Ushbu tadqiqot universitet talabalarining auditoriyani issiq, neytral yoki salqin deb baholashi faqat o‘lchangan harorat va namlik bilan izohlanadimi-yo‘qmi, degan savolni o‘rgandi. Fransiyadagi SophiaTech kampusida o‘tkazilgan dala tadqiqotida 191 ta yaroqli so‘rovnoma javobi auditoriya ichidagi harorat, o‘rtacha nurlanish harorati, nisbiy namlik va havo tezligi o‘lchovlari bilan birlashtirildi. Talabalar issiqlik kontekstidan xabardorlikning uch xil ssenariysiga ajratildi; kayfiyat, issiqlikka xos o‘z-o‘ziga ishonch, idrok etilgan nazorat va issiqlik tarixi ham baholandi. Talabalarning subyektiv issiqlik sezgisi ovozlariga ko‘ra umumiy maqbullik darajasi %85 bo‘lgan bo‘lsa, Predicted Mean Vote (PMV) modeli maqbul deb tasniflagan o‘lchovlarning ulushi %68 darajasida qolgan. Ichki havo harorati, o‘rtacha nurlanish harorati va shaxsning odatiy issiq-sovuq sezgirligini ifodalovchi issiqlik tarixi idrok bilan eng yaqqol bog‘liqliklarni ko‘rsatdi. Biroq tadqiqot bitta kampusda, faqat qish davrida o‘tkazilgan; guruhlar tasodifiy tuzilmagan va strukturaviy tenglamalar modelining moslik ko‘rsatkichlari ancha zaif bo‘lgan.

Talabalar real vaqt rejimidagi auditoriya o‘lchovlarini ko‘ra olgan eng yuqori xabardorlik ssenariysida, o‘lchangan muhit umuman maqbul chegaralarda bo‘lishiga qaramay, neytral javoblar kamroq va issiqlik sozlamasini o‘zgartirish talablari ko‘proq bildirilgan. Bu guruhda issiqlik afzalligi bo‘yicha “o‘zgarish istamaslik” darajasi %52 bo‘lgan, boshqa ikki ssenariyda esa %88 ni tashkil etgan. Ammo ssenariylar orasidagi harorat, nurlanish harorati, namlik va kiyim izolyatsiyasi farqlari sababli bu natijani faqat xabardorlikning bevosita va sababiy ta’siri sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Kayfiyat, o‘z-o‘ziga ishonch va idrok etilgan nazorat ayrim taqsimot naqshlarini ko‘rsatgan bo‘lsa-da, ularning issiqlik sezgisi bilan bevosita bog‘liqligi statistik jihatdan ahamiyatli topilmadi. Psixologik o‘zgaruvchilar orasida ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatgan asosiy konstrukt issiqlik tarixi bo‘ldi. Bu yerda issiqlik tarixi ma’lum bir iqlimda uzoq vaqt yashashdan ko‘ra, shaxsning boshqalarga nisbatan osonroq sovqotish yoki tezroq qizib ketish moyilligini anglatadi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Issiqlik komforti modellari havo harorati, yuzalardan tarqaladigan nurlanish, namlik, havo harakati, shaxsning kiyimi va metabolik faolligi kabi o‘lchanadigan o‘zgaruvchilardan kelib chiqib muhit qanchalik qulay bo‘lishini bashorat qiladi. Biroq real binolardagi tadqiqotlarda model bashorati bilan foydalanuvchilar bildirgan sezgi har doim ham mos kelmaydi.

Tadqiqotchilar ushbu nomuvofiqlikning qolgan qismida uchta asosiy omillar guruhining rolini birgalikda ko‘rib chiqdilar:

• Jismoniy muhit: Ichki havo harorati, o‘rtacha nurlanish harorati, ichki va tashqi nisbiy namlik, havo tezligi, tashqi harorat va kiyim izolyatsiyasi.
• Issiqlik kontekstidan xabardorlik: Talabaning issiqlik komforti haqida xabardor qilinishi, muhit sensorlar bilan kuzatilayotganini bilishi va real vaqt o‘lchov qiymatlarini ko‘ra olishi.
• Psixologik konstruktlar: Kayfiyat, issiqlikka xos o‘z-o‘ziga ishonch, idrok etilgan nazorat va issiqlik tarixi.

Tadqiqotning uchta savoli xabardorlik darajasi issiqlik idrokini o‘zgartiradimi, to‘rtta psixologik konstruktning alohida ta’siri qanday va jismoniy-psixologik omillar birgalikda qanday naqsh hosil qiladi, degan masalalarga qaratilgan.

Tadqiqot qayerda va qanday sharoitlarda o‘tkazildi?

Dala tadqiqoti Fransiyaning Sophia Antipolis hududidagi SophiaTech kampusida 2025 yil 3-12 mart kunlari o‘tkazildi. Hudud Köppen tasnifiga ko‘ra yozi issiq va qishi nisbatan yumshoq O‘rta yer dengizi iqlimiga ega. Kampusdagi to‘rtta bino tanlandi; yettita auditoriya va uchta ma’ruza zali, jami o‘nta xonada o‘lchovlar amalga oshirildi.

1-rasmda kampus joylashuvi va tipik auditoriyaning ichki ko‘rinishi berilgan. Binolarning fasadlari bir xil emas: ayrim inshootlarda katta oynavand yuzalar mavjud bo‘lsa, boshqalarida beton va izolyatsiyalangan noshaffof devorlar ustunlik qiladi. Oynavand yuzalar uchun tipik issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti 1,6 W/m²·°C; tashqi beton devorlar uchun 0,321 W/m²·°C; yer ostidagi devorlar uchun 0,250 W/m²·°C va tom uchun 0,305 W/m²·°C deb berilgan.

Kampusning asosiy isitish tizimi jami 378 kW quvvat beradigan havo-suv va suv-suv issiqlik nasoslaridan iborat. Qishda talab yuqori bo‘lganda, ehtiyoj 400 kW dan oshsa, 105°C da ishlaydigan va samaradorligi %85-87 deb ko‘rsatilgan biomassa qozoni qo‘shimcha quvvat beradi. Tadqiqot bu tizimlarning energiya samaradorligini bevosita sinamagan; faqat o‘rganilgan muhitning isitish kontekstini tushuntirgan.

Jismoniy o‘lchovlar qanday amalga oshirildi?

To‘rtta xonada doimiy harorat va nisbiy namlik sensorlari bo‘lishiga qaramay, tadqiqot qamrab olgan o‘nta xonaning barchasida doimiy sensorlar mavjud emas edi. Shu sababli har bir so‘rovnoma sessiyasida ko‘chma o‘lchov qurilmalari bilan nuqtaviy nazorat o‘tkazildi. O‘lchovlar ISO 7726 yondashuviga muvofiq Extech HT30, Testo 405i va R6200 qurilmalaridan foydalangan holda bajarildi.

Shar harorati ISO 7726 standartiga muvofiq o‘rtacha nurlanish haroratini hisoblash uchun ishlatilgan. O‘rtacha nurlanish harorati shaxsning faqat havo bilan emas, balki devor, deraza, ship va boshqa yuzalardan olayotgan yoki ularga uzatayotgan nurlanish orqali yuz beradigan issiqlik almashinuvini ifodalaydi. Tadqiqot hisoblashda ishlatilgan tenglamani aniq qayta bermagani sababli tenglama tashqaridan qo‘shilmagan.

Ishtirokchilar va xabardorlik ssenariylari qanday shakllantirildi?

Jami 18 ta so‘rovnoma sessiyasidan 191 ta yaroqli javob olindi. Ishtirokchilar 20-23 yosh oralig‘idagi uchta talaba guruhidan iborat edi. Namuna hajmi uchun oldindan quvvat yoki namuna hisob-kitobi qilinmagan; son sessiyalarda qatnasha olgan va ko‘ngilli bo‘lgan talabalar bilan belgilangan. Talabalar muhit bilan issiqlik muvozanatiga yaqinlasha olishi uchun so‘rovnomalar ishtirokchilar auditoriyada kamida 60 daqiqa qolganidan keyin o‘tkazildi.

Ishtirokchilarning %54,5’i erkak, %13,1’i ayol sifatida qayd etilgan; %32,5’i jins haqidagi ma’lumotni oshkor qilmagan. Guruhlar tasodifiy taqsimlanmagan, avvaldan mavjud talaba guruhlari turli ssenariylarga ajratilgan. Shu sababli ssenariylar o‘rtasidagi farqlarni faqat taqdim etilgan ma’lumot miqdori bilan izohlab bo‘lmaydi.

Issiqlik idroki va psixologik konstruktlar qanday o‘lchandi?

Issiqlik baholashi to‘rtta alohida yetti pog‘onali shkala bilan amalga oshirildi:

• Issiqlik sezgisi ovozi (TSV): -3 sovuq, 0 neytral, +3 issiq.
• Namlik sezgisi ovozi (HSV): -3 juda quruq, 0 neytral, +3 juda nam.
• Issiqlik afzalligi ovozi (TPV): Issiqroq muhit istagidan salqinroq muhit istagigacha cho‘zilgan yetti variant.
• Namlik afzalligi ovozi (HPV): Namroq muhit istagidan quruqroq muhit istagigacha cho‘zilgan yetti variant.

Tadqiqotchilar maqbul hududni quyidagi kengaytirilgan diapazon bilan ta’rifladilar:

[ -1 ≤ oy ≤ +1 ]

Bu diapazon “biroz salqin”, “neytral” va “biroz issiq” sezgilarini maqbul deb hisoblaydi. Demak, tadqiqotdagi “komfort darajasi” faqat mutlaqo neytral javoblar foizi emas.

Psixologik baholash to‘rtta konstrukt bo‘yicha amalga oshirildi:

• Kayfiyat: Ijobiy-salbiy va yuqori-past qo‘zg‘alish o‘qlariga asoslangan affektiv doira.
• Issiqlikka xos o‘z-o‘ziga ishonch: Shaxsning kutilmagan harorat o‘zgarishlariga dosh bera olishiga va o‘z komfortini boshqara olishiga bo‘lgan ishonchi.
• Idrok etilgan nazorat: Harorat, shamollatish, quyoshdan soyalanish, termostat, deraza va eshiklar ustidan seziladigan nazorat.
• Issiqlik tarixi: Shaxsning boshqalarga qaraganda tezroq sovqotishi, issiqroq kiyimga ehtiyoj sezishi yoki issiq-sovuq iqlimlarni afzal ko‘rishi kabi odatiy sezgirliklari.

Kayfiyat shkalasi dastlab sakkizta emotsional hudud va 24 ta band uchun mo‘ljallangan. Ammo past qo‘zg‘alish-ijobiy hududiga tegishli uchta band so‘rovnoma dizaynidagi e’tiborsizlik sababli kiritilmagan, tahlillar 21 ta kayfiyat bandi bilan olib borilgan.

O‘z-o‘ziga ishonch shkalasining javoblar soni bo‘yicha tadqiqot ichida hisobot nomuvofiqligi mavjud. 2-jadval o‘z-o‘ziga ishonchni to‘rtta variantli qilib ko‘rsatgan bo‘lsa, usul matni ayni shkalani beshta variantli deb ta’riflaydi. Shu bois shkalaning amalda qo‘llangan aniq javob diapazoni matndan bir ma’noli tarzda aniqlanmaydi.

Auditoriyalardagi haqiqiy jismoniy sharoitlar qanday edi?

O‘lchov kunlarida tashqi havo harorati 5-15°C orasida o‘zgargan va o‘rtacha 10,5 ± 3,2°C bo‘lgan. Doimiy sensorlari bo‘lgan to‘rtta xonada ichki harorat asosan 18-24°C oralig‘ida qolgan. A231 xonasi 20-21,8°C bilan eng barqaror profilga ega bo‘lgan, A241 esa foydalanilgan soatlarda taxminan 19-24°C bilan eng katta o‘zgarishni ko‘rsatgan. C104 xonasi umuman olganda boshqalarga qaraganda salqinroq bo‘lgan.

3-rasmda doimiy sensorli xonalarning kun davomida harorat va namlik egri chiziqlari ko‘rsatilgan. Ichki harorat odatda 08.00-10.00 oralig‘ida isitish ishga tushishi bilan ko‘tarilgan, foydalanish soatlarida nisbatan barqarorlashgan va 17.00 dan keyin pasaygan. Ichki nisbiy namlik harorat oshganda odatda kamaygan; foydalanish vaqtidagi tebranishlar ham harorat o‘zgarishi, ham ichkaridagi odamlardan kelib chiqadigan namlik bilan bog‘langan.

Kruskal-Wallis tahlilida ichki havo harorati, o‘rtacha nurlanish harorati, ichki namlik, tashqi namlik va kiyim izolyatsiyasi ssenariylar orasida ahamiyatli darajada farq qilgan. Ichki harorat va nurlanish harorati barcha ssenariy juftliklarida farq qilgan. Bu holat xabardorlik ssenariysini atrof-muhit sharoitlaridan to‘liq ajratib bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Standartlarga ko‘ra auditoriyalar qulay edimi?

6-rasmdagi psixrometrik grafiklarda A230, A231 va A241 xonalaridagi o‘lchovlar ASHRAE 55 komfort hududida qolgan. C104 dagi hudud tashqarisidagi nuqtalar asosan auditoriya foydalanilmasidan oldin harorat taxminan 18-19°C bo‘lgan soatlarga to‘g‘ri kelgan.

7-rasmdagi Givoni grafikida so‘rovnoma paytidagi o‘lchovlar komfort hududida jamlangan. Humidex baholashida ham o‘lchovlar 30 dan past, “noqulaylik yo‘q” sinfida qolgan. Boshqacha aytganda, harorat va namlikka asoslangan bioklimatik grafiklar o‘rganilgan auditoriyalarni asosan qulay deb ko‘rsatgan.

Bunga qarshi ravishda PMV modelida o‘lchovlarning faqat %68’i -1 bilan +1 orasidagi maqbul hududda qolgan. Ssenariylar bo‘yicha bu ko‘rsatkich #S1 da %71, #S2 da %76 va #S3 da %52 bo‘lgan. PMV qiymatlari asosan “biroz salqin” atrofida jamlangan.

PMV tadqiqotda quyidagi o‘zgaruvchilarning funksiyasi sifatida hisoblangan:

\[ PMV = f(T_{in}, T_r, RH_{in}, V_a, I_{cl}, M) \]

Bu ifoda tadqiqotda ishlatilgan kirishlarni umumlashtiruvchi funksional ko‘rinish bo‘lib, Fanger modelining to‘liq matematik tenglamasi emas. T_in ichki havo haroratini, T_r o‘rtacha nurlanish haroratini, RH_in ichki nisbiy namlikni, V_a havo tezligini, I_cl kiyim izolyatsiyasini va M metabolik faollikni ko‘rsatadi. O‘tirgan holatdagi talabalar uchun M qiymati 1,2 met deb qabul qilingan.

Talabalar muhitni qanday baholadilar?

4-rasmdagi subyektiv javob taqsimotlari talabalarning ko‘pchiligi harorat va namlikni maqbul diapazonda baholaganini ko‘rsatadi.

Eng yuqori ma’lumot darajasiga ega #S3 guruhida ham issiqlik sezgisi, ham “muhit o‘zgarmasin” afzalligi pastroq bo‘lgan. Ayniqsa issiqlik afzalligi darajasining %88 dan %52 gacha tushishi real vaqt harorat va namlik ma’lumotlarini ko‘rgan talabalar muhitni yanada tanqidiy baholagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ammo bu guruh bir vaqtning o‘zida boshqa jismoniy sharoitlarga duch kelganligi sababli natija xabardorlikning aniq ta’sirini isbotlamaydi.

Issiqlik sezgisi bilan istalgan harorat bir xil narsami?

5-rasm talabalar bildirgan joriy issiqlik sezgisi bilan ular istagan o‘zgarish o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Ikki shkalaning to‘liq moslik darajasi #S1 da %52, #S2 da %66, #S3 da %44 va butun namunada %54 bo‘lgan. Nomuvofiqliklarning aksariyati bitta shkala pog‘onasi bilan cheklangan; shunga qaramay, shaxs o‘zini “neytral” his qilishi muhit o‘zgarmasin degan ma’noni anglatmaydi.

Bu natija faqat TSV dan foydalangan holda amalga oshirilgan komfort baholashi xulqiy moslashtirish istagini to‘liq aks ettirmasligi mumkinligini ko‘rsatadi. Talaba muhitni “biroz salqin” deb baholab, hech qanday o‘zgarish istamasligi yoki o‘zini neytral his qilgan holda biroz issiqroq muhitni afzal ko‘rishi mumkin.

Kayfiyat issiqlik idrokini o‘zgartirdimi?

2-rasmda ishlatilgan affektiv doira his-tuyg‘ularni ijobiy-salbiy va yuqori-past qo‘zg‘alish o‘qlarida tasniflaydi. 9-rasmda talabalar asosan yengil yoki o‘rtacha darajadagi his-tuyg‘ularni bildirgani ko‘rinadi. Eng yuqori o‘rtacha qiymatlar past qo‘zg‘alish va ijobiy his-tuyg‘u hududlarida, eng past o‘rtacha qiymatlar esa yuqori qo‘zg‘alish, salbiy his-tuyg‘u hududlarida olingan.

10-rasmda kayfiyat javoblari bilan issiqlik sezgisi kategoriyalari bir tekislikda ko‘rsatilgan. Rangli klasterlar orasida muntazam va kuchli ajralish ko‘rinmagan; Mann-Whitney U tahlilida kayfiyat hududlari bilan TSV o‘rtasidagi umumiy bog‘liqlik ahamiyatli topilmagan (p > 0,05). Tadqiqot talabalar bir auditoriyada turli kayfiyatlarda bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq bu ma’lumot kayfiyat harorat idrokini o‘zgartirishini isbotlamaydi.

O‘z-o‘ziga ishonch va idrok etilgan nazorat nimani ko‘rsatdi?

11-rasmda o‘z-o‘ziga ishonchi past talabalar ayrim ssenariylarda muhitni biroz salqinroq deb baholash moyilligini ko‘rsatgan. Masalan, #S1 da salqin kategoriyalarning jami past o‘z-o‘ziga ishonch guruhida %51, yuqori o‘z-o‘ziga ishonch guruhida %39 bo‘lgan. Biroq ikki guruh o‘rtasidagi farq ahamiyatli emas (Mann-Whitney U, W = 4298, p > 0,05).

Tadqiqot matnida bu natija uchun “not statistically insignificant” iborasi ishlatilgan. Ammo bildirilgan p qiymati 0,05 dan yuqori bo‘lgani uchun texnik jihatdan to‘g‘ri talqin past va yuqori o‘z-o‘ziga ishonch guruhlari orasida aniqlanadigan farq topilmaganidir.

12-rasmda idrok etilgan nazorati past talabalar #S1 va #S3 da ko‘proq sovuq-salqin javob bergan. Bunga qarshi ravishda #S2 da teskari yo‘nalishdagi naqsh yuzaga kelgan. Umumiy tahlilda past va yuqori idrok etilgan nazorat guruhlari o‘rtasidagi farq ahamiyatli emas (W = 4625, p > 0,05).

Talabalarning termostat va auditoriya tizimi ustidan haqiqiy vakolati bo‘lmagani idrok etilgan nazorat ta’sirini susaytirgan bo‘lishi mumkin. Tadqiqot real nazorat berilganda xuddi shu natijalar yuzaga kelishini tekshirmagan.

Nega issiqlik tarixi muhimroq ko‘rinadi?

13-rasmda issiqlik tarixi balli yuqori talabalar barcha ssenariylarda ko‘proq salqin yoki sovuq sezgi bildirgan. Farq ayniqsa #S3 da yaqqol: salqin kategoriyalarning jami past issiqlik tarixi guruhida %43, yuqori issiqlik tarixi guruhida %59 bo‘lgan. Ikki guruh o‘rtasidagi farq ahamiyatli (W = 5573, p < 0,05).

Bu shkalada yuqori ball boshqalardan oldin sovqotish, issiqroq kiyim ishlatish va sovuq mavsumda ko‘proq isitishga ehtiyoj sezish kabi moyilliklarni o‘z ichiga oladi. Demak, topilma ayni jismoniy auditoriyada bo‘lgan shaxslar odatiy issiq-sovuq sezgirliklari tufayli turli idroklarni bildirishlari mumkinligini ko‘rsatadi.

Tadqiqot bu konstruktni ma’lum bir iqlimda ko‘p yillar yashash ma’nosidagi iqlimiy tarix bilan tenglashtirmaydi. O‘lchangan konstrukt ko‘proq shaxsning odatiy va subyektiv issiqlik sezgirligidir.

Faktor tahlillari psixologik shkalalarni qo‘llab-quvvatladimi?

Eksplorator faktor tahlilida Kaiser-Meyer-Olkin qiymatlari kayfiyat uchun 0,85; o‘z-o‘ziga ishonch uchun 0,80; idrok etilgan nazorat uchun 0,72 va issiqlik tarixi uchun 0,78 bo‘lgan. Bartlett sferiklik testlari barcha konstruktlarda p < 0,001 darajasida ahamiyatli bo‘lgan. Bu natijalar bandlar o‘rtasida faktor tahlili o‘tkazishga yetarli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi.

Biroq umumiy varians qiymatlari past. O‘rtacha umumiy varians kayfiyat uchun 0,2; o‘z-o‘ziga ishonch va issiqlik tarixi uchun 0,3; idrok etilgan nazorat uchun 0,4 bo‘lgan. Faktorlarning alohida tushuntirgan variansi %12 bilan %36 orasida qolgan. Bu ko‘rsatkichlar konstruktlarni bir o‘lchovli va kuchli shkalalar sifatida talqin qilishni cheklaydi.

Cronbach alfa qiymatlarining ko‘pchiligi 0,6-0,9 oralig‘ida. Ammo issiqlik tarixining ikkinchi faktorida alfa qiymati -0,1. Manfiy alfa ushbu faktordagi bandlar bir konstruktni izchil o‘lchamayotganini yoki teskari kodlash va band yo‘nalishlari bilan bog‘liq muammo bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqot bu faktorini butunlay chiqarib tashlamagan, ammo ehtiyotkor talqin zarurligini bildirgan.

Strukturaviy tenglamalar modeli nimani ko‘rsatdi?

14-rasmda atrof-muhit sharoitlari, psixologik konstruktlar va TSV o‘rtasidagi bevosita va bilvosita yo‘llar ko‘rsatilgan. Yashil chiziqlar ijobiy, qizil chiziqlar salbiy bog‘liqliklarni; chiziq qalinligi esa bog‘liqlik kattaligini ifodalaydi.

Atrof-muhit sharoitlari konstruktini eng kuchli tarzda ichki havo harorati (β = 0,90, p < 0,001) va o‘rtacha nurlanish harorati (β = 0,77, p < 0,001) tushuntirgan. Havo tezligining hissasi kichikroq va salbiy bo‘lgan (β = -0,22, p < 0,01). Atrof-muhit sharoitlaridan TSV ga boradigan yo‘l ijobiy va ahamiyatli (β = 0,35, p < 0,001). TSV shkalasida yuqori qiymat issiqroq sezgini anglatgani uchun, harorat ko‘rsatkichlarining oshishi issiqroq idrok bilan bog‘liq ekani ko‘rinadi.

Psixologik konstruktlardan faqat issiqlik tarixi TSV bilan ahamiyatli bevosita bog‘liqlik ko‘rsatgan (β = -0,34, p < 0,001). Manfiy koeffitsiyent yuqori sovuq sezgirligi ballari TSV shkalasida pastroq, ya’ni salqinroq sezgilar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Kayfiyat (β = -0,05), o‘z-o‘ziga ishonch (β = 0,12) va idrok etilgan nazoratning (β = -0,04) bevosita yo‘llari ahamiyatli emas.

Kontekstual xabardorlik bilan idrok etilgan nazorat orasida kichik va salbiy bog‘liqlik topilgan (β = -0,19, p < 0,01). Tadqiqotchilar muhit ma’lumotlarini ko‘rish, ammo muhitni o‘zgartirish vakolatiga ega bo‘lmaslik talabalarning nazorat hissini kamaytirishi mumkinligini taxmin qilgan. Bu talqin ehtimoliy tushuntirish bo‘lib, mexanizm bevosita eksperimental ravishda sinovdan o‘tkazilmagan.

Modelning eng muhim cheklovi moslik qiymatlaridir:

• χ² = 880,164 va p < 0,001
• RMSEA = 0,273
• SRMR = 0,168
• CFI = 0,185
• TLI = -0,012

Bu qiymatlar taklif qilingan model kuzatilgan bog‘liqliklarni yetarli darajada tushuntirmasligini ko‘rsatadi. Shu sababli yo‘l koeffitsiyentlarini tasdiqlangan nazariy modelning qat’iy natijalari sifatida emas, keyingi tadqiqotlarga yo‘l ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan eksplorator naqshlar sifatida baholash kerak.

Qo‘shimcha korrelyatsiya va regressiya tahlillari nimani aytadi?

Spearman korrelyatsiyasida o‘rtacha nurlanish harorati bilan TSV orasida ρ = 0,35; ichki havo harorati bilan TSV orasida ρ = 0,31 topilgan. Har ikki bog‘liqlik p < 0,001 darajasida ahamiyatli. Ichki namlik, tashqi harorat, tashqi namlik, havo tezligi va kiyim izolyatsiyasi bilan TSV o‘rtasidagi bir o‘zgaruvchili tartibli bog‘liqliklar ahamiyatli emas.

Tartibli regressiyada o‘rtacha nurlanish harorati ahamiyatli bo‘lib qolgan: β = 0,6, p = 0,009 va imkoniyatlar nisbati 1,7. Imkoniyatlar nisbati tadqiqotda quyidagi munosabat bilan berilgan:

\[ OR = e^{\beta} \]

Bu yerda OR imkoniyatlar nisbatini, β regressiya koeffitsiyentini va e tabiiy logarifm asosini anglatadi. Modelning kodlash va boshqa o‘zgaruvchilarni doimiy tutish sharoitida o‘rtacha nurlanish haroratining bir birlikka oshishi issiqroq TSV kategoriyasida bo‘lish imkoniyatlar nisbatini taxminan 1,7 baravar oshirgani bildirilgan. Bu qiymat mutlaq ehtimol %70 oshdi deb talqin qilinmasligi kerak.

Ayni regressiyada ichki havo harorati (p = 0,478), #S2 bilan #S1 taqqoslanishi (p = 0,331) va #S3 bilan #S1 taqqoslanishi (p = 0,374) ahamiyatli emas. Shunday qilib, ssenariy xabardorligining TSV ga mustaqil va statistik jihatdan tasdiqlangan ta’siri ko‘rsatilmagan.

PMV bilan haqiqiy sezgi o‘rtasidagi farq nima sababdan yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin?

Talabalarning subyektiv TSV javoblarida maqbullik %85 bo‘lgan bo‘lsa, PMV hisoblarida %68 bo‘lgan. Tadqiqotchilar bu farqni qisman kiyim izolyatsiyasi hisob-kitobi bilan bog‘laydi. Bioklimatik grafiklarda qishki kiyim uchun 1,0 clo qabul qilingan; ishtirokchilar bildirgan kiyimlardan hisoblangan PMV kirishi esa o‘rtacha 0,5 ± 0,2 clo bo‘lgan. Pastroq kiyim izolyatsiyasi PMV ning salqinroq natija chiqarishiga olib kelishi mumkin.

Kiyim ro‘yxatlaridan hisoblangan izolyatsiya qiymatlari haqiqiy mato, kiyim bichimi, tana holati va qatlamlarning o‘zaro ta’sirini to‘liq ifodalamasligi mumkin. Bundan tashqari, stul izolyatsiyasi PMV hisobiga kiritilmagan. Tadqiqot bu tushuntirishlarni ehtimoliy sabablar sifatida taqdim etadi, o‘lchangan farqning barchasini isbotlangan tarzda ularga bog‘lamaydi.

Tadqiqotning amaliy ahamiyati nimada?

Topilmalar o‘xshash yumshoq qish sharoitlarida ichki havo harorati va o‘rtacha nurlanish harorati issiqlik idroki uchun asosiy atrof-muhit ko‘rsatkichlari ekanini ko‘rsatadi. Shu bois faqat havo haroratini o‘lchash o‘rniga deraza, devor va boshqa yuzalar hosil qiladigan nurlanish sharoitlarini ham kuzatish zarur bo‘lishi mumkin.

Issiqlik tarixining ahamiyatli bo‘lishi shaxsiylashtirilgan komfort modellarida foydalanuvchining oldingi sezgi fikr-mulohazalaridan foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar HVAC boshqaruv modellari foydalanuvchining oldingi harorat baholaridan o‘rganishi mumkin bo‘lgan yondashuvni taklif qiladi. Ammo tadqiqotda bunday algoritm qo‘llanmagan, energiya tejalishi o‘lchanmagan va shaxsiylashtirilgan HVAC tizimining muvaffaqiyati sinovdan o‘tkazilmagan.

Real vaqt atrof-muhit ma’lumotlarini ko‘rsatish talabalarning umumiy TSV darajasini ahamiyatli tarzda o‘zgartirmagan. Biroq u kamroq neytral afzallik va ko‘proq sozlash talabi bilan birga kuzatilgan. Muhit ma’lumoti foydalanuvchiga taqdim etilsa, faqat ma’lumot berish emas, foydalanuvchiga qanchalik haqiqiy nazorat berilishi ham baholanishi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Ichki havo harorati va o‘rtacha nurlanish harorati talabalarning issiqlik sezgisi bilan ijobiy bog‘liq.
• Subyektiv issiqlik sezgisi PMV modeli bashorat qilganidan ko‘ra qulayroq natija bergan.
• Shaxsning odatiy issiq-sovuq sezgirligini ifodalovchi issiqlik tarixi issiqlik idroki bilan ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatgan.
• Eng yuqori ma’lumot darajasidagi guruhda kamroq neytral javob va ko‘proq muhitni o‘zgartirish istagi kuzatilgan.
• Issiqlik sezgisi bilan issiqlik afzalligi butunlay bir xil konstruktlar emas; ikki shkalaning umumiy to‘liq mosligi %54.

Tadqiqot isbotlamaydigan xulosalar

• Real vaqt harorat ma’lumotlari talabalarni aniq ravishda ko‘proq noqulay qilgani isbotlanmagan.
• Xabardorlikning issiqlik sezgisiga sababiy ta’siri ko‘rsatilmagan.
• Kayfiyat, o‘z-o‘ziga ishonch yoki idrok etilgan nazorat issiqlik idrokini o‘zgartirishi tasdiqlanmagan.
• Psixologik ma’lumotlarni HVAC tizimiga qo‘shish energiya tejashini ta’minlashi sinovdan o‘tkazilmagan.
• Topilmalarni boshqa yosh guruhlari, iqlimlar, yoz mavsumi, turar joylar yoki ofislarga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Tadqiqot o‘qish muvaffaqiyati, sog‘liq natijasi yoki kognitiv ko‘rsatkichlarni o‘lchamagan.
• Taklif qilingan strukturaviy tenglamalar modeli zaif moslik qiymatlari sababli tasdiqlangan bashorat modeli emas.

Asosiy cheklovlar nimalardan iborat?

• Tadqiqot hakamlik baholashidan o‘tmagan preprintdir.
• Oldindan namuna hajmi yoki statistik quvvat hisoblanmagan.
• Ishtirokchilar bitta universitet kampusi va tor yosh oralig‘idan tanlangan.
• Tadqiqot faqat O‘rta yer dengizi iqlimidagi qish sharoitlarini qamrab olgan.
• Ssenariy guruhlari tasodifiy tuzilmagan.
• Ssenariylar orasida ayrim jismoniy muhit o‘zgaruvchilari ahamiyatli darajada farq qilgan.
• O‘nta xonaning faqat to‘rttasida uzluksiz doimiy sensorlar bo‘lgan.
• Past-yuqori psixologik guruhlarni ajratishda median bo‘lishidan foydalanish uzluksiz ma’lumotda axborot yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.
• Kayfiyat shkalasining uchta bandi so‘rovnoma dizaynidagi e’tiborsizlik sababli qo‘llanmagan.
• O‘z-o‘ziga ishonch javob shkalasi to‘rt va besh variantli sifatida ziddiyatli tarzda hisobot qilingan.
• Ayrim faktorlarning umumiy variansi va tushuntirgan umumiy variansi past.
• Issiqlik tarixining ikkinchi faktorida Cronbach alfa -0,1.
• CFA va SEM moslik qiymatlari maqbul chegaralardan sezilarli darajada tashqarida.

Tadqiqotning usuli va topilmalari

Texnik usul xulosasi

Asosiy sonli topilmalar

Umumiy topilma universitet auditoriyalaridagi issiqlik idroki jismoniy harorat ko‘rsatkichlari bilan kuchli bog‘liqligini, biroq shaxslarning odatiy issiqlik sezgirligini ham e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Bunga qarshi ravishda kayfiyat, o‘z-o‘ziga ishonch va idrok etilgan nazorat bo‘yicha kuzatilgan guruh naqshlari bevosita statistik dalilga aylanmagan.

Manba va usul haqida izoh

Tadqiqotning to‘liq original nomi: Rethinking thermal comfort: the hidden role of psychological constructs in higher education buildings on thermal perception

Mualliflar va tartibi: Keovathana RUN; Erwin FRANQUET

Teng birinchi muallif/teng hissa: Tadqiqotda teng birinchi mualliflik yoki teng hissa bayonoti mavjud emas.

Mas’ul muallif: Keovathana Run

Institutsional mansublik: Polytech’Lab, Université Côte d’Azur, France

DOI: PDF matnida DOI yozilmagan. SSRN qaydida 10.2139/ssrn.6868300 sifatida ko‘rsatilgan. Bu hakamlikdan o‘tgan jurnal maqolasining DOI si emas, SSRN preprint qaydining DOI sidir.

Jurnal: Ushbu versiya bo‘yicha hakamlikdan o‘tgan jurnal nashri tasdiqlanmagan.

Nashr platformasi: SSRN

Platforma provayderi: Elsevier

Original jurnal nashriyoti: Tadqiqotning hakamlikdan o‘tgan jurnalga tegishli original nashriyoti mavjud emas yoki ushbu versiya bo‘yicha tasdiqlanmagan.

Nashr yili: 2026 yilgi preprint versiyasi. Dala ma’lumotlari 2025 yil 3-12 mart kunlari to‘plangan.

Manba turi: Preprint; universitet binolarida o‘tkazilgan kesimiy dala tadqiqoti, so‘rovnoma va eksplorator strukturaviy tenglamalar modellashtirishi.

Hakamlik holati: Ushbu tadqiqot preprint bo‘lib, hakamlik baholashidan o‘tmagan. Natijalar, jumladan shkala hisobotidagi nomuvofiqliklar va zaif SEM mosligi kabi ko‘rsatilgan cheklovlar hisobga olinib o‘qilishi kerak.

Rasmiy tadqiqot havolasi:SSRN rasmiy qayd sahifasi

Tadqiqot ma’lumotlari: Tadqiqotda ishlatilgan ma’lumotlar Mendeley Data da ulashilgani bildirilgan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Yevropa Ittifoqi Horizon Europe Innovative Actions dasturi doirasida 101123412 raqamli grant shartnomasi bilan qo‘llab-quvvatlangan INBUILT loyihasining bir qismidir.

Ushbu o‘zbekcha bayon yuklangan tadqiqotning asosiy matni, usul bo‘limi, barcha natijalari, grafik va jadvallari, strukturaviy tenglamalar modeli, qo‘shimcha tahlillari hamda tadqiqotchilar ko‘rsatgan cheklovlar ko‘rib chiqilib tayyorlangan. Tadqiqotda mavjud bo‘lmagan yangi ilmiy natija, klinik da’vo, dala muvaffaqiyati yoki energiya tejash miqdori qo‘shilmagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari: bitta kampus va bitta mavsum bilan cheklangan namuna, tasodifiy bo‘lmagan guruhlar, oldindan namuna hisob-kitobi qilinmagani, ssenariylar orasidagi jismoniy muhit farqlari, o‘z-o‘ziga ishonch shkalasidagi javoblar soni bo‘yicha hisobot ziddiyati, kayfiyat bandlarining to‘liq qo‘llanmagani, ayrim psixometrik faktorlarning past ishonchliligi va strukturaviy tenglamalar modelining zaif mosligidir. Shu sababli topilmalar shaxsiylashtirilgan bino boshqaruv tizimlarining qat’iy muvaffaqiyati sifatida emas, kuchliroq eksperimental tadqiqotlarda sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan eksplorator dalillar sifatida baholanishi kerak.