Kitsch, ushbu tadqiqotda yagona va o‘zgarmas estetik ta’rifga keltirilmaydigan; Hermann Broch, Abraham Moles va Tomáš Kulka ishlab chiqqan turli mezonlarni me’morchilik sohasiga moslashtirish orqali o‘rganiladigan estetik va kommunikativ kategoriyadir. Tomasz Omiecińskiyning tarixiy-talqiniy tadqiqoti natsistlar Germaniyasining rasmiy me’morchiligi propaganda maqsadida kitsch xususiyatlaridan foydalanganmi yoki yo‘qmi, degan masalani davlat nazoratidagi me’moriy loyihalar, tarixiy manbalar va vizual misollar asosida o‘rganadi. Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, Uchinchi Reyx me’morchiligi butunlay kitsch emas; kitsch xususiyatlari ko‘proq badiiy o‘ziga xoslikning yetishmasligi, haddan tashqari miqyos va takror, oson va bir ma’noli kommunikatsiya hamda tarixiy voqelik yoki funksiyaning shakl orqali buzib ko‘rsatilishi kabi cheklangan sohalarda namoyon bo‘ladi.

Tadqiqot miqdoriy me’moriy tasnif yoki propaganda samaradorligi eksperimenti emas. Tadqiqotchi tarixiy manbalarni to‘playdi, davlat aralashuvi kuchli bo‘lgan bino va loyihalarni ko‘rib chiqadi, so‘ng ularning shakliy va kommunikativ xususiyatlarini kitsch nazariyalari nuqtayi nazaridan talqin qiladi.

Maqolaning muhim farqlashi shundaki, “propaganda”, “aldov” va “kitsch” tushunchalari bir xil narsa emas. Binoning siyosiy hokimiyatni ifodalashi, ulkan miqyosli bo‘lishi, tarixiy shakllardan foydalanishi yoki propaganda maqsadini ko‘zlashi o‘z-o‘zidan uni kitschga aylantirmaydi. Muallif Uchinchi Reyxdagi ko‘plab jamoat binolari texnik va me’moriy jihatdan jiddiy loyihalashtirilganini va shu sababli ularni kitschning kundalik ma’nosidagi sodda, kulgili yoki past sifatli buyumlar bilan tenglashtirib bo‘lmasligini ta’kidlaydi.

Shunga qaramay, ayrim me’moriy strategiyalar kitschga o‘xshash kommunikatsiyani yuzaga keltirishi mumkin. Qishloq uyi ko‘rinishidagi harbiy yoki elita binolarida funksiya bilan shakl o‘rtasidagi nomuvofiqlik; o‘rta asr, klassik yoki soxta-german shakllarining kontekstdan uzib olinib mafkuraviy uzluksizlik yaratish uchun ishlatilishi; ulkan miqyos, bir xil takror va ortiqcha simmetriya; shuningdek murakkab ijtimoiy voqelikning sodda, barqaror va o‘zgarmas davlat obrazi bilan almashtirilishi shu doirada baholanadi.

Manba bu me’morchilik fuqarolarda o‘lchangan psixologik yoki siyosiy ta’sir hosil qilganini isbotlamaydi. Me’morchilikning propaganda tilidagi roli tarixiy va talqiniy tarzda ko‘rib chiqiladi. Shu sababli tadqiqot ayrim binolar xalq qo‘llab-quvvatlashini qanchalik oshirganini yoki muayyan xulq-atvor o‘zgarishlariga sabab bo‘lganini aytmaydi.

Tadqiqot muammosi

Propaganda ko‘pincha plakat, gazeta, film, radio, haykal yoki siyosiy nutq orqali tahlil qilinadi. Me’morchilik esa ancha barqaror kommunikatsiya vositasidir. Bino plakat kabi osonlikcha olib tashlanmaydi; u shaharda jismonan mavjud bo‘lib qoladi va kundalik hayotning haqiqiy makoniga aylanadi.

Shu sababli tadqiqot quyidagi asosiy savolga yo‘naltiriladi: Totalitar davlat faqat tasviriy san’atda emas, balki binolarning shakli, miqyosi, tarixiy havolalari va jamoat makonini tashkil etishda ham kitschdan foydalanishi mumkinmi?

Muallif propaganda bilan kitsch estetikasi kesishishi tasviriy san’atda avval muhokama qilinganini, biroq me’morchilik kontekstida yetarli darajada batafsil o‘rganilmaganini ta’kidlaydi.

Nega kitsch tushunchasi bitta ta’rifga keltirilmaydi?

Kitschni o‘rgangan nazariyotchilar turli mezonlarni ilgari surgan. Hermann Broch kitschni haqiqat o‘rniga oson estetik qoniqish va keng ommaning ma’qullashini qo‘yadigan qadriyatlar chalkashligi bilan bog‘laydi. Abraham Moles nomuvofiqlik, to‘planish/haddan oshish, sinesteziya, o‘rtamiyonalik va komfort tamoyillarini belgilaydi. Tomáš Kulka esa ijobiy hissiyot uyg‘otadigan mavzu, darhol tanib olinuvchanlik va konvensional tasvir kabi mezonlarga urg‘u beradi.

Me’morchilik nuqtayi nazaridan muammo shundaki: bino rasm kabi bevosita bir “mavzu”ni ifodalashi shart emas. Shu sababli muallif kitsch mezonlarini me’morchilikning funksiyasi, miqyosi, tarixiy havolasi va kommunikativ roli bilan qayta moslashtiradi.

Uchinchi Reyx Me’morchiligi Butunlay Kitsch Edimi?

Yo‘q. Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, natsistlar Germaniyasining rasmiy me’morchiligini umumiy holda kitsch deb tasniflab bo‘lmaydi; kitsch xususiyatlari faqat ayrim binolarda va ayniqsa hokimiyat me’morchiligining tabiatida allaqachon uchrashi mumkin bo‘lgan haddan tashqari miqyos, takror, oson o‘qiluvchanlik, tarixiy taqlid va voqelikni soddalashtirish kabi cheklangan jihatlarda namoyon bo‘ladi.

Tadqiqot qo‘llagan oltita tahliliy xususiyat

Nega avangard propaganda uchun muammo deb qaralgan?

Manbaning tarixiy doirasida avangard san’atning asosiy muammosi faqat rejimning estetik didiga mos kelmasligi emas edi. Zamonaviy san’at ko‘p ma’noli, tanqidiy va talqin talab qiladigan vizual til yaratishi mumkin edi.

Totalitar propaganda esa tezroq, bevositaroq va talqinga kamroq ochiq kommunikatsiyani xohlardi. Asar turli ma’nolarga yo‘l qo‘yganda tomoshabin o‘ylash va savol berishga undaladi; yagona va qat’iy siyosiy xabar bermoqchi bo‘lgan propaganda nuqtayi nazaridan bu holat funksional emas.

Shu sababli natsistlar madaniy siyosatidagi o‘zgarish manbaning talqinida faqat estetik konservatizm emas, balki kommunikatsiya strategiyasining o‘zgarishi sifatida qaraladi.

O‘tmishni ideallashtirish

Manba natsistlar Germaniyasining texnologik modernizatsiyasiga qaramay, rasmiy san’at qishloqona, pastoral va tarixdan tashqari Germaniya obrazini yaratganiga e’tibor qaratadi. Ot aravalari, dalalar, an’anaviy dehqonlar va tartibli oilaviy hayot kabi motivlar zamonaviy sanoat jamiyatining ziddiyatlaridan tozalangan o‘tmish tasvirini taqdim etardi.

Me’morchilikdagi muqobili “Heimat”, ya’ni mahalliy yurt/tanishlik hissiga asoslangan qishloqona va an’anaviy shakllardir.

Muallifning savoli quyidagicha shakllanadi: zamonaviy davlatning harbiy, ma’muriy yoki elita binosini an’anaviy qishloq uyi ko‘rinishiga kiritish haqiqatan tarixiy uzluksizlikmi yoki asl funksiyani berkitadigan vizual konstruktsiyami?

Me’moriy Propaganda Kitsch Xususiyatlaridan Qanday Foydalanishi Mumkin?

Tadqiqotga ko‘ra, me’moriy propaganda murakkab siyosiy va ijtimoiy voqelikni oson o‘qiladigan shakllarga keltirganda; tanish tarixiy uslublarni kontekstdan uzib, tabiiy uzluksizlik tasavvurini yaratganda; funksiya bilan tashqi ko‘rinish o‘rtasida chalg‘ituvchi nomuvofiqlik hosil qilganda va miqyos, takror, simmetriya yoki dramatik sahnalashtirish orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri hissiy ta’sir izlaganda kitschga o‘xshash xususiyatlar kasb etishi mumkin.

Me’morchilikning ommaviy tomosha sahnasiga aylanishi

Maqolaning Figure 3 va Figure 4 rasmlari Nuremberg partiya mitinglaridagi ommaviy tartib va yorug‘likdan foydalanishni ko‘rsatadi. Bu yerda me’morchilik yakka obyekt emas; nutq, olomon, yorug‘lik, harakat va marosim birgalikda ishlaydigan sahnadir.

Albert Speerning yorug‘lik yechimlari va maydon loyihalari siyosiy yig‘ilishni oddiy nutqdan teatrlashtirilgan va marosimiy tajribaga aylantirgan. Manba buni siyosatning estetiklashtirilishi kontekstida muhokama qiladi.

Bu misol me’morchilik propaganda xabarini faqat fasaddagi ramzlar bilan emas, balki odamlarning qanday to‘planishi, qayerga qarashi va o‘zini qanday miqyosda his qilishi orqali ham qurishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Tanishlik va Heimat ta’siri

Uchinchi Reyxning barcha rasmiy me’morchiligi bitta uslubdan foydalanmagan. Davlat ma’muriy binolarida Neoklassitsizm, ayrim funksional harbiy binolarda modernistik yechimlar, tanlangan harbiy yoki turar-joy binolarida esa soxta-qishloqona shakllar birga mavjud bo‘lishi mumkin edi.

Qishloqona shakl ayniqsa tanishlik yaratish uchun muhimdir. An’anaviy uy shakli o‘z kontekstida kitsch emas. Kitschga o‘xshash muammo shakl haqiqiy funksiyani yashirganida yoki ijtimoiy miqyosni noto‘g‘ri ifodalaganida paydo bo‘ladi.

Gautheater Westmark

Saarbrückendagi Gautheater Westmark Figure 5da kichik shahardagi oddiy turar-joy bloklarini eslatuvchi teatr sifatida ko‘rsatiladi. Yonidagi haqiqiy turar-joylar bilan taqqoslanganda binoning ulkan miqyosi yaqqol ko‘rinadi.

Bu yerdagi muammo faqat “an’anaviy tomdan foydalanish” emas. Manba katta va murakkab teatr binosining kichik shahar me’morchiligining tanish tiliga joylashtirilishini miqyos va funksiyani niqoblaydigan loyihalash strategiyasi sifatida talqin qiladi.

Berghof kirish binosi

Figure 6dagi Berghof majmuasining kirish va qorovul binosi qishloq uyi ko‘rinishidadir. Biroq uning funksiyasi mehmondo‘st qishloq uyi bo‘lish emas, siyosiy rahbariyat majmuasini nazorat qiluvchi xavfsizlik binosi bo‘lishdir.

Manbaning I-raqamli “nomuvofiqlik” kategoriyasi bu yerda yaqqol ko‘rinadi: me’moriy shakl uyg‘otadigan ijtimoiy funksiya bilan haqiqiy funksiya bir-biridan farq qiladi.

Carinhall: qishloqonalik bilan dabdaba o‘rtasidagi taranglik

Figures 7 va 8 Hermann Göringning Carinhall qarorgohining ikki xil yuzini ko‘rsatadi. Tashqarida qo‘pol tosh, yog‘och, ovchilik motivlari va qishloqona xarakter; ichkarida esa katta san’at kolleksiyasi namoyish etilgan hashamatli makon mavjud.

Manba talqinida kitschga o‘xshash ta’sir an’anaviy ko‘rinishning o‘zidan emas, balki “kamtarona, mahalliy va tabiiy” ko‘rinadigan qobiq bilan haqiqiy boylik va miqyos o‘rtasidagi taranglikdan kelib chiqadi.

Düsseldorf-Westen maktabi

Figure 9 katta miqyosdagi maktab binosining soxta-qishloqona shakl va monoton takror orqali tashkil etilishini ko‘rsatadi. Manba buni soxta-qishloqona haddan tashqari miqyos va monotonlikning misoli sifatida ishlatadi.

Tarixiy Me’moriy Uslubdan Foydalanishning O‘zi Kitschmi?

Yo‘q. Tadqiqot Neoklassitsizm, O‘rta asr yoki mahalliy me’moriy shakllardan foydalanishni o‘z-o‘zidan kitsch deb hisoblamaydi; kitschga o‘xshash holat tarixiy shakllarning kontekstdan uzilishi, haqiqiy funksiya yoki tarixiy uzluksizlik haqida chalg‘ituvchi obraz yaratishi va o‘tmish murakkabligini yagona, stereotip siyosiy hikoyaga keltirib qo‘yishi bilan yuzaga keladi.

“Qadimgi nemislik” kulti

Manba tarixiy shaharlar va yodgorliklar faqat saqlanib qolmaganini, ayrim hollarda ma’lum bir o‘tmish davriga ko‘ra qayta shakllantirilganini muhokama qiladi.

Nurembergdagi aralashuvlar O‘rta asr nemis ulug‘vorligini ta’kidlagan bir paytda, Wewelsburg kabi inshootlarda yanada “O‘rta asr” ko‘rinishidagi obraz yaratish uchun mavjud tarixiy qatlamlar o‘zgartirilgan.

Bu yerdagi asosiy propagandistik mexanizm tarixiy o‘zgarishni ko‘rinmas qilishdir. Murakkab, uzilishli va ko‘p qatlamli tarix “qadimgi ulug‘vorlik → Uchinchi Reyx” ko‘rinishidagi chiziqli va oson o‘qiladigan uzluksizlik hikoyasiga aylantiriladi.

Nurembergda makoniy uzluksizlik

Nazi Party Rally Groundsdan Imperial Castlega yo‘nalgan katta o‘q yangi rejimning marosim makoni bilan eski imperiya ramzini bevosita bog‘laydigan tarzda qurilgan.

Manba talqinida o‘tmish yangi estetik til uchun ijodiy material sifatida ishlatilmagan; o‘tmishning ayrim qismlari so‘zma-so‘z va stereotip tarzda mafkuraviy xabar ichiga joylashtirilgan.

Klassik Antik Davrning “kostyum” sifatida ishlatilishi

Natsistlar jamoat me’morchiligida klassik ustunlar, og‘ir tosh massalar va simmetrik kompozitsiyalar tez-tez ishlatilgan. Figure 10dagi Ehrentempel antik me’morchilik kostyumini, Figure 11dagi Reich Chancellery esa Misr tipidagi ustun boshlarining eklektik qo‘llanishini misol qiladi.

Biroq manba bu binolarni avtomatik ravishda kitsch deb e’lon qilmaydi. Jamoat binolari tarix davomida vakillik, marosim va hokimiyat maqsadida klassik shakllardan foydalana olganini; sifatli hunarmandchilik va me’moriy jiddiylik bu misollarni oddiy kitschdan tashqarida qoldirishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Nega Monumentallik va Takror Kitschga O‘xshash Deb Baholanadi?

Monumentallik va takror ushbu tadqiqotda faqat shakl ta’sirini maksimal darajaga yetkazish maqsadida haddan tashqari miqyos, monoton ko‘paytirish yoki dramatik tomoshaga aylanganda kitschning “to‘planish/maximalisation” xususiyati bilan bog‘lanadi; biroq muallif ulkan yoki simmetrik bo‘lgan har bir bino shu sababli kitsch deb hisoblanmasligini alohida ta’kidlaydi.

Rejalashtirilgan ulkan miqyoslar

Manba natsistlar davri rejalarida 500 metrlik galereya-koridor, 214,5 metrlik ustun, 117 metrlik zafar ravog‘i, 250 metrlik osmono‘par bino va 180.000 kishilik Great Hall kabi o‘lchamlar bo‘lganini keltiradi.

Bu loyihalarning maqsadi faqat funksional sig‘im emas edi. Miqyos ayni paytda davlatning buyukligi va individning kichikligi haqida bevosita vizual xabar ishlab chiqarardi.

Reich Aviation Ministry va Congress Hall

Figure 12 sobiq Reich Aviation Ministry binosini, Figure 13 esa Nuremberg Congress Hallni haddan tashqari miqyos va me’moriy monotonlik misollari sifatida ko‘rsatadi.

Bino fasadida bir xil elementlarning ko‘p marta takrorlanishi individ butunlik ichida yo‘qolib ketadigan tartibli va nazorat qilinadigan sirtni hosil qiladi.

Prora va takrorlash

Figure 14dagi KdF Prora Holiday Resort uzun, takrorlanuvchi blok qatorlari orqali miqyos va monotonlikni yaqqol ko‘rsatadi.

Manba talqini bu takrorni totalitar tartibning mukammallik, bir vaqtlilik va tugallanganlik obrazi bilan bog‘laydi. Simmetriya va takror me’moriy kompozitsiyani oson idrok etiladigan qilishi mumkin, biroq organik shahar hayotining tartibsiz va o‘zgaruvchan tuzilishini chetda qoldiradi.

Nega baribir “to‘liq ma’noda kitsch” deyilmaydi?

Manba bu ulkan va monoton binolarning aksariyati kulgili yoki arzon ko‘rinmasligini ta’kidlaydi. Ta’sir ko‘proq og‘irlik, bosim, jiddiylik va individual kichiklik hissidir.

Shu sababli haddan tashqari miqyos bilan kitsch o‘rtasida kesishuv mavjud bo‘lsa-da, bu ikki tushuncha sinonim emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot tarixiy-talqiniy usuldan foydalanadi. Tadqiqotchi mavjud tarixiy manbalar, san’at va me’morchilik nazariyasi adabiyoti, davrning madaniyat va propaganda konteksti hamda tanlangan binolarning vizual xususiyatlarini birlashtirib talqin qiladi.

Tadqiqot eksperimental emas. Namuna hajmi, p qiymati, ishonch oralig‘i, ta’sir kattaligi, regressiya modeli yoki shunga o‘xshash miqdoriy tahlil mavjud emas.

Binolarni tanlash mantiqi

Manba imkon qadar qurilishi davlatga taalluqli deb hisoblanishi mumkin bo‘lgan loyihalarni tanlagan. Davlatning mintaqaviy rejalashtirish, shaharsozlik va me’moriy loyihani tasdiqlash, buyurtma va qurilish nazoratida yaqqol roli bo‘lgan binolar tadqiqot markazida turadi.

To‘liq tugallanmagan, biroq umumiy dizaynini tushunishga yetarli darajada rivojlangan loyihalar ham baholashga kiritilgan.

Vizual tahlil qanday amalga oshirilgan?

Muallif binolarni Table 1da belgilangan xususiyatlarni izlash maqsadida o‘rgangan. Manba metod bo‘limida II va III xususiyatlarni aniqlashda ko‘proq intuitiv, I, IV, V va VI xususiyatlarda esa ko‘proq reflektiv/talqiniy kuzatuv qo‘llanganini aniq bildiradi.

Bu ifoda usulning tabiatini tushunish uchun muhim: tadqiqot obyektiv o‘lchash asbobi bilan “kitsch miqdori”ni hisoblamaydi; tarixiy va me’moriy talqin ishlab chiqadi.

Manba rasmlarining dalillar zanjiridagi roli

Asosiy natija I: Kitsch mavjudligi cheklangan

Muallifning yakuniy tasnifi Uchinchi Reyx me’morchiligida kitsch elementlari mavjudligini, biroq ular me’morchilikni butunlay kitsch deb baholash uchun yetarlicha markaziy emasligini ko‘rsatadi.

Ayniqsa badiiy o‘ziga xoslikning yetishmasligi [IV], haddan tashqari miqyos va takror [II], xabarning ravshanligi va bir ma’noliligi [V] hamda tarixiy/funksional illyuziya [I, VI] manba xulosalarida ajralib turadi.

Asosiy natija II: Sinesteziya yaqqol topilmagan

Table 1da Molesning sinesteziya tamoyili III-raqamli kategoriyaga mos keladi. Manba bu xususiyatning Uchinchi Reyx me’morchiligidagi tahliliy muqobilini “not found” deb belgilaydi.

Bu tafsilot muhim; muallif oldindan yaratilgan nazariy kategoriyalarning barchasini misollarga majburan tatbiq etmagan.

Asosiy natija III: Propaganda va kitsch bir xil tushuncha emas

Davlat binosining siyosiy kuch, barqarorlik yoki uzluksizlik xabarini yetkazishi uni avtomatik ravishda kitschga aylantirmaydi.

Muallif ayrim hollarda to‘g‘ri atama “propaganda”, hatto “deception/aldov” bo‘lishi mumkinligini; kitsch kategoriyasi esa torroq va estetik jihatdan boshqa muammoni anglatishini ta’kidlaydi.

Asosiy natija IV: Tarixiy shaklning qiymati kontekstga bog‘liq

Neoklassitsizm yoki O‘rta asr shakllaridan foydalanish o‘z-o‘zidan muammo emas. Kitschga o‘xshash sifat bu shakllarning funksiya, vaqt va tarixiy voqelik bilan aloqasi uzilganda kuchayadi.

Shu sababli manba “neo” shaklni estetik jinoyat sifatida emas, qaysi maqsadda va qanday kontekstda qo‘llanganiga qarab baholaydi.

Asosiy natija V: Shakl propaganda xabarini osonlashtirishi mumkin

Oson o‘qiladigan, simmetrik, standartlashtirilgan va tanish me’moriy til talqinlar xilma-xilligini kamaytirib, yagona siyosiy hikoyaning makonda ko‘rinishiga yordam berishi mumkin.

Bu me’morchilikning propaganda uchun nega qimmatli vosita bo‘lishi mumkinligini tushuntiradi. Bino bir vaqtning o‘zida ham jismoniy voqelik, ham ramziy hikoya sifatida ishlashi mumkin.

Tadqiqot Natsist Me’morchiligi Xalq Qo‘llab-Quvvatlashini Oshirishini Sababiy Ravishda Isbotlaydimi?

Yo‘q. Maqola me’moriy shakl bilan propaganda strategiyalari o‘rtasida tarixiy va talqiniy aloqalarni o‘rnatadi; fuqarolar munosabatlarini o‘lchaydigan eksperiment, so‘rov, xulq-atvor ma’lumotlari yoki sababiy tahlil bermagani uchun muayyan bino xalq qo‘llab-quvvatlashi, itoatkorlik yoki siyosiy xulq-atvorni qay darajada o‘zgartirganini ushbu tadqiqotdan aniqlab bo‘lmaydi.

“Muvaffaqiyatli me’morchilik” iborasining to‘g‘ri talqini

Manba xulosa bo‘limida Uchinchi Reyx me’morchiligi umuman “successful” bo‘lganini yozadi. Bu ibora rejim maqsadlari, mafkurasi yoki harakatlarini ma’qullash degani emas.

Kontekst binolarning jiddiy me’moriy vazifalar sifatida ko‘rilishi, texnik va shakliy jihatdan malakali amalga oshirilishi hamda rejimning vakillik tiliga xizmat qila olishidir.

Manba shu bo‘limning o‘zida mazkur me’morchilik rejim jinoyatlari uchun tayanch va pardani hosil qilganini aniq ta’kidlaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Birinchi kuchli tomon kitsch tushunchasini bitta subyektiv “menga yoqmaydi” hukmiga keltirib qo‘ymasdan Broch, Moles va Kulkaning mezonlarini qiyosiy tarzda qo‘llashidir.

Ikkinchi kuchli tomon propaganda san’atidan me’morchilikka o‘tishda konseptual ko‘prik qurishidir.

Uchinchi kuchli tomon tarixiy qishloq me’morchiligi, jamoat binolari, marosim maydonlari, elita turar joylari, ta’lim binolari va yirik miqyosli loyihalar o‘rtasidagi turli me’moriy misollarni bir xil tahliliy tasnifda taqqoslashidir.

To‘rtinchi kuchli tomon tadqiqot o‘z gipotezasini haddan tashqari kengaytirmasligidir. Manba kutilganining aksiga o‘laroq, me’morchilik faqat cheklangan darajada kitschga o‘xshash ekanini ochiq tan oladi.

Metodologik cheklovlar

Tadqiqot talqiniydir; kitsch tasnifi o‘z tabiatiga ko‘ra tadqiqotchining vizual va tarixiy bahosiga bog‘liq.

Manba me’moriy misollarni qamrab oluvchi to‘liq sonli tanlanma doirasi yoki har bir binoga berilgan standart kitsch ballini taqdim etmaydi.

Binolarning propaganda ta’siri auditoriya ma’lumotlari bilan o‘lchanmagan.

Maqola turli tadqiqotchilar ayni binolarni mustaqil ravishda kodlagan-kodlamaganini o‘lchaydigan baholovchilararo ishonchlilik tahlilini hisobot qilmaydi.

Tadqiqot natsistlar Germaniyasiga qaratilgani sababli ayni tahliliy natijalarni boshqa totalitar yoki demokratik rejimlar me’morchiligiga bevosita umumlashtirish alohida o‘rganilishi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan talqin

Uchinchi Reyxning rasmiy me’morchiligida cheklangan kitschga o‘xshash xususiyatlar bo‘lishi mumkin.

Haddan tashqari miqyos, takror, oson o‘qiluvchanlik, sxematiklik va ayrim tarixiy taqlid shakllari propaganda kommunikatsiyasi bilan kesishishi mumkin.

Funksiya bilan ko‘rinish o‘rtasidagi nomuvofiqlik me’moriy ifodaning voqelikni berkitishiga yordam berishi mumkin.

Me’morchilik ommaviy siyosiy tomosha va davlat vakilligi uchun jismoniy kommunikatsiya muhiti sifatida ishlatilishi mumkin.

Tarixiy uslublardan foydalanishni ularning konteksti va funksiyasidan mustaqil baholab bo‘lmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan talqin

Uchinchi Reyxning barcha me’morchiligi kitsch emas.

Neoklassik yoki tarixiy uslubdan foydalangan har bir bino kitsch emas.

Katta yoki simmetrik har bir bino totalitar propaganda vositasi emas.

Tadqiqot muayyan me’moriy obyektlar xalq qo‘llab-quvvatlashini miqdoriy ravishda oshirganini isbotlamaydi.

Kitsch va propaganda sinonim emas.

Bitta me’moriy xususiyat siyosiy mafkurani avtomatik ravishda belgilaydi, degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Zamonaviy me’morchilikka oid xulosa

Manbaning xulosa bo‘limi tarixiy tadqiqotni yanada umumiy ogohlantirish bilan bog‘laydi: yangi me’moriy muhitlarga qaraganda nafaqat shakliy go‘zallik yoki funksiya, balki ular qaysi voqelik talqinini ko‘rinadigan qilishi va qaysi voqeliklarni ko‘rinmas holga keltirishi ham so‘ralishi kerak.

Muallif kitschning oson tushuniladigan, oldindan tayyorlangan talqin doiralarini taqdim etish kuchi axborot pufaklari mavjud bo‘lgan zamonaviy kommunikatsiya muhitlarida ham manipulyativ qiymatga ega bo‘lishi mumkinligini ilgari suradi.

Ushbu yakuniy baho maqolaning tarixiy topilmasidan kelib chiqqan talqiniy xulosadir; zamonaviy shaharlarda eksperimental tarzda o‘lchangan ta’sir emas.

Manba va Usul Haqida Izoh

Original tadqiqot: The Characteristics of Kitsch in the Architectural Propaganda of the Third Reich

Muallif: Tomasz Omieciński.

Muassasa: Faculty of Civil Engineering, Architecture and Environmental Engineering, Lodz University of Technology, Łódź, Poland.

Jurnal: Buildings.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Bibliografik yozuv: Buildings, 2026, 16(17), Article 3522.

DOI: 10.3390/buildings16173522.

Nashr jarayoni: Qabul qilindi 21 iyul 2026; qayta ko‘rib chiqildi 28 avgust 2026; qabul qilindi 1 sentabr 2026; nashr 3 sentabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, nashr qilingan tarixiy-talqiniy me’morchilik, vizual madaniyat va propaganda tadqiqoti.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy tadqiqot savoli: Natsist rejimi kitsch xususiyatlarini me’moriy dizaynda o‘z propaganda maqsadlari uchun ishlatganmi; ishlatgan bo‘lsa, bu xususiyatlar qaysi me’moriy shakllarda namoyon bo‘lgan?

Asosiy usul: Tarixiy-madaniy manbalarni to‘plash, davlat nazorati kuchli bo‘lgan me’moriy loyihalarni tanlash va vizual xususiyatlarni kitsch nazariyalari doirasida tarixiy-talqiniy tarzda baholash.

Nazariy manbalar: Hermann Broch, Abraham Moles va Tomáš Kulkaning kitsch yondashuvlari, shuningdek san’at, propaganda, me’morchilik va ommaviy madaniyat adabiyoti.

Asosiy tahliliy kategoriyalar: I — nomuvofiqlik/konseptual buzib ko‘rsatish; II — haddan tashqari miqyos va to‘planish; III — sinesteziya; IV — konvensionallik va sxematiklik; V — oson o‘qiluvchanlik va umumiy ma’qullash; VI — tarixiy taqlid va “neo” yo‘nalishlar.

Manba rasmlari: Maqolada 15 ta raqamlangan rasm mavjud. Rasmlar rasmiy san’at, Nuremberg ommaviy namoyishlari, qishloqona va soxta-qishloqona me’morchilik, elita turar joylari, jamoat binolari, monumental miqyos va soxta-tarixiy me’morchilik misollari uchun dalil/talqin materiali sifatida ishlatiladi.

Manba jadvali: Table 1 kitschning Broch, Moles va Kulkadagi xususiyatlarini Uchinchi Reyx san’ati va me’morchiligidagi ehtimoliy muqobillari bilan moslashtiruvchi tadqiqotning asosiy tahliliy matritsasidir.

Miqdoriy tahlil: Yo‘q. Statistik tanlanma, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligi hisobot qilinmagan.

Asosiy usul cheklovi: Tadqiqot vizual va tarixiy talqinga asoslanadi; me’morchilikning fuqarolar xulq-atvoriga ta’siri eksperimental yoki sababiy ravishda o‘lchanmagan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manba tadqiqotda ishlatilgan original ma’lumotlar ochiq ravishda mavjudligini va manbalar havolalarda keltirilganini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Tarjima: Inglizcha matn Małgorzata Giełzakowska tomonidan tarjima qilingan.

Muallif hissalari: Tadqiqot bir muallifli; manba PDFda alohida Author Contributions / CRediT bo‘limi mavjud emas.

Asosiy xulosa: Uchinchi Reyxning rasmiy me’morchiligida kitschga o‘xshash xususiyatlar bor, biroq tadqiqot bu me’morchilikni butunlay kitsch deb tasniflamaydi. Eng yaqqol kesishuvlar o‘ziga xoslikning yetishmasligi, haddan tashqari miqyos va takror, bir ma’noli kommunikatsiya hamda tarixiy/funksional buzib ko‘rsatish sohalarida ko‘rinadi.

Mualliflik huquqi va qayta foydalanish izohi: Asosiy maqola CC BY litsenziyasiga ega; biroq maqolada ishlatilgan arxiv fotosuratlarining litsenziyalari tasvirdan tasvirga farq qiladi va public domain, CC0 hamda turli CC BY-SA versiyalarini o‘z ichiga oladi. Verianla uchun manba fotosuratlarini aynan ko‘chirish o‘rniga ilmiy munosabatlarni original sxema yoki muqova kompozitsiyasi orqali qayta ifodalash xavfsizroqdir.