Археометрия — археологиялык материалдар качан, кайда жана кандайча өндүрүлгөнүн түшүнүү үчүн физика, химия жана материал таануу ыкмаларын археологиялык контекст менен айкалыштырган дисциплиналар аралык изилдөө ыкмасы. Бул изилдөө Монголиядагы Kharkhul Khaany Balgas байыркы шаарында 2024-2025 мезгилинде изилденген эки буддалык ибадаткана курулушуна таандык чопо, ныкталган топурак, кыш, чатыр черепицасы, жашыл глазурь, акиташ шыбагы жана акиташ аралашмасынын үлгүлөрүн талдап, курулуш материалдарынын чийки затын жана өндүрүш технологиясын кайра калыбына келтирүүнү көздөйт.

Изилдөөнүн негизги концептуалдык алкагы chaîne opératoire, башкача айтканда “операция/өндүрүш чынжыры” ыкмасы. Мында курулуш материалы акыркы археологиялык объект катары гана каралбайт. Чийки зат булагын тандоо, чопону даярдоо, топурак-кум-күл-органикалык кошумчаларды кошуу, калыптандыруу, күйгүзүү атмосферасы жана температурасы, глазурь же аралашманы даярдоо жана акыркы продуктуну курулушта колдонуу бири-бири менен байланышкан этаптар катары бааланат. Изилдөөчүлөр бул чынжырды эки чопо кенинен алынган чийки үлгүлөр менен ибадатканалардан алынган акыркы курулуш материалдарынын минералогиялык жана спектроскопиялык өзгөчөлүктөрүн салыштыруу аркылуу артка карай байкашат.

Изилдөөдө негизинен үч аналитикалык ыкма колдонулган: рентгендик дифракция (XRD) кристаллдык минералдык фазаларды аныктоо үчүн; Фурье-трансформациялуу инфракызыл спектроскопия (FTIR) минералдык жана молекулалык термелүү тилкелерин, карбонаттарды жана айрым органикалык кошумча белгилерин баалоо үчүн; Раман спектроскопиясы болсо өзгөчө жашыл чатыр глазурындагы пигментти аныктоо үчүн колдонулган.

Изилдөөчүлөр Toyrym көлүнүн айланасынан алынган карбонаттуу монтмориллониттик чопо кыш менен чатыр черепицаларынын негизги чийки затына шайкеш келет деп баалашат. Эки ибадатканадан алынган боз кыштар окшош минералогиялык жана FTIR өзгөчөлүктөрүн көрсөткөн; жыйынтык бөлүмүндө алар болжол менен 950-1100 °C аралыгында жана калыбына келтирүүчү атмосферада өндүрүлгөн деп чечмеленген. Кызыл чатыр черепицалары үчүн жыйынтык бөлүмүндө болжол менен 850 °C жана кычкылдандыруучу атмосфера баса белгиленет. Бирок макаланын ар башка аналитикалык бөлүмдөрүндө айрым чатыр черепицалары үчүн 700-800 °C, 750-850 °C жана 850-900 °C сыяктуу ар башка көрсөткүч диапазондору да талкууланган; демек бардык чатыр черепицалары бир эле так температурада күйгүзүлгөн деп айтууга болбойт.

Раман спектроскопиясы аркылуу жашыл глазурь пигменти атакамит менен байланышкан. Авторлор пигменттин ким экенин аныкташканын, бирок бул глазурь кандай деталдуу өндүрүш рецепти менен даярдалганы келечекте өзүнчө изилдениши керектигин белгилешет.

Аралашма жана шыбак талдоолору да бир эле рецепт колдонулбаганын көрсөтөт. Ибадаткана 1дин үстүңкү төшөмө шыбагы Toyrym чопо булагы менен, ал эми кыштардын арасындагы акиташ аралашмасы Düngenedeg чопо булагы менен байланышкан. Ошентип, изилдөө бир эле курулуш комплексинде да ар башка функциялар үчүн ар башка чопо жана байланыштыргыч технологиялар тандалган болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Изилдөөнүн маанилүү чектөөсү — материалдардын жашы бул макалада жаңы OSL же радиокөмүртек өлчөөлөрү менен аныкталган эмес. Авторлор ныкталган топурак жана топурак катмарларын келечекте люминесценция ыкмасы менен, ал эми акиташ аралашмасын принцип боюнча ¹⁴C менен даталоого болорун сунушташат. Булар учурдагы изилдөөдө жүргүзүлгөн даталоолор эмес.

Chaîne opératoire ыкмасы бул изилдөөдө эмнени билдирет?

Chaîne opératoire курулуш материалын акыркы продукт катары гана эмес, чийки зат булагын тандоодон аны даярдоого, кошумчаларды кошууга, калыптандыруу жана күйгүзүү шарттарына жана акыркы материалды курулушта колдонууга чейин созулган ырааттуу технологиялык чынжыр катары изилдеген ыкма болуп саналат жана бул изилдөөдө эки чопо булагы менен Ибадаткана 1 жана Ибадаткана 2деги курулуш материалдарынын ортосундагы байланыштарды кайра түзүү үчүн колдонулган.

Археологиялык кышты жөн гана карап, материал кайдан алынып келингенин, кандай температурада күйгүзүлгөнүн же кандай кошумчалар колдонулганын дайыма эле аныктоо мүмкүн эмес. Chaîne opératoire ыкмасы бул суроолорду бөлүктөргө ажыратат:

1. Чийки зат кайдан алынган?
2. Чопо өзүнчө колдонулганбы же топурак, кум, күл же органикалык зат кошулганбы?
3. Материал ныкталганбы, калыпка салынганбы же байланыштыргыч катары колдонулганбы?
4. Күйгүзүү жүргүзүлсө кандай минералдык өзгөрүүлөр болгон?
5. Меште кычкылдандыруучу же калыбына келтирүүчү атмосфера түзүлгөнбү?
6. Акыркы продукт кыш, чатыр черепицасы, шыбак, аралашма же башка курулуш компоненти катары колдонулганбы?

Ошондуктан изилдөө чийки чопо үлгүсү менен акыркы кыштын түсүн же көрүнүшүн гана салыштырбайт. Чийки чоподогу карбонат, талаа шпаты жана чопо минералдары күйгүзүлгөндөн кийин кандай фазаларга өткөнүн; FTIR тилкелери кандай өзгөргөнүн жана жогорку температуралык минералдар пайда болгон-болбогонун салыштырат.

Археометрия эмне үчүн археологиялык байкоого гана калтырылбайт?

Макаланын ыкма талкуусуна ылайык, археологиялык форма, түс же стратиграфиялык абал гана материалдын өндүрүш технологиясын толук түшүндүрүүгө дайыма жетиштүү эмес. Тескерисинче, үлгүнүн археологиялык контексти белгисиз болсо, физикалык же материалдык анализ гана да туура эмес чечмелениши мүмкүн. Ошондуктан авторлор археологдордун тарыхый контексти менен материал таануучулардын аналитикалык өлчөөлөрүн бирге колдонууну жакташат.

Изилдөөнүн тарыхый контексти

Kharkhul Khaany Balgas Монгол империясынын мезгилиндеги Каракорум менен географиялык жана архитектуралык жактан жакын контекстте талкууланган чоң байыркы шаар аймагы. 2024-жылдан тартып “Өв соёлын голомт” долбоорунун алкагында жүргүзүлгөн казууларда шаардын түндүк бөлүгүндөгү чоң буддалык ибадаткана курулуштары изилденип, ар кандай курулуш материалдары табылган.

Бул макала ибадатканалардын тарыхын башынан жаңы абсолюттук даталоо изилдөөсү менен аныктабайт. Булак мурунку археологиялык изилдөөлөр XIII. кылым менен байланышты талкуулаганын билдирет жана бул макалада негизги көңүлдү курулуш технологиясына бурат.

Чийки чопо менен күйгүзүлгөн керамика эмне үчүн ар башка минералдык курамды көрсөтөт?

Чопо каолинит, монтмориллонит/смектит, иллит жана ар кандай талаа шпаты, кварц жана карбонат минералдарын камтышы мүмкүн. Күйгүзүү учурунда суунун жоголушу, дегидроксилденүү, карбонаттардын ажырашы жана жаңы жогорку температуралык минералдык фазалардын түзүлүшү мүмкүн. Ошондуктан күйгүзүлгөн кышта пайда болгон анортит, волластонит, enstatit же гематит сыяктуу фазалар чийки заттын курамын гана эмес, материал дуушар болгон термиялык шарттарды да түшүнүүгө жардам берет.

Булак жалпы материал таануу контекстинде карбонатка бай чополор болжол менен 800 °C айланасында маанилүү өзгөрүүлөргө дуушар болушу мүмкүн экенин, кальцит менен доломит 700-800 °C чамасында ажырай аларын жана андан жогорку температураларда жаңы силикат фазалары пайда болушу мүмкүн экенин талкуулайт. Бирок ар бир минералдын пайда болушу өзүнчө так термометр эмес; баштапкы курам жана күйгүзүү чөйрөсү да маанилүү.

XRD, FTIR жана Raman бул курулуш материалдарында эмнени көрсөтөт?

XRD үлгүлөрдөгү кристаллдык минералдык фазаларды жана алардын салыштырмалуу молдугун салыштыруу үчүн, FTIR минералдык жана молекулалык байланыштардын термелүү тилкелерин жана органикалык/карбонат компоненттерин баалоо үчүн, ал эми Раман спектроскопиясы өзгөчө жашыл глазурь пигментинин термелүүчү идентификациялык изин аныктоо үчүн колдонулган; үч ыкма бир эле маалыматты өлчөбөйт жана бири-бирин толуктайт.

XRD: кристаллдык фазалардын манжа изи

Рентгендик дифракция (XRD) кристаллдык түзүлүштөгү атомдук тегиздиктерден чачыраган рентген нурларынын белгилүү бурчтарда интерференция жаратышына негизделет. Минералдын кристалл торчосу ар башка болгондуктан XRD үлгүсүндөгү 2θ позициялары жана пик үлгүсү да айырмаланат. Изилдөө ушундай жол менен кварц, микроклин, плагиоклаз, анортит, кальцит, доломит, смектит, нонтронит, санидин, энстатит, волластонит жана гематит сыяктуу фазаларды ажыраткан.

Булакта XRD өлчөөлөрү Miniflex 300/C600 аппараты менен, Cu катоддуу рентген нурун колдонуп 49 kV жана 15 mA шарттарында жүргүзүлгөн. Сканерлөө диапазону 5°-60° деп берилген, 0,02° кадам жана 0,6 секунддук өлчөө кадамы колдонулган. Фаза талдоосу жана жарым сандык баалоо Profex программасы менен жүргүзүлгөн.

2θ — дифракция тажрыйбасында детектор өлчөгөн чачыроо бурчу. Бул XRD графигиндеги горизонталдык октун негизги өзгөрмөсү. Булак Bragg теңдемесин өзүнчө бербегендиктен бул жерде булакка жаңы эсептөө теңдемеси кошулган эмес.

FTIR: байланыштардын термелүүлөрү

Фурье-трансформациялуу инфракызыл спектроскопия (FTIR) молекула жана кристалл түзүлүш ичиндеги химиялык байланыштардын инфракызыл нурду белгилүү толкун сандарында сиңиришине негизделет. Бул изилдөөдө 400-4000 cm^-1 аралыгында өлчөө жүргүзүлгөн. Порошок үлгүлөр KBr менен болжол менен 1:100 катышта даярдалып, болжол менен 10 MPa басым менен таблетка түрүнө келтирилген.

cm^-1 бирдиги “толкун саны” болуп саналат; ал толкун узундугунун тескерисине туура келет. FTIRдеги пик түздөн-түз “мынча минерал бар” дегенди билдирбейт. Пиктин орду, формасы жана башка тилкелер менен байланышы белгилүү минералдык топтор же функционалдык байланыштар менен салыштырылат.

Булак кальцит, арагонит жана доломит сыяктуу карбонаттарды белгилүү карбонаттык термелүү тилкелери менен; белоктук органикалык кошумчанын мүмкүнчүлүгүн 1635-1637 cm^-1 чамасында байкалган амид/N-H аймагы менен; айрым күл жана силикат көрсөткүчтөрүн башка спектралдык аймактар менен байланыштырат.

ν2 жана ν4 эмнени билдирет?

Булакта кездешкен ν₂ жана ν₄ белгилери карбонат тобунун ар башка термелүү режимдерин билдирет. Макала айрым үлгүлөрдө ν₂/ν₄ катышын спектралдык сүрөттөгүч катары колдонот. Kh25-04 үчүн болжол менен 4,0; Kh25-05 үчүн болжол менен 7,0 маанилери билдирилген. Булак бул макалада бул катыш үчүн өзүнчө калибрлөө теңдемесин бербегендиктен катыштардан тышкары жаңы сандык чек чыгарылган эмес.

Raman: жашыл пигменттин термелүү изи

Раман спектроскопиясы жарык зат менен өз ара аракеттенгенден кийин анын өтө кичинекей бөлүгүнүн энергиясы өзгөрүшүнө негизделген термелүү спектроскопиясы. Ал FTIR менен бирдей физикалык кубулушту өлчөбөйт; ошондуктан айрым минералдарды жана пигменттерди аныктоодо толуктоочу ыкма болуп саналат.

Раман өлчөөлөрү NSR-5600, JASCO аппараты менен 100-1200 cm^-1 аралыгында жүргүзүлүп, өзгөчө жашыл глазурленген чатыр черепицаларынын пигменти бааланган.

Булакта колдонулган үлгүлөр

Үлгү коддорунда булактын ичинде “Kh25-1”, “Kh25-01”, “K25-5” сыяктуу ар башка жазылыш формалары колдонулган. Verianla баянында мүмкүн болушунча 1-таблицадагы үлгү идентификаторлору негиз катары алынган; бирок булактын ичиндеги айырмачылыктар жоголбошу үчүн булар бир эле коддоо үй-бүлөсүнө тиешелүү экени белгиленген.

Чийки чопо үлгүлөрү эмнени көрсөттү?

Düngenedeg көлүнөн алынган Kh25-02 үлгүсү булакта смектит тобундагы Ca-монтмориллонит өзгөчөлүктөрү жана ачык кальцит тилкелери менен сүрөттөлөт. Toyrym көлүнөн алынган Kh25-01/Kh25-1 үлгүсүндө болсо арагонит жана доломит белгилери билдирилген.

Арагонит менен кальцит бир эле негизги химиялык курамга, башкача айтканда CaCO₃ га ээ болушу мүмкүн, бирок ар башка кристалл түзүлүштөрүндө кездешкен полиморфтор. Доломит болсо кальций жана магний камтыган CaMg(CO₃)₂ карбонат минералы. Ошондуктан жөн гана “карбонат бар” дегендин ордуна кайсы карбонат фазасы бар экенин аныктоо чийки затты салыштырууда кошумча маалымат берет.

Булак Toyrym үлгүсүн карбонаттуу монтмориллониттик ак чопо катары баалап, аны кыш жана чатыр черепицасын өндүрүү менен байланыштырат. Ошол эле абзацта Düngenedeg чопосу экинчи жолу “Kh25-01” деп жазылган; бирок 1-таблица Düngenedeg үлгүсүн Kh25-02 деп аныктайт. Ошондуктан бул код айырмасы булак ичиндеги энбелги дал келбестиги катары сакталууга тийиш.

Ныкталган пайдубал толтуруулары кандай чечмеленди?

Ибадаткана 1деги Kh25-03 ныкталган топурак үлгүсүнүн FTIR спектри Toyrym чийки чопо үлгүсүнө окшоштук көрсөткөн. Кальцит жана доломит белгилери табылып, арагонит белгиси байкалган эмес. Болжол менен 1380 cm^-1 аймагы күл менен, 1636-1637 cm^-1 аймагындагы амид/N-H белгиси болсо органикалык кошумча менен байланышкан.

Авторлор бул табылгаларга таянып, Ибадаткана 1дин ныкталган пайдубалында Toyrym чопосу, топурак, органикалык зат жана күл бирге колдонулган деп чечмелешет.

Ибадаткана 2деги Kh25-04 үлгүсү Düngenedeg Kh25-02 чийки чопосуна окшош деп бааланган. Булак бул жерде кальцит тилкеси күчтүү экенин, ν₂/ν₄ катышы болжол менен 4,0 экенин жана органикалык кошумчаны көрсөткөн амид тобу көрүнгөнүн белгилейт.

Авторлор ошондой эле Ибадаткана 2нин пайдубал материалын даярдоодо Düngenedeg чопосу менен топурак/кум болжол менен 1:20 катышта аралаштырылып, органикалык зат кошулган деген жыйынтыкка келишет. Бул катыш — изилдөө авторлорунун чечмелөөсү; аны өз алдынча заманбап рецепт катары жалпылоого болбойт.

XRD жарым сандык фаза бөлүштүрүлүшү

Бул таблица абсолюттук пайыздык курам эмес. Булак фазаларды +, ++ жана +++ менен жарым сандык түрдө классификациялаган. Ошондуктан, мисалы, “+++ анортит” дегенди так масса пайызына айландырууга болбойт.

Боз кыштар менен кызыл чатыр черепицаларынын күйгүзүү технологиясы кантип айырмаланды?

Изилдөөчүлөр түс айырмасын жалгыз далил катары колдонбостон, FTIR пиктеринин жылышын, XRDде пайда болгон жогорку температуралык минералдык фазаларды жана темир оксиддеринин бар-жогун бирге баалап, боз кыштарды жогорураак температура жана калыбына келтирүүчү атмосфера менен, кызыл чатыр черепицаларын болсо жалпы түрдө төмөнүрөөк температура жана кычкылдандыруучу атмосфера менен байланыштырышкан.

Калыбына келтирүүчү жана кычкылдандыруучу атмосфера деген эмне?

Кычкылдандыруучу атмосфера — мештин ичинде кычкылтек темир бирикмелерин жогорку кычкылдануу абалында кармай алган шарттар; калыбына келтирүүчү атмосфера болсо кычкылтектин активдүүлүгү төмөнүрөөк болуп, темир көбүрөөк калыбына келген формаларга өтө алган шарттарды билдирет.

Булак темирдин Fe³⁺ басымдуу гематит формасы кызыл керамикалык түстөр менен; FeO жана Fe₃O₄ сыяктуу көбүрөөк калыбына келген темир фазалары болсо көк-боз керамика менен байланышышы мүмкүн экенин талкуулайт.

Макала ошондой эле байыркы Кытай керамика технологиясы боюнча адабияттагы Yingzao Fashi жана “Yin shui” практикаларын салыштырма технологиялык контекст катары колдонот. Булактын түшүндүрмөсүндө күйгүзүүнүн акыркы баскычында суу/бууну колдонуу меште калыбына келтирүүчү атмосфера түзүү менен байланышкан. Бул окшоштук түздөн-түз жазма өндүрүүчү жазуусу табылган дегенди билдирбейт; бул авторлор материалдык табылгаларды тарыхый технология адабияты менен салыштырган чечмелөө.

Боз кыштар

Ибадаткана 1ден Kh25-07 жана Ибадаткана 2ден Kh25-11 боз кыштарынын FTIR спектрлери булакта бири-бирине окшош деп сүрөттөлүп, доломит белгилери Toyrym чопо булагы менен байланышкан.

Kh25-07 XRD үлгүсүндө анортит, кварц, энстатит жана волластонит билдирилген. Булак өзгөчө анортит жана волластонит сыяктуу жогорку температурага байланыштуу фазаларды, ошондой эле FTIRде SiO₂ тилкесинин болжол менен 1082 cm^-1 ге жылышын колдонуп, кыштар 900 °Cден жогору температурада күйгүзүлгөн деген жыйынтыкка келет.

Жыйынтык бөлүмүндө авторлордун акыркы температуралык баалоосу боз/көк кыштар үчүн болжол менен 950-1100 °C. Бул кыштар калыбына келтирүүчү атмосферада өндүрүлгөн деп чечмеленген.

Чатыр черепицалары

Kh25-10 үлгүсүнүн XRD талдоосунда анортит, кварц, энстатит, санидин жана гематит билдирилген. Булак гематит болжол менен 850 °C жана андан жогору температурада пайда болушу мүмкүн экенин жана энстатит сыяктуу фазаларды колдонуп, айрым кызыл черепицалар үчүн болжол менен 850-900 °C деген чечмелөөнү талкуулайт.

Бирок Kh25-08, Kh25-09 жана Kh25-10 үлгүлөрүнүн FTIR бөлүмүндө Si-O пиктеринин 1020-1030 cm^-1 чамасында болушу 700-800 °Cлик көрсөткүч катары чечмеленет. Raman бөлүмүндө болсо жашыл глазурь менен байланышкан пик айырмачылыктары 750-850 °C диапазону менен байланыштырылган.

Демек, булактагы ар башка ыкмалар жана үлгүлөр бир эле температураны бербейт. Жыйынтык бөлүмүнүн кыскача чечмелөөсү кызыл чатыр черепицаларын болжол менен 850 °C жана кычкылдандыруучу атмосфера менен байланыштырат. Verianla бул ар башка булак билдирүүлөрүн бир “так күйгүзүү температурасына” мажбурлабайт.

Кызыл түс эмне үчүн гематит менен байланышат?

Hematit Fe₂O₃, Fe³⁺ камтыган темир оксиди фазасы жана керамикада кызыл өңдөр менен байланышышы мүмкүн. Kh25-10 үлгүсүндө гематит XRD менен билдирилиши булакта кычкылдандыруучу күйгүзүү чечмелөөсүн колдогон көрсөткүчтөрдүн бири.

Боз түс эмне үчүн калыбына келтирүүчү атмосфера менен байланышат?

Булак күйгүзүүнүн акыркы баскычында кычкылтек чектелип, калыбына келтирүүчү шарттар пайда болгондо темир оксиддери көбүрөөк калыбына келген абалдарга өтүшү мүмкүн экенин, бул болсо көк-боз керамикалык түстөр менен байланышы мүмкүн экенин билдирет. Бирок түс өзүнчө атмосферанын далили эмес; изилдөөнүн чечмелөөсү минералдык жана спектралдык маалыматтар менен бирге жасалган.

Жашыл глазурь кайсы пигмент менен байланыштырылды?

Ибадаткана 1 жана Ибадаткана 2ден чыккан жашыл глазурленген чатыр черепицаларынын Raman спектрлери булак тарабынан атакамит, башкача айтканда жез камтыган гидроксихлорид минералы менен байланыштырылган.

Текст бөлүмү Kh25-9 үчүн 219, 341, 424, 511, 834 жана 977 cm^-1; Kh25-10 үчүн 211, 341, 424, 511, 834 жана 983 cm^-1 пиктерин тизмектейт. Бирок булактагы 6-сүрөттө көрүнгөн график белгилери муну менен толук бирдей эмес: Kh25-09 графигинде 212, 424, 784 жана 977 cm^-1; Kh25-10 графигинде 211, 424, 653, 676 жана 983 cm^-1 белгилери көрүнөт.

Бул айырма унчукпай шайкештештирилген эмес. Авторлордун акыркы идентификациясы атакамит багытында; бирок текст менен графиктеги бардык пик белгилери бири-бирине так дал келбегендиктен Verianla жаңы Raman пик тизмесин түзбөйт.

Булак жашыл түстүү катмардын үстүнө суунун өтүшүн азайтуу үчүн PbO жана SiO₂ камтыган түссүз глазурь катмарын колдонуп кайра күйгүзүүнү тарыхый технология контекстинде талкуулайт. Мунун ушул үлгүлөрдөгү так рецепти түз химиялык талдоо менен кайра курулган деп айтууга болбойт.

Акиташ аралашмасы менен акиташ шыбагы бир эле материалбы?

Жок. Изилдөө Ибадаткана 1ден алынган Kh25-05 үстүңкү төшөмө шыбагы менен Kh25-06 кыштар аралык аралашмасынын чийки заты жана минералдык курамы ар башка экенин баалайт.

Акиташ шыбагы (lime plaster) — курулуш бетин каптаган же тегиздеген акиташ негизиндеги композит материал. Акиташ аралашмасы (lime mortar) болсо таш же кыш сыяктуу курулуш элементтерин бириктирүү үчүн колдонулган байланыштыргыч аралашма. Экөө тең акиташ камтышы мүмкүн, бирок агрегат, чопо, майдаланган керамика жана органикалык кошумчалары ар башка болушу мүмкүн.

Kh25-05 үстүңкү төшөмө шыбагы

FTIR талдоосунда доломит билдирилип, күчтүү баштапкы кальцит белгиси байкалган эмес жана ν₂/ν₄ катышы болжол менен 7,0 деп берилген. Булак муну күйгүзүлгөн/термиялык иштетүүдөн өткөн компоненттер менен байланыштырат.

1166 жана 1869 cm^-1 чамасында жогорку температурага байланыштуу SiO₂ полиморф белгилеринин көрүнүшү майда тартылган күйгүзүлгөн керамика/“tile dust” кошумчасы болушу мүмкүн деп чечмеленген.

1635-1637 cm^-1 чамасындагы белок амид белгиси болсо органикалык кошумча менен байланыштырылган. Авторлор Kh25-05 шыбагын Toyrym чопо булагы менен байланыштырып, доломиттик акиташ, кум, күйгүзүлгөн черепица/чаң жана органикалык зат камтыган аралаш рецепт сунушташат.

Булак текстинде күл:кум:акиташ катышы 2:2:4 деп берилет. Бул катыш авторлордун Kh25-05 үчүн жасаган технологиялык чечмелөөсү; бардык тарыхый акиташ шыбактары үчүн жалпы рецепт эмес.

Kh25-06 кыштар аралык аралашма

Kh25-06 FTIR спектринде кальцит жана арагонит басымдуу деп аныкталып, кварц салыштырмалуу алсыз экени билдирилген. Белок амид аймагынын көрүнүшү органикалык кошумча мүмкүнчүлүгү менен байланышкан.

XRD баалоосунда булак болжол менен %86 акиташ басымдуулугун жана аз өлчөмдө чополуу/кумдуу кошумчаны билдирет. Авторлор бул аралашманы Düngenedeg чопо булагы менен байланыштырышат.

3-таблица эмне үчүн этият окулушу керек?

Kh25-05 үчүн 25+20+40=85, Kh25-06 үчүн 86+10=96 болот. Булак бул айырмачылыктар калган компоненттен, тегеректөөдөн, категория түзүлүшүнөн же башка эсептөөлөрдөн келип чыккан-келбегенин түшүндүрбөйт. Ошондуктан Verianla маанилерди 100гө нормалдаштырган эмес жана жетишпеген пайыздарды ойлоп чыгарган эмес.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө эксперименталдык археометрияга жана материалдык мүнөздөмөгө негизделет. Эки чийки чопо булагы менен эки буддалык ибадаткана курулушунан тандалган курулуш материалдары салыштырылган. Бул рандомдоштурулган көзөмөлдүү эксперимент, популяциялык статистика же сериялык өндүрүш тести эмес. Талдоо бирдиги — археологиялык жана табигый материал үлгүлөрү.

Аналитикалык приборлор жана шарттар

Булак кириш бөлүмүндө XRF, SEM/EDX жана термогравиметрия сыяктуу башка археометриялык ыкмалар да жалпысынан колдонулушу мүмкүн экенин түшүндүрөт. Бирок бул макаланын өзүнүн жыйынтык бөлүмдөрүндө негизги эксперименталдык маалымат XRD, FTIR жана Ramanдан алынган. Ошондуктан XRF, SEM/EDS же TGA жүргүзүлүп, натыйжа бергендей жазылган эмес.

Чийки чопо → ныкталган пайдубал байланышы

Ибадаткана 1дин Kh25-03 үлгүсү менен Toyrym чопосунун ортосундагы FTIR окшоштугу жана органикалык/күл белгилери Toyrym булагына сырттан топурак, күл жана органикалык кошумчалар кошулган пайдубал материалы деген чечмелөөгө алып келген.

Ибадаткана 2нин Kh25-04 үлгүсү Düngenedeg чопосу менен салыштырылып, авторлор чопо, топурак/кум жана органикалык кошумча камтыган башка даярдоо рецептин сунушташкан.

Чийки чопо → кыш жана чатыр черепицасы байланышы

Эки ибадаткананын боз кыштарында доломит жана окшош FTIR мүнөздөмөлөрүнүн көрүнүшү авторлор тарабынан Toyrym чопо булагы менен байланыштырылган. Күйгүзүлгөн продукцияларда пайда болгон анортит, энстатит жана волластонит сыяктуу жогорку температуралык фазалар чийки зат фазаларынан айырмаланат; бул айырма күйгүзүү технологиясын артка карай аныктоодо колдонулган.

Булактын жыйынтык бөлүмүндө Toyrym карбонаттуу монтмориллонит чопосу “mantou” мештеринде кыш жана чатыр черепицасын өндүрүүдө колдонулган деп бааланат.

Булак “mantou” меши жөнүндө эмне дейт?

Булак Kharkhul Khaany Balgas аймагында курулуш керамикасын өндүрүү менен байланышкан “mantou” типтеги мештер мурда археологиялык жактан табылганын билдирет. Адабиятка таянып, мындай мештер болжол менен 800-1000 °C иштөө диапазонунда колдонулушу жана андан жогорку температураларга жете алышы мүмкүн экенин белгилейт.

Бул адабияттык маани учурдагы изилдөөдө мештин температурасы түздөн-түз термометр менен өлчөндү дегенди билдирбейт. Учурдагы изилдөө күйгүзүү температурасын акыркы материалдагы минералдык жана спектралдык өзгөрүүлөр аркылуу артка карай баалайт.

Эки ибадаткананын боз кыштары бир эле технологияны көрсөтөбү?

Авторлор Kh25-07 жана Kh25-11 боз кыштарынын окшош FTIR спектрлерин жана булак байланыштарын баалап, эки ибадаткананын боз кыштары окшош өндүрүш технологиясына ээ деген жыйынтыкка келишет. Бул “бир күндө, бир эле меш жүгүндө өндүрүлгөн” дегенди билдирбейт; аналитикалык өзгөчөлүктөр бир эле жалпы технологияга шайкеш деген чечмелөө.

Жашыл глазурь жыйынтыгы

Raman маалыматтарынын автордук чечмелөөсү жашыл пигмент атакамит камтыйт деген багытта. Ошол эле учурда макаланын жыйынтык бөлүмү пигмент аныкталганы менен глазурь курамы жана глазурь өндүрүш технологиясы мындан да кеңири изилдениши керектигин ачык айтат.

Аралашма жана шыбак жыйынтыгы

Kh25-05 менен Kh25-06 ортосундагы айырма курулушта бир гана типтеги акиташ негизиндеги материал колдонулбаганын көрсөтөт. Авторлор Ибадаткана 1дин пол үстүндөгү шыбагында Toyrym чопосун, кыштар аралык акиташ аралашмасында болсо Düngenedeg чопосун чийки зат байланышы катары сунушташат.

Бул жыйынтык функционалдык адистешүүнү ойлонтот: беттик шыбак менен көтөрүүчү/байланыштыргыч аралашма ар башка рецепттер менен даярдалган болушу мүмкүн. Бирок булак өндүрүш усталарынын ким экенин же уюштуруу түзүлүшүн бул аналитикалык маалыматтардан түздөн-түз аныктабайт.

Yingzao Fashi менен байланышты кантип чечмелөө керек?

Макала 1103-жылы жарыяланган Song доорунун архитектуралык-техникалык колдонмосу Yingzao Fashi ичиндеги кыш, чатыр черепицасы жана күйгүзүү практикаларын салыштырма технологиялык контекст катары колдонот. Булактын англисче аннотациясында бул ат “Yinzhao” түрүндө берилсе, макаланын негизги текстинде Yingzao Fashi катары түшүндүрүлөт.

Авторлор Kharkhul Khaany Balgasтагы күйгүзүү жана түстү көзөмөлдөө табылгаларын бул байыркы Кытай технологиялык салты менен шайкеш деп чечмелешет. Бирок бул изилдөө өз алдынча белгилүү бир уста түздөн-түз Yingzao Fashi ни окуп өндүрүш кылганын далилдеген жазма документ бербейт.

Изилдөө колдогон тыянактар

• Kharkhul Khaany Balgasтагы эки буддалык ибадаткана курулушунда ар кандай чопо, кыш, черепица, шыбак жана аралашма колдонулган.
• Toyrym жана Düngenedeg чопо булактары минералогиялык жана FTIR өзгөчөлүктөрү боюнча бири-биринен айырмалана алат.
• Toyrym чопосунун кыш жана чатыр черепицасын өндүрүү менен байланышы авторлор тарабынан колдоого алынат.
• Ибадаткана 1 жана Ибадаткана 2нин боз кыштары окшош өндүрүш технологиясына шайкеш.
• Боз кыштар үчүн авторлордун жыйынтык бөлүмүндөгү болжолдуу күйгүзүү диапазону болжол менен 950-1100 °C.
• Боз кыштар калыбына келтирүүчү атмосфера, кызыл чатыр черепицалары кычкылдандыруучу атмосфера менен байланышкан.
• Чатыр черепицаларын күйгүзүүгө байланышкан көрсөткүчтөр үлгүгө жана ыкмага жараша ар башка диапазондорду берет; жыйынтык бөлүмү кызыл черепицалар үчүн болжол менен 850 °C деп жыйынтыктайт.
• Жашыл глазурь пигменти Raman маалыматтарына негизделип атакамит менен байланышкан.
• Kh25-05 жана Kh25-06 чийки заты жана курамы ар башка эки өзүнчө акиташ негизиндеги шыбак/аралашма технологиясын көрсөтөт.
• Органикалык кошумчалар айрым FTIR амид/N-H белгилери аркылуу чечмеленген.

Изилдөө колдобогон тыянактар

• Бул изилдөө ибадатканалардын жашын жаңы радиокөмүртек же люминесценция өлчөөсү менен аныктаган эмес.
• 950-1100 °C диапазону бардык курулуш керамикалары үчүн бирдиктүү жана универсалдуу күйгүзүү температурасы эмес.
• Бардык чатыр черепицалары так бирдей температурада күйгүзүлгөнү көрсөтүлгөн эмес.
• Жашыл глазурдун толук өндүрүш рецепти жана бардык химиялык компоненттери бул изилдөөдө чечилген эмес.
• Raman пиктеринин тексттеги жана графиктеги бардык маанилери бирдей эмес; Verianla бул айырманы жаңы пиктерди чыгарып түзөбөйт.
• 3-таблицадагы жарым сандык пайыздык маанилер эмне үчүн 100гө толбой калганы булакта түшүндүрүлгөн эмес.
• Материалдардын бир технологиялык салтка шайкештиги бир эле устаны, бир эле өндүрүш күнүн же бир эле меш жүгүн далилдебейт.
• Yingzao Fashi менен технологиялык окшоштук түз тарыхый тексттик өткөрүп берүүнүн так далили эмес.
• Булак бул изилдөө үчүн XRF, SEM/EDS же TGAдан жаңы жыйынтык билдирбейт.
• Изилдөө статистикалык популяция талдоосун, p маанисин, ишеним интервалын же көзөмөлдүү эксперимент дизайнын бербейт.

Келечектеги даталоо сунуштары

Авторлор ибадаткананын пайдубалдарындагы ныкталган топурактан жана шаар дубалдары менен байланышкан топурак катмарларынан кварц же K-талаа шпатын бөлүп алып, люминесценция ыкмалары менен даталоого болорун белгилешет.

OSL (Optically Stimulated Luminescence) — минерал дандары акыркы жолу күчтүү жарыкка кабылып, андан кийин качан көмүлгөнүн баалоо үчүн колдонулган даталоо ыкмасы. Бирок бул изилдөөдө жаңы OSL жыйынтыгы берилген эмес.

Жыйынтык бөлүмүндө акиташ аралашмасынын жашын принцип боюнча ¹⁴C ыкмасы менен аныктоого болору да белгиленет. Бул да учурдагы изилдөөнүн жыйынтыгы эмес, келечекте колдонулушу мүмкүн болгон даталоо сунушу.

Изилдөөнүн күчтүү жактары

Изилдөөнүн негизги күчтүү жагы — чийки чопо булагын акыркы керамика менен гана эмес, ныкталган пайдубал, кыш, чатыр черепицасы, глазурь, шыбак жана аралашма сыяктуу өндүрүштүн ар кандай баскычтарындагы материалдар менен бирге салыштыруусу. XRD, FTIR жана Raman бир эле технологиялык суроого ар башка масштабда жооп бергени да чечмелөөнүн бир өлчөөгө гана көз каранды болушун азайтат.

Изилдөөнүн методологиялык чектөөлөрү

Булак өзүнчө “limitations” деген башкы аталыш бербейт; бирок ыкма менен маалыматтардан көрүнгөн чектөөлөр ачык сакталууга тийиш. Үлгүлөрдүн саны чектелүү жана бардык мүмкүн болгон курулуш материалдарын өкүлдөбөйт. Булак айрым айлана-чөйрөлүк топурак жана шагыл үлгүлөрү бул талаа сезонунда чогултулбаганын билдирет.

XRD жарым сандык таблицасында көптөгөн фазалар +/++/+++ класстары менен берилген; булар так масса пайыздары эмес. 3-таблицанын пайыздык мамычалары 100гө толбойт жана мунун себеби түшүндүрүлгөн эмес.

Күйгүзүү температуралары мештин ичиндеги түз термометрдик өлчөө эмес. Минералдык фаза өзгөрүүлөрү жана FTIR пиктеринин адабияттагы термиялык жүрүм-туруму колдонулуп, өткөн өндүрүш шарттары артка карай чечмеленет.

Чийки чопо булактары менен акыркы продуктунун ортосундагы окшоштук күчтүү келип чыгыш көрсөткүчү болушу мүмкүн; бирок кеңири геохимиялык жана элементтик салыштырууларсыз бардык курулуш материалдары бир эле казылып алынган жерден келген деп абсолюттук түрдө далилденди деп эсептөөгө болбойт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Булакта берилген монголчо аталыш: Хархул хааны балгасын буддын шашны сүмийн малтлагаас илэрсэн барилгын хэрэглэгдэхүүнийг материал судлалын аргаар судалсан нь

Түпнуска англисче аталыш: Archaeometric study of the building materials from the buddhist temples at the Kharkhul khaany balgas site

Авторлор: Saran Solongo; Erdene-Ochir Nasan-Ochir.

Авторлордун тартиби: Булактагы тартип сакталган.

Тең салым: Булакта тең салым/тең биринчи автор жөнүндө билдирүү жок.

Жооптуу автор: Булак ачык “corresponding author” белгисин колдонбойт. Saran Solongo үчүн электрондук почта дареги жана ORCID берилген; ошондуктан кошумча жооптуу автор макамы божомолдонгон эмес.

Аффилиация 1: School of Applied Sciences, Mongolian University of Science and Technology, Baga Toiruu, Ulaanbaatar-14191, Mongolia.

Аффилиация 2: Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences, Ulaanbaatar-13330, Mongolia.

Журнал: Studia Archaeologica.

Институционалдык басып чыгаруучу: Журналдын расмий Mongoliajol жазууларында Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences деп көрсөтүлөт.

Том / fasciculus: Tomus XLIX, Fasciculus 12.

Жыл: 2026.

Барактар: 170-183.

DOI: 10.5564/sa.v49i1.5564

Расмий шилтеме: Булак PDFде DOI resolver аркылуу 10.5564/sa.v49i1.5564 дареги көрсөтүлөт. Азыркы издөөдө бул макалага тиешелүү өзүнчө расмий журнал landing page ишенимдүү табылбагандыктан кошумча URL ойлоп чыгарылган эмес.

Булак түрү: Article; эксперименталдык археометрия жана материал таануу боюнча мүнөздөмө изилдөөсү.

Рецензия абалы: Булак PDFде рецензия процесси же кабыл алуу даталары ачык берилген эмес. Азыркы издөөдө бул макалага тиешелүү расмий рецензия жазуусу тастыкталбагандыктан “рецензияланган” деген билдирүү божомолдонгон эмес.

Лицензия: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

Долбоор контексти: Макала Golomt Bank, Mongolian Academy of Sciences Institute of Archaeology жана Gandantegchenling монастырынын тиешелүү изилдөө/маданият мекемеси биргелешип жүргүзгөн “Өв соёлын голомт” илимий долбоорунун Kharkhul Khaany Balgas археологиялык изилдөөсүнүн алкагында аткарылган.

Өзүнчө каржылоо билдирүүсү: Булакта стандарттуу “Funding” бөлүмү жок. Долбоор өнөктөштөрү көрсөтүлгөнү менен алардын ар биринин финансылык салым формасы өзүнчө түшүндүрүлгөн эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы жөнүндө билдирүү көрүнбөйт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө маалымат жеткиликтүүлүгү бөлүмү же ачык чийки спектр репозиторийи берилген эмес.

CRediT / автордук салымдар: Булакта CRediT же деталдуу автордук салымдар бөлүмү жок.

Изилдөө аймагы: Kharkhul Khaany Balgas байыркы шаары, Arkhangai аймагы, Монголия; эки буддалык ибадаткана курулушуна байланышкан курулуш материалдары.

Үлгүлөр: Булактагы 1-таблицада эки чийки чопо, эки ныкталган пайдубал үлгүсү, эки шыбак/аралашма үлгүсү, эки боз кыш жана үч чатыр черепицасы болуп, жалпысынан 11 үлгү коду тизмектелет.

Негизги методологиялык алкак: Chaîne opératoire; чийки зат → даярдоо → өндүрүш → акыркы продукт чынжырын археологиялык контекст жана материалдык талдоо менен кайра түзүү.

XRD: Miniflex 300/C600; Cu катод; 49 kV; 15 mA; 5°-60°; 0,02° кадам; 0,6 s өлчөө; Profex менен фаза жана жарым сандык талдоо.

FTIR: IR Prestige 21; 400-4000 cm^-1; болжол менен 1:100 үлгү/KBr; болжол менен 10 MPa менен пресстелген таблетка.

Raman: NSR-5600, JASCO Int.; 100-1200 cm^-1; жашыл глазурь пигментин талдоо.

Статистикалык ыкма: Булак p маанисин, ишеним интервалын, гипотеза тестин же үлгүгө негизделген тыянактык статистиканы билдирбейт. Табылгалар минералогиялык, спектроскопиялык жана салыштырма археометриялык чечмелөөлөргө негизделет.

Булак ичиндеги дал келбестик 1: 1-таблица Düngenedeg чийки чопо үлгүсүн Kh25-2/Kh25-02 деп бергенде, тиешелүү түшүндүрмө абзацында экинчи жолу Kh25-01 коду жазылган. Verianla муну унчукпай оңдогон эмес.

Булак ичиндеги дал келбестик 2: Raman бөлүмүндөгү тексттик пик тизмелери менен 6-сүрөттөгү графикте белгиленген пик маанилери толугу менен бирдей эмес. Авторлордун атакамит идентификациясы сакталган, жаңы шайкештештирилген пик тизмеси түзүлгөн эмес.

Булак ичиндеги белгисиздик 3: 3-таблицада Kh25-05 үчүн 25, 20 жана 40; Kh25-06 үчүн 86 жана 10 деп берилген Wt.% маанилери 100гө толбойт жана булак бул айырманы түшүндүрбөйт.

Булак ичиндеги терминологиялык эскертүү: Англисче аннотацияда өндүрүш технологиясынын аты “Yinzhao” түрүндө көрүнгөндө, негизги текст Yingzao Fashi техникалык салтын талкуулайт. Verianla негизги баяндамада текстте түшүндүрүлгөн Yingzao Fashi атын колдонуп, аннотациядагы жазылыш айырмасын өзүнчө белгилеген.

Даталоо чеги: Бул макала жаңы OSL же ¹⁴C датасын билдирбейт. Люминесценция менен ныкталган топурак/топурак катмарын жана принцип боюнча ¹⁴C менен акиташ аралашмасын даталоо келечектеги изилдөө мүмкүнчүлүгү катары сунушталган.