Internet, ijtimoiy tarmoqlar va sun’iy intellekt shunchaki insonlar foydalanadigan yangi vositalar emas. Bu texnologiyalar insonlarning o‘zini qanday namoyon qilishi, boshqalar bilan qanday munosabat o‘rnatishi, axborotga qanday yetishishi, qaysi jamoalarga mansublikni his qilishi va inson bo‘lish ma’nosini qanday talqin qilishini ham o‘zgartirmoqda.

Abulgasem ISSA Al Mashai tomonidan tayyorlangan tadqiqot ushbu transformatsiyani “raqamli antropologiya” doirasida ko‘rib chiqadi. Maqola 1990-yillarning dastlabki internet muhitidan ijtimoiy media platformalariga, u yerdan esa sun’iy intellektga asoslangan tizimlargacha bo‘lgan tarixiy yo‘nalishni shakllantiradi. Ushbu chiziq bo‘ylab raqamli shaxsiyat (identiklik), madaniy globallashuv, onlayn hamjamiyatlar, avlodlararo farqlar, inson-mashina o‘zaro ta’siri, kuzatuv (nazorat), tengsizlik va inson muxtoriyati (avtonomiyasi) kabi mavzular muhokama qilinadi.

Tadqiqotga ko‘ra, dastlabki internet davrida foydalanuvchilar nisbatan anonim muhitlarda bir nechta shaxsiyatlarni sinab ko‘rishlari, geografik chegaralarni yorib o‘tuvchi jamoalar tuzishlari va real hayotda ko‘rsatmaydigan fe’l-atvor qirralarini onlayn makonda namoyish etishlari mumkin edi. Ijtimoiy tarmoqlar davrida esa anonim va o‘zgaruvchan shaxsiyatlar o‘rnini auditoriyaga moslab tuzilgan doimiyroq, ochiq va tahrirlangan profillar egalladi. Raqamli shaxsiyat shunchaki insonning kimligini ifodalovchi timsol bo‘lishdan chiqib, layk, kuzatuvchi, ulashish va ijtimoiy ma’qullash uchun doimiy boshqariladigan performativ faoliyatga aylandi.

Maqola ayniqsa Z va Alfa avlodlariga e’tibor qaratadi. Z avlodi internet va ijtimoiy tarmoqlar allaqachon mavjud bo‘lgan dunyoda ulg‘aygan bo‘lsa, Alfa avlodi bolalikdanoq sun’iy intellektga asoslangan o‘qituvchilar, aqlli o‘yinchoqlar, tavsiya tizimlari va avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish vositalari bilan yuzlashmoqda. Shu sababli Alfa avlodining texnologiya bilan munosabati shunchaki “raqamli vositalardan foydalanish” emas, balki kognitiv va ijtimoiy rivojlanishning aqlli tizimlar bilan birgalikda kechishi sifatida baholanmoqda.

Tadqiqot sun’iy intellekt davridagi raqamli inson nafaqat boshqa odamlar bilan, balki oldindan bashorat qiluvchi, tavsiyalar beruvchi va ayrim holatlarda inson nomidan qaror qabul qiluvchi nomoddiy aqlli tizimlar bilan ham aloqa o‘rnatayotganini ilgari suradi. Bu o‘zgarish; ishonch, muxtoriyat, shaxsiy daxlsizlik (maxfiylik), kuzatuv, ijtimoiy tengsizlik va insonning o‘z qarorlari ustidan nazorati borasida yangi savollarni keltirib chiqarmoqda.

Shu bilan birga, tadqiqot yangi empirik yoki etnografik ma’lumotlarni ishlab chiqarmaydi. Maqoladagi raqamlar turli hisobotlar va ikkilamchi manbalardan tanlab olingan ko‘rsatkichlardir. Manbalar qanday izlangani, qaysi tadqiqotlar nima sababdan tanlangani va ko‘rsatkichlarning o‘zaro taqqoslanuvchanligi ochiqlanmagan. Shu sababli ushbu ish tasdiqlangan raqamli antropologiya modeli yoki tizimli sharh emas; keng qamrovli texnologik transformatsiya bayoni va kelgusi tadqiqotlar uchun konseptual boshlang‘ich nuqta sifatida baholanishi lozim.

Batafsil tushuntirish

Raqamli antropologiya nimani o‘rganadi?

Antropologiya insonni shunchaki biologik mavjudot sifatida emas; madaniyat yaratuvchi, ramzlardan foydalanuvchi, jamoalar tuzuvchi va o‘z hayotiga ma’no beruvchi borliq sifatida o‘rganadi. Inson xatti-harakatlari kundalik asboblardan, iqtisodiy tuzilmalardan, muloqot shakllaridan va u yashayotgan muhitdan ayro emas.

Raqamli antropologiya esa insonlarning raqamli texnologiyalar bilan birgalikda barpo etgan turmush tarzlarini tushunishga intiladi. Bu doirada shunchaki kompyuter yoki telefondan foydalanishga emas, texnologiyaning quyidagi sohalarni qanday o‘zgartirayotganiga e’tibor qaratiladi:

• Shaxsiyatlarning qanday shakllanishi va namoyon etilishi,
• jamoalarning qanday paydo bo‘lishi,
• insonlarning yaqinlik va mansublik hissini shakllantirish usullari,
• axborotning qanday yaratilishi va tarqatilishi,
• madaniyatlarning bir-biri bilan qanday to‘qnashishi va aralashishi,
• kundalik xatti-harakatlarning platformalar tomonidan qanday yo‘naltirilishi,
• insonlar va mashinalar o‘rtasidagi chegaralarning qanday o‘zgarishi.

Tadqiqotning asosiy yondashuviga ko‘ra, raqamli texnologiya madaniyatdan tashqarida turuvchi neytral vosita emas. Texnologiya odamlarning nimani ko‘rishi, kimlar bilan uchrashishi, o‘zlarini qanday ifoda etishi va qaysi xatti-harakatlarining rag‘batlantirilishiga ta’sir ko‘rsatib, madaniy jarayonning ichki qismiga aylanib bormoqda.

1990-yillar interneti: Vaqt va makon chegaralarining zaiflashishi

Maqola raqamli transformatsiyaning birinchi katta bosqichini 1990-yillarda internetdan foydalanishning ommalashuvi bilan boshlaydi. Internetdan oldin insonlar o‘rtasidagi muloqot asosan jismoniy yaqinlikka, pochta va telefon kabi vositalarga yoki televizor va gazeta kabi bir tomonlama ommaviy axborot kanallariga bog‘liq edi.

Internet bir-biridan geografik jihatdan uzoqda bo‘lgan insonlarning bitta forumda suhbatlashishi, o‘xshash qiziqishlarga ega kishilarning virtual jamoalar tuzishi va alohida shaxslarning o‘z kontentini keng ommaga yetkazishini mumkin qilib qo‘ydi. Forumlar, bloglar va dastlabki onlayn guruhlar axborot almashish bilan birga shaxsiyat tajribalari o‘tkaziladigan madaniy maydonlarga aylandi.

Dastlabki internet davrida shaxsiyatning bo‘linishi (fragmentatsiyasi)

Tadqiqotning ilk internet davriga oid birinchi tushunchasi “shaxsiyatning bo‘linishi”dir. Onlayn muhitlardagi anonimlik insonga real hayotdagi ismi, tashqi ko‘rinishi, ijtimoiy mavqei yoki muhiti bilan cheklanib qolmasdan turli shaxsiyatlarni sinab ko‘rish imkonini berardi.

Bir inson turli forumlarda turli taxalluslardan foydalanishi, real hayotda ayta olmagan fikrlarini bildirishi yoki o‘zini boshqa yosh, jins, kasb yoxud xarakter orqali ko‘rsatishi mumkin edi. Bu holat raqamli shaxsiyatning yagona va o‘zgarmas tuzilma emasligini, balki kontekstga qarab qayta quriladigan tasvir bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Maqola ushbu o‘zgaruvchanlikni postmodern antropologiyadagi bo‘lingan shaxsiyat g‘oyasi bilan bog‘laydi. Barcha muhitlarda bir xilda namoyon bo‘ladigan qotib qolgan sub’ekt o‘rniga, inson o‘zi joylashgan muhitga qarab turli qirralarini oldinga suruvchi faol ishtirokchi sifatida ko‘riladi.

Madaniy globallashuv va gibrid shaxsiyatlar

Dastlabki internetning ikkinchi muhim natijasi geografik masofaning madaniy o‘zaro ta’sirni cheklash kuchining susayishidir. Turli mamlakatlar va madaniyatlarda yashovchi insonlar ayni bir xil kontentni o‘qiy oladigan, o‘xshash musiqalarni tinglaydigan, umumiy jamoalarda qatnashadigan va kundalik kechinmalarini baham ko‘radigan bo‘ldi.

Ushbu jarayonda mahalliy madaniyatlar butunlay yo‘qolib ketmadi, balki global madaniy oqimlar bilan birlashib, yangi va gibrid (qorishma) shakllarni vujudga keltirdi. Bir inson bir vaqtning o‘zida o‘z ona tilini, oilasining madaniy an’analarini, global internet yumorini va ma’lum bir onlayn hamjamiyatning ramzlarini o‘z shaxsiyatida jamlashi mumkin.

Tadqiqot “raqamli inson” deb ataydigan sub’ekt — jismoniy muhitda yashashi bilan birga o‘z madaniy aloqalarining katta qismini virtual maydonlarda quradigan shaxsdir. Bunday insonning ijtimoiy doirasi faqat bitta mahallada yoki mamlakatda yashovchilardan emas, dunyoning turli burchaklaridagi onlayn bog‘lanishlardan ham tashkil topishi mumkin.

1-jadval: Internetning global miqyosda tarqalishi

Maqoladagi yagona jadval 1995 va 2024-yillar oralig‘ida internetdan foydalanishda yuz bergan ulkan o‘zgarishni umumlashtiradi:

Ushbu jadval internetning cheklangan texnik tarmoqdan kundalik hayotning asosiy infratuzilmasiga aylanganini ifodalash uchun keltirilgan. Internetdan foydalanish imkoniyatining kengayishi muloqot, ta’lim, mehnat, savdo va ijtimoiy munosabat shakllarining raqamli muhitga ko‘chishiga zamin yaratdi.

1995-yil ma’lumotidagi raqamli nomuvofiqlik

Jadvaldagi “0,0000235 milliard” qiymati 23 500 kishiga to‘g‘ri keladi. Biroq jahon aholisining 0,4 foizi bu sondan ancha kattadir. Shu sababli 1995-yilga oid foydalanuvchilar soni bilan qamrov darajasi bir vaqtning o‘zida to‘g‘ri bo‘la olmaydi.

Bu holat katta ehtimol bilan million-milliard birliklari yoki o‘nlik kasr xonalari bilan bog‘liq texnik xatolikdan dalolat beradi. Biroq yuklangan tadqiqotda aynan qaysi qiymat ko‘zlanganiga izoh berilmagani sababli raqam o‘zboshimchalik bilan tuzatilmadi. Jadvaldan ishonch bilan chiqariladigan umumiy xulosa shuki, muallif 1995 va 2024-yillar oralig‘idagi ulkan internet ommalashuviga e’tibor qaratgan.

Ijtimoiy tarmoqlar davri: Anonim shaxsiyatdan tahrirlangan profilgacha

Tadqiqotning ikkinchi tarixiy bosqichi 2000-yillarda Facebook, YouTube va Twitter kabi ijtimoiy media platformalarining yuksalishidir. Dastlabki internetning forum va bloglarga asoslangan tuzilmasida foydalanuvchilar ko‘pincha taxalluslar bilan qatnashgan bo‘lsa, ijtimoiy media haqiqiy ismlar, fotosuratlar, do‘stlar tarmog‘i va shaxsiy o‘tmishni ancha ochiqroq qilib qo‘ydi.

Ushbu o‘zgarish raqamli shaxsiyat shaklini yangiladi. Shaxsiyat endi faqat turli xarakterlar sinab ko‘riladigan anonim maydon emas, balki auditoriyaga taqdim etiladigan va doimiy tahrirlab boriladigan profilga aylandi.

Raqamli o‘zlikni namoyon qilish va performativlik

Maqola ijtimoiy media profilini Erving Goffmanning (Erving Goffman) kundalik hayotda o‘zlikni namoyon qilish yondashuvi bilan bog‘laydi. Insonlar ijtimoiy muhitda boshqalarning o‘zlari haqidagi taassurotlarini boshqarishga intiladilar. Ijtimoiy tarmoqlar ushbu taassurot boshqaruvini raqamli, o‘lchanadigan va doimiy jarayonga aylantirdi.

Foydalanuvchilar qaysi suratni ulashish, qaysi fikrni ko‘rsatish va qaysi hayotiy voqealarni oldinga surishni saralab qaror qiladilar. Shu tariqa onlayn profil kundalik hayotning to‘g‘ridan-to‘g‘ri va to‘liq qaydi bo‘lishdan ko‘ra, maxsus tanlab olingan kontentdan iborat timsolga aylanadi.

Layklar, izohlar, kuzatuvchilar va ulashishlar soni esa ushbu namoyishga lahzalik qayta aloqa beradi. Foydalanuvchi faqat o‘zini ifoda etibgina qolmay, auditoriya reaksiyasiga qarab o‘zini qayta shakllantirishi mumkin. Shu sababli raqamli shaxsiyat ham shaxsiy ifoda, ham ijtimoiy ma’qullanish izlash xususiyatiga ega bo‘lgan performativ tuzilma kasb etadi.

Onlayn hamjamiyatlar va raqamli mansublik

Ijtimoiy media o‘xshash qiziqishlarga, qadriyatlarga yoki qarashlarga ega insonlarning jismoniy yaqinliksiz jamoalar tuzishini osonlashtirdi. Kasallik kechinmalari, kasblar, o‘yinlar, san’at turlari, siyosiy qarashlar yoki ijtimoiy o‘zliklar atrofida raqamli guruhlar tashkil etilishi mumkin.

Bu hamjamiyatlar insonlarga axborot, birdamlik va mansublik hissini berishi mumkin. O‘zining jismoniy muhitida o‘ziga o‘xshash odamlarni topa olmagan foydalanuvchi onlayn makonda o‘zini tushunadigan jamoaga duch kelishi mumkin.

Biroq tadqiqotda ushbu mansublikning raqamli platformalar orqali vositachilik qilinayotgani alohida ta’kidlanadi. Jamoaning kimlarni ko‘rsatishi, qaysi kontentni birinchi o‘ringa olib chiqishi va foydalanuvchilarni bir-biriga qanday bog‘lashi faqat a’zolarning xohishiga emas, platformaning texnik tuzilishiga ham bog‘liqdir.

Ijtimoiy medianing o‘sishi

Maqolada butun dunyo bo‘ylab ijtimoiy media foydalanuvchilari soni 2010-yildagi taxminan 970 milliondan 2023-yilda 4,9 milliarddan oshgani qayd etilgan. Tadqiqotda bu o‘zgarish qariyb 404 foizlik o‘sish sifatida ifodalangan.

Shuningdek, 2023-yil holatiga ko‘ra foydalanuvchilar ijtimoiy platformalarda kuniga o‘rtacha 2 soat 31 daqiqa vaqt o‘tkazishi keltirilgan. Ushbu vaqt ijtimoiy tarmoqlarning shunchaki vaqti-vaqti bilan ishlatiladigan aloqa vositasi emas, balki yangiliklar, ko‘ngilxushlik, do‘stlik va o‘zlikni namoyon qilishning kundalik asosiy muhitiga aylanganini ko‘rsatish uchun ishlatilgan.

Ushbu ma’lumotlar ikkilamchi hisobotlardan olingan. Tadqiqot mamlakatlar, yosh guruhlari, platformalar yoki o‘lchash usullari o‘rtasidagi farqlarni batafsil ko‘rib chiqmaydi. Shu sababli global o‘rtacha ko‘rsatkichlar barcha foydalanuvchilar bir xil tajribani boshdan kechirayotgani deb tushunilmasligi lozim.

Z avlodi: Ijtimoiy media bilan ulg‘aygan raqamli fuqarolar

Maqola Z avlodini 1997–2012-yillar oralig‘ida tug‘ilgan shaxslar deb belgilaydi. Bu avlod internet va ijtimoiy tarmoqlar allaqachon keng tarqalgan dunyoda o‘sgan birinchi haqiqiy raqamli avlod sifatida tahlil qilinadi.

Z avlodi uchun onlayn va oflayn hayot keskin chegaralar bilan ajralmasligi mumkin. Do‘stlik jismoniy muhitda boshlanib, raqamli makonda davom etishi mumkin; ijtimoiy bahslar onlayn tarzda kuzatilib, shaxsiyat ham jismoniy, ham raqamli jamoalarda bir vaqtning o‘zida shakllanishi mumkin.

Raqamli ravonlik (fluency)

Tadqiqotga ko‘ra, Z avlodi yangi platformalarga, vositalarga va muloqot shakllariga nisbatan tez moslashadi. Xabarlashuv, qisqa videolar, vizual hikoyalar, onlayn hamkorlik va ko‘p platformali foydalanish ushbu avlodning kundalik muloqot ko‘nikmalarining ajralmas qismidir.

Maqola buni “raqamli ravonlik” deb ataydi. Biroq bir texnologiyadan tez-tez foydalanish insonning algoritmlarni, ma’lumotlar iqtisodiyotini yoki maxfiylik xatarlarini to‘liq tushunishini anglatmaydi. Tadqiqotda raqamli amaliy ko‘nikma bilan tanqidiy raqamli savodxonlik o‘rtasidagi bu farq chuqur ishlab chiqilmagan.

Global muammolardan xabardorlik

Ijtimoiy media turli mamlakatlardagi ijtimoiy, ekologik va siyosiy jarayonlarning tez fursatda ko‘zga tashlanishini ta’minlaydi. Maqola Z avlodining global muammolarga nisbatan sezgirligini va raqamli vositalar orqali uyushish qobiliyatini ushbu muhit bilan bog‘laydi.

Muayyan ijtimoiy mavzu bo‘yicha ma’lumot, tasvirlar va chaqiriqlar heshteglar, postlar va onlayn kampaniyalar orqali tezda tarqalishi mumkin. Shu tariqa shaxsiy ifoda bilan jamoaviy harakat o‘rtasidagi chegara zaiflashishi mumkin.

Ekran vaqti va ruhiy salomatlik xavotirlari

Maqola Z avlodining raqamli hayoti faqat imkoniyatlardan iborat emasligini ta’kidlaydi. Uzoq ekran vaqti, kiberbulling va texnologiyaga qaramlik kabi masalalar ruhiy salomatlik nuqtai nazaridan muhokama qilinadi.

Tadqiqotda Z avlodining taxminan 98 foizi smartfonga egaligi, 45 foizi esa “deyarli doimiy ravishda” onlayn ekanini bildirishi keltiriladi. Shuningdek, 85 foizi so‘nggi voqealardan xabardor bo‘lish uchun ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishi aytiladi.

Biroq maqola ushbu ko‘rsatkichlarning qaysi mamlakat, yosh oralig‘i va tanlanmadan olinganini asosiy matnda batafsil ko‘rsatmaydi. Ayrim tadqiqotlardan olingan nisbatlarni butun dunyo Z avlodiga umumlashtirish metodologik jihatdan ehtiyotkorlikni talab etadi.

Alfa avlodi: Sun’iy intellektni keyinchalik o‘rganmagan avlod

Maqola Alfa avlodini 2013-yildan keyin tug‘ilgan bolalar deb belgilaydi. Z avlodi ijtimoiy tarmoqlar va smartfonlarning ommalashuvi bilan ulg‘aygan bo‘lsa, Alfa avlodi sun’iy intellekt tizimlari kundalik hayotga chuqur singib ketgan sharoitda voyaga yetmoqda.

Ushbu avlod sun’iy intellektni katta yoshda duch kelingan yangi texnologiya sifatida emas, balki bolalik atrof-muhitining oddiy va tabiiy elementi sifatida qabul qiladi. Aqlli o‘yinchoqlar, shaxsiylashtirilgan ta’lim platformalari, ovozli yordamchilar va tavsiya algoritmlari ushbu tajribaning bir qismidir.

Sun’iy intellektning ta’lim va ijtimoiylashuvga qo‘shilishi

Tadqiqot sun’iy intellekt o‘qituvchilari va aqlli tizimlar bolalarning bilim olish tarzini o‘zgartirishi mumkinligini ilgari suradi. Tizimlar bolaning natijalarini kuzatishi, mos kontentni tavsiya qilishi va o‘rganish tezligiga qarab mashqlarni moslashtirishi mumkin.

Bunday muhitda bola faqatgina ota-onasi, ustozlari va do‘stlaridan o‘rganmaydi. O‘rganish jarayonida nomoddiy sun’iy intellekt tizimi ham faol ishtirok etadi. Bu holat vakolat, ishonch va bilim manbasi haqida yangi savollarni tug‘diradi:

• Bola qaysi tavsiya inson, qaysi biri algoritm tomonidan berilganini ajrata oladimi?
• Tizim bergan tavsiyaga nima sababdan ishonish kerakligi tushunarli bo‘ladimi?
• Shaxsiylashtirish bolaning turli-tuman axborotlar bilan to‘qnashuvini cheklab qo‘ymaydimi?
• Bolalarning xatti-harakati va o‘rganish ma’lumotlari kimlarning qo‘lida jamlanadi?

Texnologik qaramlik

Alfa avlodining o‘rganish, o‘yin va muloqot uchun raqamli vositalarga ancha kuchli bog‘lanib qolishi mumkinligi taxmin qilinadi. Bu yerdagi qaramlik shunchaki ko‘p foydalanish emas. Asosiy ehtiyojlarning raqamli tizimlarsiz bajarila olmasligi ham tizimli qaramlikni keltirib chiqarishi mumkin.

Masalan, agar ta’lim kontenti, do‘stlar bilan muloqot va hordiq ayni bir platforma ekotizimida kechsa, bola uchun raqamli muhitdan chiqish shunchaki qurilmani o‘chirish emas, balki ijtimoiy hayotning katta qismidan uzilib qolishni anglatishi mumkin.

Maxfiylik, kuzatuv va inson irodasi

Maqola sun’iy intellekt davrida shaxsiy daxlsizlik, kuzatuv va inson irodasini himoya qilishni asosiy axloqiy masalalar qatoriga qo‘yadi. Bolalarning xulq-atvori, qiziqishlari va o‘rganishdagi qiyinchiliklari haqida to‘plangan ma’lumotlar uzoq vaqt saqlanib, kelajakdagi tasniflashlarda ishlatilishi mumkin.

Sun’iy intellekt insonning nimani ko‘rishni xohlashini bashorat qilibgina qolmay, uning nomidan tanlov qilar ekan, insonning o‘z qarorlari qanchalik o‘ziga tegishli ekani masalasi muhim ahamiyat kasb etadi. Tizimlarning qulaylik yaratishi inson muxtoriyatini majburiy ravishda yo‘q qilmaydi; biroq qaror qabul qilish jarayonlarining ko‘rinmas tarzda yo‘naltirilishi muxtoriyatni susaytirishi mumkin.

Sun’iy intellekt bozori va korporativ qo‘llanilishining o‘sishi

Tadqiqot global sun’iy intellekt bozori 2019-yilda taxminan 27 milliard dollarga baholangani va 2027-yilga kelib 733 milliard dollarga yetishi prognoz qilinganini qayd etadi. Taxminiy yillik murakkab o‘sish sur’ati (CAGR) 42,2 foizni tashkil etadi.

Ushbu ko‘rsatkich amaldagi kuzatuv emas, balki 2020-yilda tayyorlangan kelajak prognozidir. Maqola chop etilgan sanada 2027-yil hali kelmagani sababli 733 milliard dollarlik hajm tasdiqlangan bozor kattaligi emas, hisobotdagi loyiha (proyeksiya) sifatida o‘qilishi lozim.

Shuningdek, 2022-yilgi bir tadqiqotda kompaniyalarning 56 foizi kamida bitta biznes funksiyasida sun’iy intellektdan foydalanayotgani (2021-yilda bu 50 foiz edi) bildirilgan. Maqola bu ko‘rsatkichlarni sun’iy intellektning korporativ hayotga jadal kirib borayotganini ko‘rsatish uchun keltiradi.

Sun’iy intellekt davridagi raqamli inson

Ilk internet davrining raqamli insoni onlayn jamoalarda boshqa odamlar bilan uchrashadigan shaxs edi. Sun’iy intellekt davrining raqamli insoni esa inson bo‘lmagan tizimlar bilan doimiy muloqotda yashaydigan shaxsdir.

Sun’iy intellekt tizimlari endilikda faqat berilgan buyruqlarni bajaruvchi passiv vositalar emas. Ular foydalanuvchi xatti-harakatlarini bashorat qiladi, variantlarni saralaydi, kontent tavsiya etadi va ayrim hollarda qaror qabul qilish jarayonida bevosita ishtirok etadi.

Ushbu o‘zgarish raqamli insonning kundalik tajribasini quyidagi ko‘rinishlarda o‘zgartirishi mumkin:

• Ko‘riladigan yangiliklar va kontentlarning algoritmik tarzda saralanishi,
• ta’lim kontentining o‘zlashtirishga qarab shaxsiylashtirilishi,
• sog‘liqni saqlash va mehnat sohalarida avtomatlashtirilgan takliflar berilishi,
• inson xatti-harakatlarining o‘tmish ma’lumotlariga qarab oldindan aytib berilishi,
• ayrim qarorlarning avtomatik tizimlarga topshirilishi.

Inson-mashina muloqoti, ishonch va muxtoriyat

Maqola inson-mashina o‘zaro ta’sirini sun’iy intellekt davrining asosiy antropologik muammolaridan biri deb biladi. Insonlar biror tizim tavsiyasini qabul qilganda shunchaki texnik asbobdan foydalanmaydi; tizim chiqargan xulosaga ma’lum darajada ishonch bildiradi.

Bunday ishonch shakllanishi uchun tizimning qanday qaror chiqargani tushunarli bo‘lishi lozim. Biroq murakkab sun’iy intellekt tizimlarining qaror mexanizmlari foydalanuvchi uchun ko‘pincha qorong‘i (shaffof emas) bo‘lib qolmoqda. Inson natijaga erishishi mumkin, ammo natijaning nima sababdan aynan shunday chiqqanini tushunolmasligi mumkin.

Ushbu holat insonning mustaqil qaror qabul qiluvchi sub’ekt sifatidagi maqomi bo‘yicha ziddiyat tug‘diradi. Tizimlar qaror qabul qilishni yengillashtirar ekan, insonning o‘z mustaqil fikrlash amaliyotini pasaytirishi mumkin. Maqola ushbu taranglikni muxtoriyat, sub’ektlik (agency) va ishonch tushunchalari orqali muhokamaga qo‘yadi.

Postgumanizm va transgumanizm

Tadqiqot texnologik transformatsiyani postgumanizm va transgumanizm bahslari bilan bog‘laydi.

Transgumanizm insonning biologik va kognitiv chegaralarini texnologiya yordamida yengib o‘tish mumkinligini ilgari suruvchi qarashlar maydonidir. Sun’iy organlar, miya-kompyuter interfeyslari yoki aqliy faoliyatni kuchaytiruvchi texnologiyalar inson salohiyatini kengaytirishi mumkin.

Postgumanizm esa insonni barcha ma’no va harakatning yagona markazi deb biluvchi dunyoqarashni shubha ostiga oladi. U insonlarning mashinalar, infratuzilmalar, boshqa tirik mavjudotlar va atrof-muhit bilan birgalikda o‘rnatgan munosabatlarini o‘rganishga qaratilgan.

Maqola ushbu tushunchalarni batafsil nazariy modelga aylantirmaydi. Aksincha, sun’iy intellekt inson va mashina o‘rtasidagi chegarani bahsli qilib qo‘yganini ko‘rsatish uchun ulardan foydalanadi.

Sun’iy intellekt va ijtimoiy tengsizlik

Tadqiqotning muhim mavzularidan biri sun’iy intellektning ijtimoiy tengsizliklarni kamaytirish yoki aksincha, kuchaytirish ehtimolidir. Raqamli tizimlardan foydalanish imkoniyati barcha insonlar va jamiyatlar o‘rtasida teng taqsimlanmagan. Ma’lumotlar, hisoblash quvvati, ta’lim va raqamli infratuzilma ma’lum tashkilotlar yoki davlatlar qo‘lida to‘planishi mumkin.

Bundan tashqari, o‘tmish ma’lumotlaridan o‘rganuvchi tizimlar o‘tmishdagi ijtimoiy adolatsizliklarni qaytadan ishlab chiqarishi mumkin. Bir qaror qabul qilish tizimi tashqi tomondan texnik va xolis ko‘rinsa-da, uning ma’lumotlar bazasi jamiyatdagi kamsituvchi modellarni o‘zida saqlab qolgan bo‘lishi mumkin.

Maqola ushbu o‘rinda avtomatlashtirilgan qaror tizimlarining kam ta’minlangan va zaif qatlamlarga ta’sirini o‘rganuvchi tanqidiy manbalarga murojaat qiladi. Biroq qaysi algoritmik tizimlar, qaysi ma’lumotlar to‘plami yoki qaysi ijtimoiy guruhlarga qanday ta’sir ko‘rsatgani bo‘yicha yangi amaliy misollar taqdim etmaydi.

Internet, ijtimoiy media va sun’iy intellekt davrlari o‘rtasidagi tafovut

Tadqiqotning kelajakka qaratilgan savollari

Maqola kelgusi raqamli antropologiya izlanishlari uchun uchta asosiy savolni o‘rtaga tashlaydi:

1. Sun’iy intellekt kelgusi avlodlarning inson haqidagi tasavvurlari va shaxsiyatini qanday qayta shakllantiradi?
2. Insonlar va sun’iy intellekt o‘rtasidagi munosabatlarni qanday axloqiy mezonlar boshqarishi kerak?
3. Sun’iy intellektga ortib borayotgan qaramlik ijtimoiy tengsizlik, mehnat va insonning mustaqil faoliyat ko‘rsatish qobiliyatiga qanday ta’sir qiladi?

Ushbu savollar tadqiqot tomonidan empirik javoblangan xulosalar emas. Ular muallifning kelgusidagi izlanishlar uchun taklif etgan konseptual kun tartibidir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Internet, ijtimoiy tarmoqlar va sun’iy intellektni alohida voqealar sifatida emas, yagona tarixiy jarayon doirasida ko‘rib chiqqani.
• Raqamli texnologiyalarni shunchaki texnik asboblar emas, balki shaxsiyat va madaniyatni shakllantiruvchi muhit sifatida baholagani.
• Ilk internetning anonim shaxsiyati bilan ijtimoiy medianing performativ profillari o‘rtasidagi farqni aniq ko‘rsatib bergani.
• Z va Alfa avlodlarining mutlaqo turli texnologik muhitlarda o‘sayotganiga e’tibor qaratgani.
• Sun’iy intellekt bahsini muxtoriyat, ishonch, kuzatuv va tengsizlik kabi antropologik va axloqiy masalalar bilan bog‘lagani.
• Raqamli inson tushunchasini inson-mashina hamkorligiga qadar kengaytirgani.
• Kelgusi tadqiqotlar uchun ochiq savollarni o‘rtaga tashlagani.

Asosiy cheklovlar

• Muallifning yangi dala tadqiqoti, etnografik kuzatuvi, suhbatlari yoki eksperimentlari mavjud emas.
• Tadqiqot tizimli adabiyotlar sharhi (systematic review) metodologiyasiga tayanmaydi.
• Manbalarning qaysi qidiruv va tanlov mezonlari bo‘yicha aniqlangani ochiqlanmagan.
• “Empirik ma’lumot” sifatida berilgan raqamlar turli hisobotlar va yillardan olingan ikkilamchi ko‘rsatkichlardir.
• Turli davlatlar yoki tanlanmalardan olingan avlod ko‘rsatkichlari umumiy global xulosalar ichida berilgan.
• Z va Alfa avlodi qat’iy tug‘ilgan yil oraliqlari sifatida qabul qilingan, avlod chegaralarining nazariy jihatlari muhokama qilinmagan.
• Dastlabki internet, ijtimoiy media va sun’iy intellekt davrlari juda keng tarixiy umumlashtirishlar bilan taqdim etilgan.
• 1995-yilgi internet foydalanuvchilari soni bilan 0,4 foizlik qamrov o‘rtasida yaqqol raqamli nomuvofiqlik mavjud.
• 2027-yilgi sun’iy intellekt bozori qiymati amaldagi natija emas, 2020-yilgi prognoz hisoblanadi.
• Sun’iy intellekt, postgumanizm va transgumanizm tushunchalari keng eslatilgan, biroq ular orasidagi nazariy farqlar chuqurlashtirilmagan.
• Raqamli texnologiyalarning turli mamlakat, ijtimoiy tabaqa, gender va madaniy muhitlarda keltirib chiqargan tafovutlari batafsil tahlil qilinmagan.
• Sun’iy intellektning inson shaxsiyatiga kelajakdagi ta’sirlari tasdiqlangan natijalardan ko‘ra ko‘proq taxminiy qarashlardir.

Tadqiqot nimani tasdiqlaydi?

• Internet shaxsiyat, jamoa va madaniy muloqot shakllarini o‘zgartirganini ta’kidlaydi.
• Ijtimoiy media raqamli shaxsiyatni ochiq va performativ tuzilishga aylantirganini ilgari suradi.
• Z avlodi ijtimoiy media muhitida, Alfa avlodi esa sun’iy intellekt muhitida shakllanayotganini aytadi.
• Sun’iy intellekt insonlar va mashinalar o‘rtasidagi munosabatni ancha murakkablashtirganini bildiradi.
• Maxfiylik, kuzatuv, ishonch, muxtoriyat va ijtimoiy tengsizlikni asosiy tadqiqot yo‘nalishlari deb ko‘rsatadi.
• Inson bo‘lish ma’nosi texnologik taraqqiyot bilan birga qaytadan muhokama qilinishini bashorat qiladi.

Tadqiqot nimani tasdiqlamaydi?

• Muayyan sun’iy intellekt tizimi inson shaxsiyatini qanday o‘zgartirishini eksperimental isbotlamaydi.
• Z yoki Alfa avlodining barcha a’zolari bir xil raqamli xatti-harakatlarga ega ekanini da’vo qilmaydi.
• Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish ruhiy kasalliklarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sabab bo‘lishi haqida yangi ma’lumot bermaydi.
• Sun’iy intellekt inson muxtoriyatini albatta yo‘q qiladi, deb aytmaydi.
• Postguman kelajakning amalga oshishini ilmiy jihatdan isbotlamaydi.
• Sun’iy intellekt ijtimoiy tengsizlikni aniq oshiradi yoki kamaytiradi, degan qat’iy to‘xtamga kelmaydi.
• Keltirilgan global raqamlarning barchasini yagona umumiy ma’lumotlar bazasi orqali qayta tahlil qilmaydi.
• Raqamli antropologiya uchun tasdiqlangan o‘lchov vositasi yoki matematik model ishlab chiqmaydi.

Kundalik hayot nuqtai nazaridan ahamiyati

Tadqiqotning kundalik hayot uchun eng muhim hissasi shundaki, u raqamli texnologiyalarning shunchaki oddiy asbob emasligini eslatadi. Odamlar ijtimoiy tarmoqda nima ulashishni tanlayotganda, tavsiya algoritmlari bergan kontentni tomosha qilayotganda yoki sun’iy intellektdan maslahat olayotganda ayni paytda o‘z shaxsiyatlarini va atrof-muhit bilan munosabatlarini shakllantiradilar.

Raqamli antropologik nigoh kundalik hayotda quyidagi savollarni berishga undaydi:

• Onlayn profilimiz real hayotimizning qanchalik qismini va qanday saralangan qismlarini aks ettirmoqda?
• Biror kontentni haqiqatan ham o‘zimiz tanlayapmizmi yoki algoritmik saralash e’tiborimizni boshqaryaptimi?
• Raqamli jamoalar mansublik hissini berar ekan, qaysi fikrlarni ko‘rinmas qoldirmoqda?
• Bolalarning ta’lim ma’lumotlari kimlar tomonidan yig‘ilmoqda va qanday foydalanilmoqda?
• Sun’iy intellekt bergan tavsiyani qabul qilayotganda qarorning asosini tushunyapmizmi?
• Texnologiyaga erisha olmayotgan insonlar yangi ijtimoiy va iqtisodiy imkoniyatlardan chetda qolmayaptimi?
• Raqamli qulaylik ortgani sari o‘zimizning mustaqil qaror qabul qilish va izlanish ko‘nikmalarimiz qanday o‘zgarmoqda?

Bular tadqiqot ishlab chiqqan rasmiy test yoki shkala emas. Ular maqolaning konseptual muhokamasidan kelib chiquvchi tanqidiy fikrlash savollaridir.

Tadqiqot metodologiyasi va asosiy natijalari

Tadqiqot dizayni

Foydalanilgan nazariy sohalar

Tadqiqot yagona antropologik nazariyaga yoki empirik uslubga tayanmaydi. U quyidagi sohalardan tanlangan manbalarni birlashtiradi:

• Tarmoqli jamiyat va madaniy globallashuv,
• o‘zlikning ijtimoiy namoyishi,
• onlayn hamjamiyatlar va shaxsiylashtirilgan tarmoqlar,
• raqamli tub aholi (digital natives) va avlodlar tadqiqotlari,
• raqamli faollik va bog‘langan harakatlar,
• ijtimoiy media va yoshlar ruhiy salomatligi,
• sun’iy intellekt etikasi,
• kuzatuv kapitalizmi,
• avtomatlashtirilgan tizimlar va ijtimoiy tengsizlik,
• transgumanizm va postguman kelajak bahslari.

Tadqiqotning analitik borishi

1. 1990-yillar internet muhiti shaxsiyat tajribalari va madaniy globallashuv orqali tushuntirilgan.
2. 1995 va 2024-yillar oralig‘idagi internet qamrovi jadval bilan ko‘rsatilgan.
3. Ijtimoiy media davrida shaxsiyat ifodasi va onlayn jamoalar muhokama qilingan.
4. Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari soni va kunlik sarflanadigan vaqt keltirilgan.
5. Z avlodining raqamli ravonligi, global xabardorligi va ruhiy salomatlik xatarlari tahlil qilingan.
6. Alfa avlodining sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan ta’lim va ijtimoiylashuv sharoitlari baholangan.
7. Sun’iy intellekt bozori hajmi va korxonalarning uni qo‘llashi bo‘yicha ikkilamchi ma’lumotlar berilgan.
8. Inson-mashina o‘zaro ta’siri, postgumanizm va ijtimoiy tengsizlik muhokama qilingan.
9. Kelgusi raqamli antropologiya tadqiqotlari uchun uchta savol taklif etilgan.

Maqoladagi asosiy raqamli ko‘rsatkichlar

“Xulosalar” qanday tushunilishi lozim?

Tadqiqot o‘z ishtirokchilari yoki dala kuzatuvlaridan ishlab chiqilgan statistik natijalarni taqdim etmaydi. Shu sababli maqolaning xulosalari eksperiment yoki tanlanma tahlili natijasi sifatida emas, manbalardan umumlashtirilgan konseptual qarashlar sifatida o‘qilishi lozim.

Kelgusi tadqiqotlar uchun zarur metodologiyalar

Tadqiqot o‘rtaga tashlagan savollarga mustahkamroq javob topish uchun quyidagi ilmiy dizaynlarga ehtiyoj bor:

• Turli mamlakatlarda o‘tkaziladigan uzoq muddatli raqamli etnografiler,
• Z va Alfa avlodlarini yosh, ijtimoiy tabaqa, mamlakat va madaniyat bo‘yicha taqqoslovchi ishlar,
• Sun’iy intellektga asoslangan ta’lim muhitlarida bolalarning tajribalarini o‘rganuvchi dala tadqiqotlari,
• Algoritmik tavsiyalarning shaxsiyat va qaror qabul qilishga ta’sirini tekshiruvchi eksperimentlar,
• Bolalar va yoshlarning sun’iy intellekt tizimlariga ishonchini o‘rganuvchi chuqurlashtirilgan suhbatlar,
• Raqamli imkoniyatlar va sun’iy intellektdan foydalanishdagi tengsizliklarni o‘lchovchi reprezentativ so‘rovnomalar,
• Platforma algoritmlari bilan foydalanuvchi madaniyatlari o‘rtasidagi ikki tomonlama aloqani o‘rganuvchi ishlar,
• Maxfiylik, kuzatuv va shaxsiy muxtoriyat bo‘yicha madaniyatlararo axloqiy tadqiqotlar,
• Ikkilamchi statistikalarni yangi va qiyosiy manbalar bilan qayta tekshirish,
• Internet, ijtimoiy tarmoqlar va sun’iy intellekt davrlarining chatishgan tuzilishini o‘rganuvchi batafsil tarixiy tahlillar.

Manba va uslubiyot izohi

Tadqiqotning to‘liq asl nomi:Digital Anthropology: Navigating Human Experience in the Age of Artificial Intelligence and Social Media

Muallifning to‘liq ismi va ketma-ketligi: Abulgasem ISSA Al Mashai. Tadqiqot bir mualliflidir.

Teng hissa: Mavjud emas.

Mas’ul muallif: SSRN qaydida Abulgasem Al Mashai aloqa muallifi sifatida ko‘rsatilgan. Jurnal nashrida ham yulduzcha belgisi bilan mas’ul muallif deb berilgan.

Muassasaviy aloqa: Libyan Authority for Scientific Research, Liviya. Jurnal nashrida shuningdek “Independent researcher” iborasi mavjud.

Tadqiqot yozilgan sana: 2025-yil 15-may.

SSRN ga yuklangan sana: 2025-yil 19-may.

SSRN dagi so‘nggi tahrir sanasi: 2025-yil 17-iyul.

SSRN DOI raqami: 10.2139/ssrn.5258483. Ushbu DOI SSRN tadqiqot qaydini belgilaydi.

Jurnal nashri:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation, 1-jild, 1-son, 2025-yil, 1–4-sahifalar.

Jurnal ISSN raqami: 3069-2237.

Jurnalga topshirilgan sana: 2025-yil 22-may.

Jurnal qabul qilgan sana: 2025-yil 2-iyun.

Jurnalda chop etilgan sana: 2025-yil 10-iyun.

Nashriyot: International Prime Publications / PrimeOA Publications.

Maqola turi: Konseptual, tavsifiy va fanlararo umumlashtirish.

Taqriz holati: Jurnal va nashriyot ushbu ishni ilmiy taqrizdan o‘tgan nashr sifatida taqdim etadi. Biroq ochiq taqriz hisobotlari yoki jarayon tafsilotlari bo‘lmagani sababli taqriz ma’lumoti nashriyotning o‘z bayonotiga tayanadi.

SSRN rasmiy havolasi:SSRN tadqiqot sahifasi

SSRN DOI havolasi:10.2139/ssrn.5258483

Jurnal nashrining rasmiy PDF havolasi:Digital Humanities, Social Science and Cultural Preservation nashri

Ushbu maqola foydalanuvchi yuklagan olti sahifalik PDF-hujjatning to‘liq matni, jadvali, raqamli ko‘rsatkichlari, xulosa bo‘limi va adabiyotlar ro‘yxati tahlil qilinib tayyorlandi. Tadqiqotda mavjud bo‘lmagan yangi eksperimental, sababiy yoki klinik da’vo qo‘shilmadi.

Tadqiqot “empirik ma’lumotlar va nazariy asoslar integratsiya qilinganini” ta’kidlasa-da, yangi empirik ma’lumotlarni keltirmaydi. Maqoladagi raqamlar avvalgi hisobot va tadqiqotlardan olingan ikkilamchi ko‘rsatkichlardir. Shu sababli ish original empirik tadqiqot sifatida emas, konseptual va tavsifiy sintez sifatida tasniflandi.

Maqola tizimli sharh emas. Ma’lumotlar bazalari, qidiruv atamalari, sana oraliqlari, kiritish va chiqarish mezonlari yoki manbalar sifatini baholash taqdim etilmagan.

1995-yilgi internet foydalanuvchilari sonidagi birlik va foiz nomuvofiqligi o‘zboshimchalik bilan tuzatilmadi. Tadqiqotdagi “0,0000235 milliard foydalanuvchi” qiymati bilan dunyo aholisining 0,4 foizi ifodasi matematik jihatdan to‘g‘ri kelmasligi ochiq ko‘rsatildi.

2027-yilgi sun’iy intellekt bozori hajmi amalga oshgan o‘lchov emas, 2020-yilgi bozor hisobotidagi prognozdir. Avlodlarga oid foizlar ham butun dunyo aholisini to‘liq ifodalovchi universal ko‘rsatkichlar sifatida qabul qilinmasligi lozim; maqola bu ma’lumotlarning tanlanma va geografik chegaralarini yetarlicha ochiqlamaydi.

Maqoladagi sun’iy intellekt, postgumanizm va kelajak avlodlarga doir tushuntirishlarning bir qismi tasdiqlangan natija emas, balki nazariy mulohaza va kelajakka qaratilgan qarashlardir.

Meta teglar

raqamli antropologiya, raqamli shaxsiyat, sun’iy intellekt va inson, Z va Alfa avlodi, ijtimoiy media madaniyati