Arxeometriya, arxeoloji materialların nə vaxt, harada və necə istehsal edildiyini anlamaq üçün fizika, kimya və materialşünaslıq metodlarını arxeoloji kontekstlə birləşdirən fənlərarası tədqiqat yanaşmasıdır. Bu tədqiqat Monqolustandakı Kharkhul Khaany Balgas qədim şəhərində 2024-2025 dövründə araşdırılan iki Buddist məbəd tikilisinə aid gil, sıxılmış torpaq, kərpic, dam kirəmiti, yaşıl şir, əhəng suvağı və əhəng məhlulu nümunələrini tədqiq edərək tikinti materiallarının xammalını və istehsal texnologiyasını yenidən qurmağı məqsəd qoyur.

Tədqiqatın əsas konseptual çərçivəsi chaîne opératoire, yəni “əməliyyat/istehsal zənciri” yanaşmasıdır. Burada tikinti materialı yalnız son arxeoloji obyekt kimi nəzərdən keçirilmir. Xammal mənbəyinin seçilməsi, gilin hazırlanması, torpaq-qum-kül-üzvi əlavələrin daxil edilməsi, formalaşdırma, bişirmə atmosferi və temperaturu, şir və ya məhlulun hazırlanması və son məhsulun tikilidə istifadəsi bir-biri ilə bağlı mərhələlər kimi qiymətləndirilir. Tədqiqatçılar bu zənciri iki gil yatağından götürülən xam nümunələrlə məbədlərdən əldə edilən son tikinti materiallarının mineralojı və spektroskopik xüsusiyyətlərini müqayisə edərək geriyə doğru izləyirlər.

Tədqiqatda əsasən üç analitik metoddan istifadə edilmişdir: rentgen difraksiyası (XRD) kristallik mineral fazaları müəyyən etmək üçün; Furye çevrilməli infraqırmızı spektroskopiya (FTIR) mineral və molekulyar vibrasiya zolaqlarını, karbonatları və bəzi üzvi əlavə əlamətlərini qiymətləndirmək üçün; Raman spektroskopiyası isə xüsusilə yaşıl dam şirindəki piqmenti müəyyən etmək üçün tətbiq edilmişdir.

Tədqiqatçılar Toyrym gölü ətrafından götürülən karbonatlı montmorillonit gilinin kərpic və dam kirəmitlərinin əsas xammalı ilə uyğun olduğunu qiymətləndirirlər. İki məbəddən götürülən boz kərpiclər oxşar mineralojı və FTIR xüsusiyyətləri göstərmiş; nəticələr bölməsində onların təxminən 950-1100 °C aralığında və reduksiyaedici atmosferdə istehsal edildiyi şərh olunmuşdur. Qırmızı dam kirəmitləri üçün nəticələr bölməsində təxminən 850 °C və oksidləşdirici atmosfer vurğulanır. Lakin məqalənin müxtəlif analitik bölmələrində bəzi dam kirəmitləri üçün 700-800 °C, 750-850 °C və 850-900 °C kimi fərqli göstərici aralıqları da müzakirə edilmişdir; buna görə bütün dam kirəmitlərinin vahid və dəqiq temperaturda bişirildiyini demək olmaz.

Raman spektroskopiyası ilə yaşıl şir piqmenti atakamit ilə əlaqələndirilmişdir. Müəlliflər piqmentin kimliyini müəyyən etdiklərini, lakin bu şirin hansı ətraflı istehsal resepti ilə hazırlandığının gələcəkdə ayrıca araşdırılmalı olduğunu bildirirlər.

Məhlul və suvaq analizləri də vahid reseptdən istifadə olunmadığını göstərir. Məbəd 1-in üst döşəmə suvağı Toyrym gil mənbəyi ilə, kərpiclər arasındakı əhəng məhlulu isə Düngenedeg gil mənbəyi ilə əlaqələndirilmişdir. Beləliklə, tədqiqat eyni tikinti kompleksində belə müxtəlif funksiyalar üçün fərqli gil və bağlayıcı texnologiyalarının seçilmiş ola biləcəyini ortaya qoyur.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyəti materialların tarixini bu məqalədə yeni OSL və ya radiokarbon ölçmələri ilə müəyyən etməməsidir. Müəlliflər sıxılmış torpaq və torpaq təbəqələrinin gələcəkdə lüminessensiya metodu ilə, əhəng məhlulunun isə prinsipcə ¹⁴C ilə tarixləndirilə biləcəyini təklif edirlər. Bunlar mövcud tədqiqatda həyata keçirilmiş tarixləndirmələr deyil.

Chaîne opératoire yanaşması bu tədqiqatda nəyi ifadə edir?

Chaîne opératoire tikinti materialını yalnız son məhsul kimi deyil; xammal mənbəyinin seçilməsindən onun hazırlanmasına, əlavələrin daxil edilməsinə, formalaşdırma və bişirmə şəraitinə və son materialın tikilidə istifadəsinə qədər uzanan ardıcıl texnologiya zənciri kimi araşdıran yanaşmadır və bu tədqiqatda iki gil mənbəyi ilə Məbəd 1 və Məbəd 2-dəki tikinti materialları arasındakı əlaqələri yenidən qurmaq üçün istifadə edilmişdir.

Arxeoloji bir kərpicə yalnız baxmaqla materialın haradan gətirildiyini, hansı temperaturda bişirildiyini və ya hansı əlavələrdən istifadə olunduğunu həmişə anlamaq mümkün deyil. Chaîne opératoire yanaşması bu sualları hissələrə ayırır:

1. Xammal haradan götürülüb?
2. Gil tək istifadə olunub, yoxsa torpaq, qum, kül və ya üzvi maddə əlavə edilib?
3. Material sıxılıb, qəliblənib, yoxsa bağlayıcı kimi istifadə olunub?
4. Bişirmə aparılıbsa hansı mineral çevrilmələri baş verib?
5. Sobada oksidləşdirici, yoxsa reduksiyaedici atmosfer yaranıb?
6. Son məhsul kərpic, dam kirəmiti, suvaq, məhlul və ya başqa tikinti komponenti kimi istifadə olunub?

Buna görə tədqiqat xam gil nümunəsi ilə son kərpicin yalnız rəngini və ya görünüşünü müqayisə etmir. Xam gildən olan karbonat, feldşpat və gil minerallarının bişirmədən sonra hansı fazalara çevrildiyini; FTIR zolaqlarının necə dəyişdiyini və yüksək temperatur minerallarının əmələ gəlib-gəlmədiyini müqayisə edir.

Arxeometriya niyə yalnız arxeoloji müşahidəyə buraxılmır?

Məqalənin metod müzakirəsinə görə yalnız arxeoloji forma, rəng və ya stratiqrafik mövqe həmişə materialın istehsal texnologiyasını ətraflı şəkildə açmağa kifayət etmir. Digər tərəfdən yalnız fiziki və ya material analizi də nümunənin arxeoloji konteksti bilinmədən səhv şərh oluna bilər. Müəlliflər buna görə arxeoloqların tarixi konteksti ilə materialşünasların analitik ölçmələrinin birlikdə istifadə edilməsini müdafiə edirlər.

Tədqiqatın tarixi konteksti

Kharkhul Khaany Balgas Monqol İmperiyası dövründəki Karakorumla coğrafi və memarlıq baxımından yaxın kontekstdə müzakirə edilən böyük qədim şəhər sahəsidir. 2024-cü ildən başlayaraq “Өв соёлын голомт” layihəsi çərçivəsində aparılan qazıntılarda şəhərin şimal hissəsində böyük Buddist məbəd tikililəri araşdırılmış və müxtəlif tikinti materialları üzə çıxarılmışdır.

Bu məqalə məbədlərin tarixini yeni bir mütləq tarixləndirmə işi ilə yenidən müəyyən etmir. Mənbə əvvəlki arxeoloji tədqiqatların XIII. əsrlə əlaqəni müzakirə etdiyini bildirir və bu məqalədə əsas diqqəti tikinti texnologiyasına yönəldir.

Xam gil ilə bişmiş keramika niyə fərqli mineral tərkibi göstərir?

Gil kaolinit, montmorillonit/smektit, illit və müxtəlif feldşpat, kvars və karbonat minerallarını ehtiva edə bilər. Bişirmə zamanı su itkisi, dehidroksilləşmə, karbonatların parçalanması və yeni yüksək temperatur mineral fazalarının yaranması baş verə bilər. Buna görə bişmiş kərpicdə əmələ gələn anortit, wollastonit, enstatit və ya hematit kimi fazalar yalnız xammalın tərkibini deyil, materialın məruz qaldığı termal şəraiti də anlamağa kömək edə bilər.

Mənbə ümumi materialşünaslıq kontekstində karbonatla zəngin gillərin təxminən 800 °C ətrafında mühüm çevrilmələr göstərə bildiyini, kalsit və dolomitin 700-800 °C ətrafında parçalandığını və daha yüksək temperaturlarda yeni silikat fazalarının yarana bildiyini müzakirə edir. Lakin hər hansı mineralın görünməsi təkbaşına dəqiq termometr deyil; başlanğıc tərkibi və bişirmə mühiti də mühümdür.

XRD, FTIR və Raman bu tikinti materiallarında nəyi göstərir?

XRD nümunələrdəki kristallik mineral fazaları və onların nisbi bolluqlarını müqayisə etmək üçün, FTIR mineral və molekulyar rabitələrin vibrasiya zolaqlarını və üzvi/karbonat komponentlərini qiymətləndirmək üçün, Raman spektroskopiyası isə xüsusilə yaşıl şir piqmentinin vibrasiya kimlik izini müəyyən etmək üçün istifadə edilmişdir; üç metod eyni məlumatı ölçmür və bir-birini tamamlayır.

XRD: kristallik fazaların barmaq izi

Rentgen difraksiyası (XRD), kristal quruluşdakı atom müstəvilərindən səpilən rentgen şüalarının müəyyən bucaqlarda interferensiya yaratmasına əsaslanır. Mineralın kristal qəfəsi fərqli olduğuna görə XRD naxışındakı 2θ mövqeləri və pik örüntüsü də fərqli olur. Tədqiqat bunun sayəsində kvars, mikroklin, plagioklaz, anortit, kalsit, dolomit, smektit, nontronit, sanidin, enstatit, wollastonit və hematit kimi fazaları ayırmışdır.

Mənbədə XRD ölçmələri Miniflex 300/C600 cihazı ilə, Cu katodlu rentgen şüasından istifadə etməklə 49 kV və 15 mA şəraitində aparılmışdır. Skan diapazonu 5°-60° kimi verilmiş, 0,02° addım və 0,6 saniyəlik ölçmə addımından istifadə olunmuşdur. Faza analizi və yarımkəmiyyət qiymətləndirilməsi Profex proqramı ilə aparılmışdır.

2θ, difraksiya təcrübəsində detektorun ölçdüyü səpilmə bucağıdır. XRD qrafikində üfüqi oxun əsas dəyişənidir. Mənbə Bragg tənliyini ayrıca vermədiyi üçün burada mənbəyə yeni hesablamalı tənlik əlavə edilməmişdir.

FTIR: rabitələrin vibrasiyaları

Furye çevrilməli infraqırmızı spektroskopiya (FTIR), molekul və kristal quruluş daxilindəki kimyəvi rabitələrin infraqırmızı işığı müəyyən dalğa saylarında udmasına əsaslanır. Bu tədqiqatda 400-4000 cm^-1 aralığında ölçmə aparılmışdır. Toz nümunələr KBr ilə təxminən 1:100 nisbətində hazırlanmış və təxminən 10 MPa təzyiq altında tablet formasına salınmışdır.

cm^-1 vahidi “dalğa sayı”dır; dalğa uzunluğunun tərsinə uyğundur. FTIR-dəki bir pik birbaşa “bu qədər mineral var” demək deyil. Pikin mövqeyi, forması və digər zolaqlarla əlaqəsi müəyyən mineral qrupları və ya funksional rabitələrlə müqayisə olunur.

Mənbə kalsit, aragonit və dolomit kimi karbonatları müəyyən karbonat vibrasiya zolaqları ilə; zülal mənşəli üzvi əlavə ehtimalını 1635-1637 cm^-1 ətrafında müşahidə olunan amid/N-H sahəsi ilə; bəzi kül və silikat göstəricilərini isə digər spektral sahələrlə əlaqələndirir.

ν2 və ν4 nəyi ifadə edir?

Mənbədə görünən ν₂ və ν₄ işarələri karbonat qrupunun fərqli vibrasiya modlarını ifadə edir. Məqalə bəzi nümunələrdə ν₂/ν₄ nisbətindən spektral təsvirçi kimi istifadə edir. Kh25-04 üçün təxminən 4,0; Kh25-05 üçün təxminən 7,0 dəyərləri bildirilmişdir. Mənbə bu məqalədə həmin nisbət üçün müstəqil kalibrləmə tənliyi vermədiyinə görə nisbətlərdən kənar yeni sayısal hədd çıxarılmamışdır.

Raman: yaşıl piqmentin vibrasiya izi

Raman spektroskopiyası, işığın maddə ilə qarşılıqlı təsirindən sonra çox kiçik bir hissəsinin enerjisinin dəyişməsinə əsaslanan vibrasiya spektroskopiyasıdır. FTIR ilə eyni fiziki hadisəni ölçmür; buna görə bəzi mineralların və piqmentlərin müəyyən edilməsində tamamlayıcıdır.

Raman ölçmələri NSR-5600, JASCO cihazı ilə 100-1200 cm^-1 aralığında aparılmış və xüsusilə yaşıl şirli dam kirəmitlərinin piqmenti qiymətləndirilmişdir.

Mənbədə istifadə olunan nümunələr

Nümunə kodlarında mənbə daxilində “Kh25-1”, “Kh25-01”, “K25-5” kimi fərqli yazılış formalarından istifadə olunur. Verianla izahında mümkün qədər Cədvəl 1-dəki nümunə kimlikləri əsas götürülmüş; lakin mənbədaxili fərqlər itirilməsin deyə onların eyni kodlaşdırma ailəsinə aid olduğu qeyd edilmişdir.

Xam gil nümunələri nə göstərdi?

Düngenedeg gölündən götürülən Kh25-02 nümunəsi mənbədə smektit qrupundan Ca-montmorillonit xüsusiyyətləri və aydın kalsit zolaqları ilə təsvir olunur. Toyrym gölündən götürülən Kh25-01/Kh25-1 nümunəsində isə aragonit və dolomit əlamətləri bildirilmişdir.

Aragonit və kalsit eyni əsas kimyəvi tərkibə, yəni CaCO₃-ə malik ola bilən, lakin fərqli kristal quruluşlarda olan polimorflardır. Dolomit isə kalsium və maqnezium ehtiva edən CaMg(CO₃)₂ karbonat mineralıdır. Buna görə yalnız “karbonat var” demək əvəzinə hansı karbonat fazasının olduğu xammal müqayisəsində əlavə məlumat verir.

Mənbə Toyrym nümunəsini karbonatlı montmorillonit ağ gil kimi qiymətləndirərək kərpic və dam kirəmiti istehsalı ilə əlaqələndirir. Eyni paraqrafda Düngenedeg gili ikinci dəfə “Kh25-01” kimi yazılmışdır; lakin Cədvəl 1 Düngenedeg nümunəsini Kh25-02 kimi müəyyən edir. Buna görə bu kod fərqi mənbədaxili etiket uyğunsuzluğu kimi qorunmalıdır.

Sıxılmış təməl doldurmaları necə şərh edildi?

Məbəd 1-dəki Kh25-03 sıxılmış torpaq nümunəsinin FTIR spektri Toyrym xam gil nümunəsi ilə oxşarlıq göstərmişdir. Kalsit və dolomit əlamətləri tapılmış, aragonit əlaməti görülməmişdir. Təxminən 1380 cm^-1 sahəsi kül ilə, 1636-1637 cm^-1 sahəsindəki amid/N-H əlaməti isə üzvi əlavə ilə əlaqələndirilmişdir.

Müəlliflər bu nəticələrə əsasən Məbəd 1-in sıxılmış təməlində Toyrym gili, torpaq, üzvi maddə və külün birlikdə istifadə edildiyini şərh edirlər.

Məbəd 2-dəki Kh25-04 nümunəsinin Düngenedeg Kh25-02 xam gilinə bənzər olduğu qiymətləndirilmişdir. Mənbə burada kalsit zolağının güclü olduğunu, ν₂/ν₄ nisbətinin təxminən 4,0 olduğunu və üzvi əlavəyə işarə edən amid qrupunun göründüyünü bildirir.

Müəlliflər həmçinin Məbəd 2-nin təməl materialının hazırlanmasında Düngenedeg gili ilə torpaq/qumun təxminən 1:20 nisbətində qarışdırıldığını və üzvi maddə əlavə olunduğunu nəticələndirirlər. Bu nisbət tədqiqat müəlliflərinin şərhidir; müstəqil müasir resept kimi ümumiləşdirilməməlidir.

XRD yarımkəmiyyət faza paylanması

Bu cədvəl mütləq faiz tərkibi deyil. Mənbə fazaları +, ++ və +++ ilə yarımkəmiyyət şəkildə təsnif etmişdir. Buna görə, məsələn, “+++ anortit” ifadəsi dəqiq kütlə faizinə çevrilə bilməz.

Boz kərpiclərlə qırmızı dam kirəmitlərinin bişirmə texnologiyası necə fərqləndirildi?

Tədqiqatçılar rəng fərqini təkbaşına sübut kimi istifadə etmək əvəzinə FTIR pik yerdəyişmələrini, XRD-də ortaya çıxan yüksək temperatur mineral fazalarını və dəmir oksidlərinin mövcudluğunu birlikdə qiymətləndirərək boz kərpicləri daha yüksək temperatur və reduksiyaedici atmosferlə, qırmızı dam kirəmitlərini isə ümumən daha aşağı temperatur və oksidləşdirici atmosferlə əlaqələndirmişlər.

Reduksiyaedici və oksidləşdirici atmosfer nə deməkdir?

Oksidləşdirici atmosfer, soba daxilində oksigenin dəmir birləşmələrini daha yüksək oksidləşmə vəziyyətində saxlaya bildiyi şəraiti; reduksiyaedici atmosfer isə oksigen aktivliyinin daha aşağı olduğu və dəmirin daha çox reduksiya olunmuş formalara keçə bildiyi şəraiti ifadə edir.

Mənbə dəmirin Fe³⁺-lə zəngin hematit formasının qırmızı keramika rəngləri ilə; FeO və Fe₃O₄ kimi daha reduksiya olunmuş dəmir fazalarının isə mavi-boz keramika ilə əlaqələndirilə bildiyini müzakirə edir.

Məqalə həmçinin qədim Çin keramika texnologiyası ədəbiyyatındakı Yingzao Fashi və “Yin shui” tətbiqini müqayisəli texnoloji kontekst kimi istifadə edir. Mənbənin izahında bişirmənin son mərhələsində su/buxardan istifadə sobada reduksiyaedici atmosfer yaratmaqla əlaqələndirilir. Bu oxşarlıq birbaşa yazılı istehsalçı qeydinin tapıldığı anlamına gəlmir; müəlliflərin material nəticələrini tarixi texnologiya ədəbiyyatı ilə müqayisə etdiyi bir şərhdir.

Boz kərpiclər

Məbəd 1-dən Kh25-07 və Məbəd 2-dən Kh25-11 boz kərpiclərinin FTIR spektrləri mənbədə bir-birinə oxşar kimi təsvir edilmiş və dolomit əlamətləri Toyrym gil mənbəyi ilə əlaqələndirilmişdir.

Kh25-07 XRD naxışında anortit, kvars, enstatit və wollastonit bildirilmişdir. Mənbə xüsusilə anortit və wollastonit kimi yüksək temperaturla əlaqəli fazalardan, həmçinin FTIR-də SiO₂ zolağının təxminən 1082 cm^-1-ə yerdəyişməsindən istifadə edərək kərpiclərin 900 °C-dən yuxarı temperaturda bişirildiyi nəticəsinə gəlir.

Nəticələr bölməsində müəlliflərin yekun temperatur qiymətləndirməsi boz/mavi kərpiclər üçün təxminən 950-1100 °C-dir. Bu kərpiclərin reduksiyaedici atmosferdə istehsal edildiyi şərh olunmuşdur.

Dam kirəmitləri

Kh25-10 nümunəsinin XRD analizində anortit, kvars, enstatit, sanidin və hematit bildirilmişdir. Mənbə hematitin təxminən 850 °C və daha yüksək temperaturda əmələ gələ bilməsindən və enstatit kimi fazalardan istifadə edərək müəyyən qırmızı kirəmitlər üçün təxminən 850-900 °C şərhini müzakirə edir.

Bununla belə Kh25-08, Kh25-09 və Kh25-10 nümunələrinin FTIR bölməsində Si-O piklərinin 1020-1030 cm^-1 ətrafında olması 700-800 °C-lik göstərici kimi şərh olunur. Raman bölməsində isə yaşıl şirlə əlaqəli pik fərqləri 750-850 °C aralığı ilə əlaqələndirilmişdir.

Beləliklə, mənbədəki fərqli metodlar və nümunələr eyni vahid temperatur vermir. Nəticələr bölməsinin ümumiləşdirilmiş şərhi qırmızı dam kirəmitlərini təxminən 850 °C və oksidləşdirici atmosferlə əlaqələndirir. Verianla bu fərqli mənbə ifadələrini vahid “dəqiq bişirmə temperaturuna” məcbur etmir.

Qırmızı rəng niyə hematitlə əlaqələndirilir?

Hematit Fe₂O₃, Fe³⁺ ehtiva edən dəmir oksid fazasıdır və keramikada qırmızı tonlarla əlaqələndirilə bilər. Kh25-10 nümunəsində hematitin XRD ilə bildirilməsi mənbədə oksidləşdirici bişirmə şərhini dəstəkləyən göstəricilərdən biridir.

Boz rəng niyə reduksiyaedici atmosferlə əlaqələndirilir?

Mənbə bişirmənin son mərhələsində oksigen məhdudlaşdıqda və reduksiyaedici şərait yarandıqda dəmir oksidlərinin daha reduksiya olunmuş vəziyyətlərə keçə bildiyini, bunun da mavi-boz keramika rəngləri ilə əlaqələndirilə bildiyini bildirir. Lakin rəng təkbaşına atmosfer sübutu deyil; tədqiqatın şərhi mineral və spektral məlumatlarla birlikdə aparılmışdır.

Yaşıl şir hansı piqmentlə əlaqələndirildi?

Məbəd 1 və Məbəd 2-dən gələn yaşıl şirli dam kirəmitlərinin Raman spektrləri mənbə tərəfindən atakamit, yəni mis ehtiva edən hidroksixlorid mineralı ilə əlaqələndirilmişdir.

Mətn bölməsi Kh25-9 üçün 219, 341, 424, 511, 834 və 977 cm^-1; Kh25-10 üçün 211, 341, 424, 511, 834 və 983 cm^-1 piklərini sadalayır. Lakin mənbə Şəkil 6 üzərində görünən qrafik etiketləri bununla tam eyni deyil: Kh25-09 qrafikində 212, 424, 784 və 977 cm^-1; Kh25-10 qrafikində 211, 424, 653, 676 və 983 cm^-1 etiketləri görünür.

Bu fərq səssiz şəkildə uzlaşdırılmamışdır. Müəlliflərin yekun identifikasiyası atakamit istiqamətindədir; lakin mətnlə qrafikdəki pik etiketlərinin hamısı bir-birinə tam uyğun gəlmədiyi üçün Verianla yeni Raman pik siyahısı yaratmır.

Mənbə yaşıl rəngli təbəqənin üzərində su keçidini azaltmaq məqsədilə PbO və SiO₂ ehtiva edən rəngsiz şir qatının tətbiq edilib yenidən bişirilməsini tarixi texnologiya kontekstində müzakirə edir. Bunun bu nümunələrdəki tam reseptinin birbaşa kimyəvi analizlə yenidən qurulduğu deyilməməlidir.

Əhəng məhlulu ilə əhəng suvağı eyni materialdırmı?

Xeyr. Tədqiqat Məbəd 1-dən götürülən Kh25-05 üst döşəmə suvağı ilə Kh25-06 kərpiclərarası məhlulun fərqli xammal və mineral tərkiblərə malik olduğunu qiymətləndirir.

Əhəng suvağı (lime plaster), tikinti səthini örtən və ya hamarlayan əhəng əsaslı kompozit materialdır. Əhəng məhlulu (lime mortar) isə daş və ya kərpic kimi tikinti elementlərini birləşdirmək üçün istifadə olunan bağlayıcı qarışıqdır. Hər ikisi əhəng ehtiva edə bilər, lakin aqreqat, gil, əzilmiş keramika və üzvi əlavələri fərqli ola bilər.

Kh25-05 üst döşəmə suvağı

FTIR analizində dolomit bildirilmiş, güclü birincili kalsit əlaməti görünməmiş və ν₂/ν₄ nisbəti təxminən 7,0 kimi verilmişdir. Mənbə bunu bişirilmiş/termal emaldan keçmiş komponentlərlə əlaqələndirir.

1166 və 1869 cm^-1 ətrafında yüksək temperaturla əlaqələndirilən SiO₂ polimorf əlamətlərinin görünməsi incə üyüdülmüş bişmiş keramika/“tile dust” əlavəsinin ola biləcəyi kimi şərh edilmişdir.

1635-1637 cm^-1 ətrafındakı zülal amid əlaməti isə üzvi əlavə ilə əlaqələndirilmişdir. Müəlliflər Kh25-05 suvağını Toyrym gil mənbəyi ilə əlaqələndirərək dolomitik əhəng, qum, bişmiş kirəmit/toz və üzvi maddə ehtiva edən mürəkkəb resept təklif edirlər.

Mənbə mətnində kül:qum:əhəng nisbəti 2:2:4 kimi verilir. Bu nisbət müəlliflərin Kh25-05 üçün etdiyi texnoloji şərhdir; bütün tarixi əhəng suvaqları üçün ümumi resept deyil.

Kh25-06 kərpiclərarası məhlul

Kh25-06 FTIR spektrində kalsit və aragonit üstün olaraq müəyyən edilmiş, kvarsın nisbi şəkildə zəif olduğu bildirilmişdir. Zülal amid sahəsinin görünməsi üzvi əlavə ehtimalı ilə əlaqələndirilmişdir.

XRD qiymətləndirilməsində mənbə təxminən %86 əhəng üstünlüyü və az miqdarda gilli/qumlu əlavə bildirir. Müəlliflər bu məhlulu Düngenedeg gil mənbəyi ilə əlaqələndirirlər.

Cədvəl 3 niyə diqqətlə oxunmalıdır?

Kh25-05 üçün 25+20+40=85, Kh25-06 üçün 86+10=96 edir. Mənbə bu fərqlərin qalan komponentdən, yuvarlaqlaşdırmadan, kateqoriya quruluşundan və ya başqa hesablamadan qaynaqlanıb-qaynaqlanmadığını izah etmir. Buna görə Verianla dəyərləri 100-ə normallaşdırmamış və çatışmayan faizləri uydurmamışdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat eksperimental arxeometriya və material xarakterizasiyasına əsaslanır. İki xam gil mənbəyi ilə iki Buddist məbəd tikilisindən seçilmiş tikinti materialları müqayisə edilmişdir. Bu, randomizə olunmuş nəzarətli təcrübə, populyasiya statistikası və ya seriyalı istehsal sınağı deyil. Analiz vahidi arxeoloji və təbii material nümunələridir.

Analitik cihazlar və şərait

Mənbə giriş bölməsində XRF, SEM/EDX və termoqravimetriya kimi başqa arxeometrik metodların da ümumən istifadə oluna bildiyini izah edir. Lakin bu məqalənin öz nəticələr bölmələrində əsas eksperimental məlumat XRD, FTIR və Raman-dan gəlir. Buna görə XRF, SEM/EDS və ya TGA aparılmış və nəticə vermiş kimi yazılmamışdır.

Xam gil → sıxılmış təməl əlaqəsi

Məbəd 1-in Kh25-03 nümunəsi ilə Toyrym gili arasındakı FTIR oxşarlığı və üzvi/kül əlamətləri, Toyrym mənbəyinə kənardan torpaq, kül və üzvi əlavələrin qatıldığı təməl materialı şərhinə gətirmişdir.

Məbəd 2-nin Kh25-04 nümunəsi isə Düngenedeg gili ilə müqayisə edilmiş və müəlliflər gil, torpaq/qum və üzvi əlavə ehtiva edən fərqli hazırlama resepti təklif etmişlər.

Xam gil → kərpic və dam kirəmiti əlaqəsi

İki məbədin boz kərpiclərində dolomit və oxşar FTIR xüsusiyyətlərinin görünməsi müəlliflər tərəfindən Toyrym gil mənbəyi ilə əlaqələndirilmişdir. Bişmiş məhsullarda əmələ gələn anortit, enstatit və wollastonit kimi yüksək temperatur fazaları xammal fazalarından fərqlənir; bu fərq bişirmə texnologiyasının geriyə doğru çıxarılmasında istifadə edilmişdir.

Mənbənin nəticələr bölməsində Toyrym karbonatlı montmorillonit gilinin “mantou” sobalarında kərpic və dam kirəmiti istehsalında istifadə edildiyi qiymətləndirilir.

Mənbə “mantou” sobası haqqında nə deyir?

Mənbə Kharkhul Khaany Balgas sahəsində tikinti keramika istehsalı ilə əlaqələndirilən “mantou” tipli sobaların daha əvvəl arxeoloji olaraq tapıldığını bildirir. Ədəbiyyata əsaslanaraq bu tip sobaların təxminən 800-1000 °C iş diapazonunda istifadə oluna bildiyini və daha yüksək temperaturlara çata bildiyini qeyd edir.

Bu ədəbiyyat dəyəri mövcud tədqiqatda soba temperaturunun birbaşa termometrlə ölçüldüyü anlamına gəlmir. Mövcud tədqiqat bişirmə temperaturunu son materialdakı mineral və spektral çevrilmələr əsasında geriyə doğru təxmin edir.

İki məbədin boz kərpicləri eyni texnologiyaya işarə edirmi?

Müəlliflər Kh25-07 və Kh25-11 boz kərpiclərinin oxşar FTIR spektrlərini və mənbə əlaqələrini qiymətləndirərək iki məbədin boz kərpiclərinin oxşar istehsal texnologiyasına malik olduğu nəticəsinə gəlirlər. Bu ifadə “eyni gün, eyni soba yükündə istehsal olunublar” demək deyil; analitik xüsusiyyətlərin eyni ümumi texnologiya ilə uyğun olduğunu bildirən şərhdir.

Yaşıl şir nəticəsi

Raman məlumatlarının müəllif şərhi yaşıl piqmentin atakamit ehtiva etdiyi istiqamətindədir. Bununla belə məqalənin nəticələr bölməsi piqment müəyyən edilmiş olsa da, şirin tərkibinin və şir istehsal texnologiyasının daha ətraflı araşdırılmalı olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Məhlul və suvaq nəticəsi

Kh25-05 və Kh25-06 arasındakı fərq tikilidə vahid tip əhəng əsaslı materialdan istifadə olunmadığını göstərir. Müəlliflər Məbəd 1-in döşəməüstü suvağında Toyrym gilini, kərpiclərarası əhəng məhlulunda isə Düngenedeg gilini xammal əlaqəsi kimi təklif edirlər.

Bu nəticə funksional ixtisaslaşmanı düşündürür: səth suvağı ilə daşıyıcı/bağlayıcı məhlul fərqli reseptlərlə hazırlanmış ola bilər. Lakin mənbə istehsal ustalarının kimliyini və ya təşkilati quruluşunu bu analitik məlumatlardan birbaşa müəyyən etmir.

Yingzao Fashi ilə əlaqə necə şərh olunmalıdır?

Məqalə 1103-cü ildə nəşr edilən Song dövrü memarlıq-texniki kitabı Yingzao Fashi-dəki kərpic, dam kirəmiti və bişirmə tətbiqlərini müqayisəli texnologiya konteksti kimi istifadə edir. Mənbənin ingiliscə xülasəsində bu ad “Yinzhao” formasında keçdiyi halda məqalənin əsas mətnində Yingzao Fashi kimi izah olunur.

Müəlliflər Kharkhul Khaany Balgas-dakı bişirmə və rəngə nəzarət nəticələrini bu qədim Çin texnologiya ənənəsi ilə uyğun şərh edirlər. Lakin bu tədqiqat təkbaşına müəyyən ustanın birbaşa Yingzao Fashi-ni oxuyaraq istehsal etdiyini sübut edən yazılı sənəd təqdim etmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Kharkhul Khaany Balgas-dakı iki Buddist məbəd tikilisində müxtəlif növ gil, kərpic, kirəmit, suvaq və məhlul istifadə edilmişdir.
• Toyrym və Düngenedeg gil mənbələri mineralojı və FTIR xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqləndirilə bilir.
• Toyrym gilinin kərpic və dam kirəmiti istehsalı ilə əlaqəsi müəlliflər tərəfindən dəstəklənir.
• Məbəd 1 və Məbəd 2-nin boz kərpicləri oxşar istehsal texnologiyası ilə uyğundur.
• Boz kərpiclər üçün müəlliflərin nəticələr bölməsindəki təxmini bişirmə aralığı təxminən 950-1100 °C-dir.
• Boz kərpiclər reduksiyaedici atmosferlə, qırmızı dam kirəmitləri isə oksidləşdirici atmosferlə əlaqələndirilmişdir.
• Dam kirəmitlərinin bişirilməsinə dair göstəricilər nümunə və metoda görə müxtəlif aralıqlar verir; nəticələr bölməsi qırmızı kirəmitlər üçün təxminən 850 °C-ni ümumiləşdirir.
• Yaşıl şir piqmenti Raman məlumatlarına əsasən atakamitlə əlaqələndirilmişdir.
• Kh25-05 və Kh25-06 fərqli xammal və tərkibə malik iki ayrı əhəng əsaslı suvaq/məhlul texnologiyasına işarə edir.
• Üzvi əlavələr bəzi FTIR amid/N-H əlamətləri əsasında şərh edilmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Bu tədqiqat məbədlərin yaşını yeni radiokarbon və ya lüminessensiya ölçməsi ilə müəyyən etməmişdir.
• 950-1100 °C aralığı bütün tikinti keramikası üçün vahid və universal bişirmə temperaturu deyil.
• Bütün dam kirəmitlərinin dəqiq eyni temperaturda bişirildiyi göstərilməmişdir.
• Yaşıl şirin tam istehsal resepti və bütün kimyəvi komponentləri bu tədqiqatda həll olunmamışdır.
• Raman piklərinin mətndə və qrafikdə verilən bütün dəyərləri bir-birinə tam uyğun deyil; Verianla bu fərqi yeni piklər çıxararaq düzəltmir.
• Cədvəl 3-dəki yarımkəmiyyət faiz dəyərlərinin niyə 100-ə tamamlanmadığı mənbədə izah edilmir.
• Materialların eyni texnoloji ənənəyə uyğunluğu eyni ustanı, eyni istehsal gününü və ya eyni soba yükünü sübut etmir.
• Yingzao Fashi ilə texnoloji oxşarlıq birbaşa tarixi mətn ötürülməsinin qəti sübutu deyil.
• Mənbə bu tədqiqat üçün XRF, SEM/EDS və ya TGA-dan yeni nəticə bildirmir.
• Tədqiqat statistik populyasiya analizi, p dəyəri, etibar intervalı və ya nəzarətli təcrübə dizaynı təqdim etmir.

Gələcək tarixləndirmə təklifləri

Müəlliflər məbəd təməllərindəki sıxılmış torpaq və şəhər divarları ilə əlaqəli torpaq təbəqələrindən kvars və ya K-feldşpat ayrılaraq lüminessensiya metodları ilə tarixləndirmə aparıla biləcəyini bildirirlər.

OSL (Optically Stimulated Luminescence), mineral dənələrinin güclü işığa sonuncu dəfə məruz qaldıqdan sonra nə vaxt basdırıldığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunan tarixləndirmə yanaşmasıdır. Lakin bu tədqiqatda yeni OSL nəticəsi təqdim edilməmişdir.

Nəticələr bölməsində əhəng məhlulunun yaşının prinsipcə ¹⁴C metodu ilə müəyyən edilə biləcəyi də bildirilir. Bu da mövcud tədqiqatın nəticəsi deyil, gələcəkdə tətbiq oluna biləcək tarixləndirmə təklifidir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın əsas güclü tərəfi xam gil mənbəyini yalnız son keramika ilə deyil; sıxılmış təməl, kərpic, dam kirəmiti, şir, suvaq və məhlul kimi müxtəlif istehsal mərhələlərindəki materiallarla birlikdə müqayisə etməsidir. XRD, FTIR və Raman-ın eyni texnoloji suala müxtəlif miqyaslarda cavab verməsi də şərhin tək bir ölçmədən asılılığını azaldır.

Tədqiqatın metodoloji məhdudiyyətləri

Mənbə ayrıca “limitations” başlığı açmır; lakin metod və məlumatlardan görünən sərhədlər açıq saxlanmalıdır. Nümunə sayı məhduddur və bütün mümkün tikinti materialları təmsil olunmur. Mənbə bəzi ətraf mühit torpaq və çınqıl nümunələrinin bu sahə dövründə toplanmadığını bildirir.

XRD yarımkəmiyyət cədvəlində bir çox faza +/++/+++ sinifləri ilə verilmişdir; bunlar dəqiq kütlə faizləri deyil. Cədvəl 3-ün faiz sütunları 100-ə tamamlanmır və bunun səbəbi izah olunmur.

Bişirmə temperaturları soba daxilində birbaşa termometrik ölçmə deyil. Mineral faza çevrilmələri və FTIR piklərinin ədəbiyyatdakı termal davranışlarından istifadə etməklə keçmiş istehsal şəraiti geriyə doğru şərh olunur.

Xam gil mənbələri ilə son məhsul arasındakı oxşarlıq güclü mənşə göstəricisi ola bilər; lakin daha geniş geokimyəvi və element müqayisələri olmadan bütün tikinti materiallarının vahid ocaqdan gəldiyi mütləq şəkildə sübut edilmiş sayılmamalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Mənbədə verilən monqolca başlıq: Хархул хааны балгасын буддын шашны сүмийн малтлагаас илэрсэн барилгын хэрэглэгдэхүүнийг материал судлалын аргаар судалсан нь

Özgün ingiliscə başlıq: Archaeometric study of the building materials from the buddhist temples at the Kharkhul khaany balgas site

Müəlliflər: Saran Solongo; Erdene-Ochir Nasan-Ochir.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə/bərabər birinci müəllif bəyanatı yoxdur.

Məsul müəllif: Mənbə açıq “corresponding author” etiketi istifadə etmir. Saran Solongo üçün e-poçt ünvanı və ORCID verilmişdir; buna görə əlavə məsul müəllif statusu fərz edilməmişdir.

Afiliyasiya 1: School of Applied Sciences, Mongolian University of Science and Technology, Baga Toiruu, Ulaanbaatar-14191, Mongolia.

Afiliyasiya 2: Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences, Ulaanbaatar-13330, Mongolia.

Jurnal: Studia Archaeologica.

İnstitusional nəşriyyat: Jurnalın rəsmi Mongoliajol qeydlərində Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences kimi göstərilir.

Cild / fasciculus: Tomus XLIX, Fasciculus 12.

İl: 2026.

Səhifələr: 170-183.

DOI: 10.5564/sa.v49i1.5564

Rəsmi keçid: Mənbə PDF-də DOI resolver vasitəsilə 10.5564/sa.v49i1.5564 ünvanı göstərilir. Cari axtarışda bu məqaləyə aid ayrıca rəsmi jurnal landing page etibarlı şəkildə tapılmadığı üçün əlavə URL uydurulmamışdır.

Mənbə növü: Article; eksperimental arxeometriya və materialşünaslıq xarakterizasiya tədqiqatı.

Rəyçilik statusu: Mənbə PDF-də rəyçilik prosesi və ya qəbul tarixləri açıq göstərilmir. Cari axtarışda bu məqaləyə xüsusi rəsmi rəyçilik qeydi təsdiqlənmədiyi üçün “rəyli” ifadəsi fərz edilməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

Layihə konteksti: Məqalə Golomt Bank, Mongolian Academy of Sciences Institute of Archaeology və Gandantegchenling Monastery-nin müvafiq tədqiqat/mədəniyyət qurumu tərəfindən birgə həyata keçirilən “Өв соёлын голомт” elmi layihəsinin Kharkhul Khaany Balgas arxeoloji tədqiqatı çərçivəsində hazırlanmışdır.

Ayrı maliyyələşdirmə bəyanatı: Mənbədə standart “Funding” bölməsi yoxdur. Layihə tərəfdaşları göstərilsə də onların hər birinin maliyyə töhfəsinin forması ayrıca izah edilməmişdir.

Maraqlar toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı görünmür.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca məlumat əlçatanlığı bölməsi və ya açıq xam spektr deposu verilmir.

CRediT / müəllif töhfələri: Mənbədə CRediT və ya ətraflı müəllif töhfələri bölməsi yoxdur.

Tədqiqat sahəsi: Kharkhul Khaany Balgas qədim şəhəri, Arkhangai bölgəsi, Monqolustan; iki Buddist məbəd tikilisi ilə əlaqəli tikinti materialları.

Nümunələr: Mənbə Cədvəl 1-də iki xam gil, iki sıxılmış təməl nümunəsi, iki suvaq/məhlul nümunəsi, iki boz kərpic və üç dam kirəmiti olmaqla 11 nümunə kodu sadalanır.

Əsas metodoloji çərçivə: Chaîne opératoire; xammal → hazırlama → istehsal → son məhsul zəncirinin arxeoloji kontekst və material analizi ilə yenidən qurulması.

XRD: Miniflex 300/C600; Cu katod; 49 kV; 15 mA; 5°-60°; 0,02° addım; 0,6 s ölçmə; Profex ilə faza və yarımkəmiyyət analizi.

FTIR: IR Prestige 21; 400-4000 cm^-1; təxminən 1:100 nümunə/KBr; təxminən 10 MPa preslənmiş tablet.

Raman: NSR-5600, JASCO Int.; 100-1200 cm^-1; yaşıl şir piqmenti analizi.

Statistik metod: Mənbə p dəyəri, etibar intervalı, hipotez testi və ya nümunə əsaslı inferensial statistika bildirmir. Nəticələr mineralojı, spektroskopik və müqayisəli arxeometrik şərhlərə əsaslanır.

Mənbədaxili uyğunsuzluq 1: Cədvəl 1 Düngenedeg xam gil nümunəsini Kh25-2/Kh25-02 kimi verdiyi halda əlaqəli izah paraqrafında ikinci dəfə Kh25-01 kodu yazılmışdır. Verianla bunu səssiz şəkildə düzəltməmişdir.

Mənbədaxili uyğunsuzluq 2: Raman bölməsindəki mətn pik siyahıları ilə Şəkil 6-nın qrafikdə etiketlənmiş pik dəyərləri tam eyni deyil. Müəlliflərin atakamit identifikasiyası qorunmuş, yeni uzlaşdırılmış pik siyahısı yaradılmamışdır.

Mənbədaxili qeyri-müəyyənlik 3: Cədvəl 3-də Kh25-05 üçün 25, 20 və 40; Kh25-06 üçün 86 və 10 kimi verilən Wt.% dəyərləri 100-ə tamamlanmır və mənbə bu fərqi izah etmir.

Mənbədaxili terminologiya qeydi: İngiliscə xülasədə istehsal texnologiyasının adı “Yinzhao” kimi göründüyü halda əsas mətn Yingzao Fashi texniki ənənəsini müzakirə edir. Verianla əsas izahda mətndə açıqlanan Yingzao Fashi adından istifadə etmiş, xülasədəki yazılış fərqini ayrıca qeyd etmişdir.

Tarixləndirmə sərhədi: Bu məqalə yeni OSL və ya ¹⁴C tarixi bildirmir. Lüminessensiya ilə sıxılmış torpaq/torpaq təbəqəsi və prinsipcə ¹⁴C ilə əhəng məhlulunun tarixləndirilməsi gələcək tədqiqat imkanı kimi təklif edilmişdir.