• Mutaxassislararo ishonchlilik va fikr tafovutlarini hisobot qilish;
• Omillarni o‘lchanadigan mamlakat ko‘rsatkichlariga aylantirish;
• Panel ma’lumotlar, strukturaviy tenglamalar modeli (SEM) va sababiyat tahlili usullari orqali yo‘nalishlarni tekshirish;
• Past, o‘rta va yuqori daromadli mamlakatlar uchun alohida modellar ishlab chiqish;
• Omillarning vaznini AHP, TOPSIS yoki shunga o‘xshash usullar bilan belgilash;
• Dastlabki va yakuniy erishuvchanlik matritsalarini ochiq ma’lumotlar va hisoblash kodlari bilan e’lon qilish;
• Muqobil matritsa qarorlari natijalarni o‘zgartirishi yoki o‘zgartirmasligini sezgirlik tahlili orqali o‘rganish;
• Modelni amalda qo‘llagan mamlakatlarda islohotdan oldingi va keyingi natijalarni taqqoslash.

Tadqiqotning metodologiyasi va natijalari

Texnik tadqiqot xulosasi

Matritsa modeli

\[ \mathbf{R}^{(0)} = [r_{ij}]_{14 \times 14} \]

Bu yerda \(\mathbf{R}^{(0)}\) ekspertlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri baholaridan tashkil topgan dastlabki erishuvchanlik matritsasidir.

\[ r_{ij} \in \{0,1\} \]

• \(r_{ij}=1\): \(i\) omili \(j\) omilini harakatlantiradi.
• \(r_{ij}=0\): \(i\) omilining \(j\) omiliga nisbatan yo‘naltirilgan aloqasi yo‘q.

Tranzitivlik amali

\[ r_{ij}=1 \land r_{jk}=1 \Rightarrow r_{ik}=1 \]

Ushbu amal orqali bilvosita yo‘llar yakuniy erishuvchanlik matritsasiga qo‘shiladi. Tadqiqotda yakuniy matritsa \(\mathbf{R}^{(*)}\) sifatida ifodalanishi mumkin:

\[ \mathbf{R}^{(*)} = \operatorname{TransitiveClosure} \left( \mathbf{R}^{(0)} \right) \]

Biroq PDF faylida berilgan yakuniy matritsa dastlabki matritsaning to‘liq tranzitiv yopilmasi bilan mutlaq mos kelmaydi.

Harakatlantiruvchi kuch va qaramlik ko‘rsatkichlari

\[ D_i=\sum_{j=1}^{14}r^{(*)}_{ij} \]

\[ P_i=\sum_{j=1}^{14}r^{(*)}_{ji} \]

• \(D_i\): \(i\) omilining harakatlantiruvchi kuchi;
• \(P_i\): \(i\) omilining qaramlik darajasi;
• Har ikkala qiymat ham 1 dan 14 gacha o‘zgarishi mumkin bo‘lgan aloqalar sonidir.

Yetti pog‘onali natija

MICMAC natijalarining texnik xulosasi

Asosiy metodologik xulosa

Modelning asosiy xulosasi shuki, taraqqiyotning yakuniy maqsadlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashish o‘rniga, ushbu maqsadlarni harakatlantiruvchi quyi qatlamlarni mustahkamlash lozim.

Biroq modeldagi harakatlantiruvchi kuch va qaramlik ko‘rsatkichlari real mamlakatlarda kuzatilgan ta’sir kattaliklari emas. Ular binar aloqalar matritsasidagi katakchalar yig‘indisidir. Masalan, huquq tizimining harakatlantiruvchi kuchi 14 ga teng bo‘lishi huquqiy islohot taraqqiyotni 14 birlikka oshiradi degani emas; faqatgina yakuniy matritsada qolgan barcha 14 ta omilga yetib bora olishini bildiradi.

Dalillar darajasi

Manba va metodologiya eslatmasi

Tadqiqotning asl nomi: Managing Countries: The Recipe for Leading a Nation to a Developed State

Muallif: Dr. Neeraj Yadav

Mualliflar tartibi: Yagona muallifli tadqiqot.

Teng hissa yoki hammualliflik: Mavjud emas.

Mas’ul muallif: Rasmiy SSRN qaydnomasida Neeraj Yadav aloqa uchun muallif sifatida ko‘rsatilgan.

PDF’dagi muassasa: Director and Principal Consultant – Qualicon Consultancy Co., Hindiston

Muallif biografiyasidagi ma’lumot: Dehli Hindiston Texnologiya Institutidan (IIT Delhi) doktorlik darajasi

Tadqiqot yili: 2026

SSRN’ga yuklangan sana: 2026-yil 26-iyun

Sahifalar soni: 34

SSRN ro‘yxatga olish raqami: 6936759

DOI: 10.2139/ssrn.6936759

Jurnal yoki konferensiya: Taqrizli jurnal yoki konferensiyada qabul qilingani ko‘rsatilmagan.

Nashr platformasi: SSRN

Nashriyot: Taqrizli akademik nashriyot ko‘rsatilmagan. SSRN — tadqiqot matni ulashilgan platformadir.

Taqriz holati: Taqrizdan o‘tgan yakuniy jurnal nashri tasdiqlanmagan. Tadqiqot dastlabki ishchi matn sifatida baholanishi lozim.

Rasmiy havola:SSRN tadqiqot qaydnomasi

Tadqiqot turi: Konseptual taraqqiyot modeli, ekspert baholashi, ISM, TISM va MICMAC tahlili

Ekspertlar guruhi: Besh kishidan iborat. Ularning shaxsi, sohalari va tanlash uslubi PDF faylida ochiqlanmagan.

Birlamchi mamlakat ma’lumotlari: Foydalanilmagan.

Statistik tahlil: Mamlakat darajasida regressiya, sababiyat testi yoki strukturaviy tenglamalar modeli qo‘llanilmagan.

Moliyalashtirish: PDF’da moliyalashtirish to‘g‘risida ma’lumot yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: PDF’da manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risida bayonot berilmagan.

Etika qo‘mitasi va rozilik: Besh nafar ekspert bahosidan foydalanilgan bo‘lsa-da, PDF faylida etika qo‘mitasi, ozod etish yoki xabardor qilingan rozilik bayonnomasi mavjud emas.

Asosiy metodologik cheklov: Omillar o‘rtasidagi yo‘nalishlar ekspert baholariga tayanadi, mamlakat ma’lumotlari bilan tekshirilmagan va ta’sir koeffitsiyentini o‘z ichiga olmaydi. Dastlabki va yakuniy matritsalar o‘rtasida tushuntirilmagan tranzitivlik nomuvofiqliklari mavjud.

Ilmiy o‘qish bo‘yicha ogohlantirish: Tadqiqot taraqqiyot omillarini izchil tizim ichida muhokama qilish uchun foydali konseptual asos taqdim etadi. Biroq model aholi siyosati, duniyoviy davlat boshqaruvi, huquq yoki boshqa omillarning real mamlakatlarda taraqqiyotga qanday darajada va qaysi yo‘nalishda ta’sir qilishini empirik jihatdan isbotlamaydi. Siyosiy tavsiyalar tatbiq etilishidan oldin har bir mamlakatning o‘ziga xos demografik, huquqiy, ijtimoiy, axloqiy va iqtisodiy tahlillari orqali sinovdan o‘tkazilishi lozim.