Ushbu tadqiqot karbon tolasi bilan mustahkamlangan polimer (Carbon Fiber Reinforced Polymer, CFRP) bilan kuchaytirilgan vintli birikmalarning sovuq shakllantirilgan po‘lat (Cold-Formed Steel, CFS) konstruksiyalarining zilzila samaradorligi va 50 yillik hayotiy sikl xarajatiga ta’sirini o‘rgangan. Tadqiqotchilar CFRP bilan kuchaytirilgan vintli birikmalarning 18 guruh tajribasidan olingan siklik xatti-harakatni Pinching4 gisteretik modeli bilan ifodalagan; birikma darajasidagi modelni CFS kesuvchi devorlarga, so‘ng olti qavatli CFS bino modeliga ko‘chirgan. Sonli model kesuvchi devor siklik tajribalari va silkitish stoli natijalari bilan taqqoslangan. Devor modelida tajriba–simulyatsiya farqi eng ko‘pi bilan %8,1, bino vaqt tarixi javoblaridagi farq esa %10 doirasida qolgani bildirilgan.

Zilzila baholashida FEMA P695 doirasida tanlangan 22 ta uzoq maydon yer harakati yozuvi ishlatilgan. Inkremental dinamik tahlillarda eng katta qavatlararo siljish nisbati zarar o‘lchovi, konstruksiyaning birinchi tabiiy davridagi %5 so‘nishli spektral tezlanish esa yer harakati intensivligi o‘lchovi sifatida qabul qilingan. Darhol foydalanish, konstruktiv zarar va qulashning oldini olish chegaralari mos ravishda %0,5, %1,3 va %3,5 qavatlararo siljish nisbati bilan ta’riflangan.

CFRP kuchaytirishi taqqoslangan konstruksiya guruhlarida qulashning oldini olish darajasidagi median spektral tezlanish sig‘imini oshirgani va 50 yillik qulash ehtimolini kamaytirgani bildirilgan. Manbaning annotatsiya va natijalar bo‘limlarida uchta qoplama guruhi uchun samaradorlik oshishlari %12, %7 va %14; xavf kamayishlari %24, %17 va %16 deb berilgan. Biroq OSB, GWB va MGO materiallarining ushbu qiymatlar bilan moslashtirilgan tartibi matn bilan rasm va jadval ketma-ketligi orasida izchil emas. 5-jadvalda bir xil konstruktiv xususiyatlarga ega kuchaytirilgan va kuchaytirilmagan modellar bevosita taqqoslanganda, 50 yillik qulashning oldini olish chegarasidan oshish ehtimoli GWB guruhida %2,38 dan %1,80 ga, MGO guruhida %1,51 dan %1,25 ga va OSB guruhida %1,08 dan %0,91 ga kamayadi. Ushbu qiymatlar taxminan %24, %17 va %16 nisbiy kamayishga mos keladi.

Hayotiy sikl xarajati tahlilida boshlang‘ich qurilish xarajatiga texnik xizmat, bevosita zarar, ichki jihozlar yo‘qotilishi, ko‘chish, ijara va daromad yo‘qotilishi hamda jarohatlanish va o‘lim xarajatlari qo‘shilgan. Tadqiqot CFRP boshlang‘ich investitsiya xarajatini oshirsa-da, kutilayotgan zilzila yo‘qotishlarini kamaytirishini ko‘rsatadi. 5-bo‘limda CFRP ishlatilmasligi umumiy hayotiy sikl xarajatini GWB konstruksiyalarida %0,72, MGO konstruksiyalarida %2,33 va OSB konstruksiyalarida %0,84 oshirishi bildirilgan.

Manbaning annotatsiya va natijalar bo‘limlarida CFRP kuchaytirishi hayotiy sikl xarajatini 3,718; 11,837 va 4,201 million AQSh dollari kamaytirgani ham yozilgan. Ushbu pul miqdorlari boshlang‘ich qiymati taxminan 3,4 million AQSh dollari bo‘lgan binolar va 12-rasmdagi umumiy xarajat egri chiziqlari bilan mos ko‘rinmaydi. Xuddi shu sonlarni \(10^4\) AQSh dollari birligida talqin qilish 5-bo‘limdagi foiz farqlariga ko‘proq mos keladi; biroq manba bu birlik muammosini tushuntirmagani uchun qiymatlar tuzatilgan natija sifatida ishlatilmaydi.

Xarajat–foyda nisbati kuchaytirish orqali oldi olingan kutilayotgan yo‘qotishning kuchaytirish uchun sarflangan boshlang‘ich xarajatga bo‘linishi bilan hisoblangan. 14-rasmda \(K_0\) qattiqlik varianti uchun 50 yil oxiridagi xarajat–foyda nisbatlari taxminan GWB uchun 4,46, MGO uchun 5,57 va OSB uchun 3,42 ni tashkil etadi. Biroq natijalar birikmaning boshlang‘ich qattiqligi tanloviga sezgir; \(K_m\) variantida manfiy nisbatlar va bir holatda taxminan 20,46 yillik zararsizlik nuqtasi ko‘ringani sababli “har qanday sharoitda dastlabki o‘n yil ichida zararsizlik nuqtasiga yetiladi” degan xulosa barcha modellashtirish variantlariga umumlashtirilmaydi.

Türkiye nuqtayi nazaridan baholash: Tadqiqotning xavfga asoslangan hayotiy sikl xarajati yondashuvi Türkiye’da yengil po‘lat konstruksiyalar, modulli tuzilmalar va zilzilaga qarshi kuchaytirish investitsiyalarini faqat boshlang‘ich xarajat bilan emas, balki kutilayotgan uzoq muddatli yo‘qotishlar bilan birgalikda baholash nuqtayi nazaridan foydalidir. Tanlangan 22 ta zilzila yozuvi ichida 1999 Kocaeli zilzilasidan ikkita va 1999 Düzce zilzilasidan bitta yozuv bo‘lishi Türkiye uchun alohida e’tiborga loyiq. Biroq bino Los Angeles’da joylashgan deb faraz qilingan; zilzila xavfi USGS ma’lumotlaridan, qurilish xarajatlari AQSh bozoridan va aholi joylashuvi haqidagi farazlar ATC-13 yondashuvidan olingan. Usul Türkiye’da qo‘llanishi uchun Türkiye Deprem Tehlike Haritası, mahalliy grunt sharoitlari, turk qurilish xarajatlari, foydalanish shakllari, mehnat narxlari, diskont stavkalari va tegishli loyihalash me’yorlari bilan qayta hisoblanishi kerak. Tadqiqot Türkiye’dagi muayyan CFS konstruksiyasining xavfsiz yoki iqtisodiy ekanini bevosita ko‘rsatmaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqotning asosiy savoli CFS kesuvchi devorlarda vint atrofiga qo‘llanadigan CFRP kuchaytirishining qo‘shimcha material va mehnat xarajati, konstruksiyaning foydalanish muddati davomida kamaytiradigan kutilayotgan zilzila yo‘qotishlari bilan qoplanadimi-yo‘qmi, degan masaladir. Tadqiqot faqat “kuchaytirish yuk ko‘tarish sig‘imini oshiradimi?” savolini emas, balki “kuchaytirishga sarflangan har bir xarajat birligi necha birlik kutilayotgan yo‘qotishning oldini oladi?” savolini ham ko‘rib chiqadi.

Shu maqsadda tadqiqot uchta tahlilni bitta asosda birlashtirgan:

1. Zilzila xavfi tahlili,
2. Xavfga asoslangan seysmik hayotiy sikl xarajati tahlili,
3. Seysmik hayotiy sikl xarajat–foyda tahlili.

Tadqiqotning 4-sahifasidagi 1-rasm jarayonni birikma tajribalari va sonli model validatsiyasidan boshlab zilzila xavfi egri chiziqlari, xarajatga asoslangan zaiflik tahlili va xizmat muddati davomida o‘zgaradigan xarajat–foyda nisbatigacha cho‘zilgan ish oqimi sifatida ko‘rsatadi.

CFS va CFRP bilan mustahkamlangan vintli birikma nimani anglatadi?

Sovuq shakllantirilgan po‘lat konstruksiyalar yupqa po‘lat listlarni xona haroratida bukish orqali hosil qilingan profillardan quriladigan yengil konstruktiv tizimlardir. Zilzilaning gorizontal yuklarini tashishda po‘lat profillar, qoplama plitalari va ularni birlashtiruvchi vintlar birgalikda ishlaydi. Vint atrofidagi qoplama plitasining yorilishi yoki vintning plitani teshib o‘tishi devorning mustahkamlik va energiya yutish sig‘imini erta yo‘qotishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ko‘rib chiqilgan kuchaytirish yondashuvida vintli birikmalar atrofidagi qoplama hududi CFRP qatlamlari bilan o‘raladi yoki qo‘llab-quvvatlanadi. Maqsad vint atrofidagi mahalliy zararni kechiktirish, siklik yuklanish ostida birikmaning mustahkamligi va egiluvchanligini oshirish hamda devorning gisteretik energiya dissipatsiyasi sig‘imini saqlashdir.

Tadqiqot birikma darajasidagi tajribaviy dizayn tadqiqot guruhining avvalgi ishlaridan olinganini bildiradi va ushbu maqolada faqat hayotiy sikl tahlili uchun zarur asosiy tafsilotlarni beradi. Shu sababli yangi birikmaning barcha ishlab chiqarish bosqichlari, yopishtiruvchi xususiyatlari, CFRP qatlamlari soni va qo‘llash sifat nazorati shartlari ushbu tadqiqotda to‘liq qayta bayon qilinmagan.

Tadqiqotning yangilik da’vosi nima?

Tadqiqotchilarga ko‘ra, CFS konstruksiyalari bo‘yicha ilgari ko‘plab tajribaviy va sonli zilzila tadqiqotlari o‘tkazilgan bo‘lsa-da, CFRP bilan kuchaytirilgan vintli birikmalarning boshlang‘ich xarajati bilan uzoq muddatli zilzila yo‘qotishlarini bir xil iqtisodiy model ichida taqqoslaydigan ishlar cheklangan.

Tadqiqot taklif qilgan yondashuv faqat eng katta qavat siljishiga asoslangan an’anaviy zaiflik egri chiziqlari o‘rniga binoning barcha qavatlarida yuzaga kelgan zararlarning pul qiymatidan foydalanadigan xarajatga asoslangan zaiflik egri chiziqlarini ishlab chiqadi. Shu tariqa past yoki o‘rta intensivlikdagi zilzilalarda bir nechta qavatda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy yo‘qotishlarning faqat eng ko‘p zarar ko‘rgan qavat orqali ifodalanishi muammosini kamaytirishga qaratilgan.

Xavfga asoslangan seysmik hayotiy sikl xarajati nima?

Hayotiy sikl xarajati binoning faqat dastlabki qurilish xarajatini emas, foydalanish davomida kutiladigan texnik xizmat va zilzila zarari xarajatlarini ham qamrab oladigan umumiy xarajatdir. Tadqiqotda umumiy xarajat quyidagi tarkibiy qismlardan tuzilgan:

• Boshlang‘ich qurilish xarajati,
• Texnik xizmat xarajati,
• Konstruktiv va nokonstruktiv ta’mirlash xarajatlari,
• Ichki jihoz va buyumlar yo‘qotilishi,
• Vaqtinchalik ko‘chish xarajatlari,
• Ijara va daromad yo‘qotilishi,
• Jarohatlanish va o‘lim uchun iqtisodiy yo‘qotish farazlari.

Xavfga asoslangan yondashuvda ushbu xarajatlar aniq yuz beradigan sarflar emas. Ular har bir zarar holatining yillik yuz berish ehtimoli bilan ko‘paytirilgan va diskontlangan kutilayotgan qiymatlardir. Demak, masalan, 50 yillik seysmik xarajat 50 yil ichida albatta to‘lanadigan hisob-faktura emas, balki modeldagi zilzila xavfi va zarar ehtimollariga ko‘ra hisoblangan ehtimollik bilan og‘irlashtirilgan joriy qiymatdir.

Zilzila xavfi qanday modellashtirilgan?

Namunaviy binolar Los Angeles’da va AQSh grunt sinfi sharoitlarida joylashgan deb qabul qilingan. USGS zilzila xavfi vositasidan foydalanib, turli tabiiy davrlarga tegishli yillik oshish chastotasi–spektral tezlanish egri chiziqlari olingan. Har bir bino modelining birinchi tabiiy davriga mos xavf parametrlari chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlangan.

Tadqiqotda Cauchy–Pareto oilasiga asoslangan zilzila xavfi funksiyasi quyidagicha bosilgan:

\[ H(x)=1-\exp[(x/u)^{-k}]\approx(x/u)^{-k}=k_0x^{-k} \]

Bu yerda \(x\) yer harakati intensivligini; \(k\) xavf egri chizig‘ining shakl parametrini; \(u\) va \(k_0\) esa masshtab parametrlarini ko‘rsatadi. Biroq bosilgan tenglamada eksponensial had oldida manfiy ishora yo‘q. Tenglama bu shaklda \(1-\exp(\text{pozitif değer})\) sababli manfiy natija berishi mumkin. Keyingi musbat yaqinlashuv ifodasi ishoraning ehtimol matn terish vaqtida yo‘qolganini ko‘rsatadi; ammo tadqiqot buni tushuntirmagan.

10-sahifadagi 7-rasm turli tabiiy davrlar uchun USGS xavf egri chiziqlarini logarifmik o‘qlarda ko‘rsatadi. Egri chiziqlarda 50 yilda %10 va 50 yilda %2 oshish ehtimoli darajalari ham belgilangan.

Samaradorlikka asoslangan va xarajatga asoslangan zaiflik o‘rtasidagi farq nima?

Samaradorlikka asoslangan zaiflik egri chizig‘i muayyan spektral tezlanishda qavat siljishi chegarasining oshib ketish ehtimolini beradi. Tadqiqotda ushbu funksiya quyidagi ko‘rinishda berilgan:

\[ F_R(x)=P[LS_i\mid Q=x]=\Phi[(\ln x-\ln m)\beta] \]

\(LS_i\) ma’lum samaradorlik chegarasini; \(m\) median sig‘imni; \(\beta\) logarifmik standart og‘ishni va \(\Phi\) standart normal taqsimot funksiyasini ifodalaydi. Manbada \(\beta\) ga bo‘lish o‘rniga ko‘paytirish yozilgan. Lognormal zaiflik funksiyalarining keng tarqalgan ko‘rinishi \(\Phi[(\ln x-\ln m)/\beta]\) shaklidadir; biroq tadqiqotning bosilgan formulasi yashirincha o‘zgartirilmasligi kerak.

Xarajatga asoslangan zaiflik funksiyasi ayni yondashuvni zarar xarajatiga qo‘llaydi:

\[ F_C(x)=P[C\mid Q=x]=\Phi[(\ln x-\ln m_c)\beta_c] \]

Bu yerda \(m_c\) median zarar xarajatini; \(\beta_c\) xarajatning logarifmik tarqalishini ko‘rsatadi. Ushbu tenglamada ham ayni \(\beta_c\) ko‘rsatish muammosi mavjud.

Tadqiqot zilzila zarari xarajatining boshlang‘ich qurilish xarajatiga nisbatini quyidagicha ta’riflagan:

\[ \zeta_i=\frac{C_{\mathrm{seismic},i}}{C_{\mathrm{ICC}}} \]

\(\zeta=0{,}2\) zilzila zarari xarajati boshlang‘ich qurilish xarajatining %20 iga yetishini; \(\zeta=1{,}0\) esa boshlang‘ich xarajatga teng yo‘qotish yuz berishini anglatadi.

Umumiy hayotiy sikl xarajati qanday hisoblangan?

Umumiy hayotiy sikl xarajati quyidagicha ta’riflangan:

\[ C_{\mathrm{LCC}}(t)=C_{\mathrm{ICC}}+C_{\mathrm{MC}}(t)+C_{\mathrm{SDC}}(t) =C_{\mathrm{ICC}}+C_{\mathrm{SC}}(t) \]

\(C_{\mathrm{ICC}}\) boshlang‘ich qurilish xarajatini; \(C_{\mathrm{MC}}\) texnik xizmat xarajatini; \(C_{\mathrm{SDC}}\) seysmik zarar xarajatini va \(C_{\mathrm{SC}}\) texnik xizmat bilan zilzila zararining yig‘indisini ko‘rsatadi.

Xizmat muddatiga bog‘liq seysmik xarajat quyidagi ko‘rinishda berilgan:

\[ C_{\mathrm{SC}}(t)= \frac{\nu}{\lambda}\left(1-e^{-\lambda t}\right) \sum_{i=1}^{K}C_iP_i = \frac{\nu}{\lambda}\left(1-e^{-\lambda t}\right)C_{\mathrm{EAL}} \]

Bu yerda \(\nu\) yirik zilzila hodisalarining yillik o‘rtacha yuz berish tezligini; \(\lambda\) yillik pul diskont stavkasini; \(K\) zarar holatlari sonini; \(C_i\) tegishli zarar holati xarajatini; \(P_i\) yuz berish ehtimolini va \(C_{\mathrm{EAL}}\) kutilayotgan yillik zilzila yo‘qotishini ifodalaydi. Tadqiqotda 50 yillik xizmat muddati, \(\nu=1{,}0\) va \(\lambda=0{,}05\) ishlatilgan.

2019 yil xarajatlarini 2025 narxlariga o‘tkazish uchun quyidagi munosabat qo‘llangan:

\[ C_{2025}=C_{2019}(1+0{,}05)^5 \]

Tenglama besh yillik %5 murakkab o‘sishni qo‘llaydi. 2019 va 2025 orasida kalendar bo‘yicha olti yil bo‘lsa-da, manba darajani 5 deb bergan va bu vaqt farqini tushuntirmagan.

Xarajat–foyda nisbati qanday ta’riflangan?

Kuchaytirish tufayli olingan foyda kuchaytirilmagan konstruksiyaning kutilayotgan hayotiy sikl yo‘qotishi bilan kuchaytirilgan konstruksiya yo‘qotishi orasidagi farqdir:

\[ Benefit_t=C_{\mathrm{LCC},i}-C_{\mathrm{LCC},t} \]

Xarajat–foyda nisbati esa quyidagicha ta’riflangan:

\[ CBR=\frac{Benefit_t}{C_{\mathrm{ini},t}} \]

\(C_{\mathrm{ini},t}\) CFRP kuchaytirishining boshlang‘ich investitsiya xarajatidir. \(CBR>1\) kutilayotgan yo‘qotish kamayishi boshlang‘ich investitsiyadan oshganini; \(CBR=1\) zararsizlik nuqtasini; \(CBR<1\) esa hisoblangan xizmat muddatida investitsiya xarajati hali qoplanmaganini ko‘rsatadi.

Birikma tajribalaridan bino modeliga qanday o‘tilgan?

Tadqiqotning 7-sahifasidagi 2-rasm uch miqyosli modellashtirish zanjirini ko‘rsatadi:

1. CFRP bilan kuchaytirilgan vintli birikmalarning siklik tajribalari,
2. Birikma gisterezisini nol uzunlikli elementlar orqali CFS kesuvchi devor modeliga ko‘chirish,
3. Devor xatti-harakatini ikki tugunli birikma elementlari orqali olti qavatli bino modeliga joylashtirish.

Birikma tajribalaridan olingan yuk–siljish sikllari Pinching4 modelining mustahkamlik, qattiqlik kamayishi, siklik qisilib qolish va energiya dissipatsiyasi parametrlariga aylantirilgan. Ushbu parametrlar avval devor modelidagi nol uzunlikli elementlarga, so‘ng soddalashtirilgan bino modelidagi ikki tugunli birikmalarga berilgan.

Ushbu ko‘p miqyosli yondashuv har bir vint uchun batafsil qattiq jism chekli elementlari bilan butun binoda mahalliy birikma xatti-harakatini yechish o‘rniga, tajriba bilan kalibrlangan ekvivalent gisteretik elementlardan foydalanib hisoblash xarajatini kamaytiradi.

Sonli model qanday tasdiqlangan?

8-sahifadagi 3-rasm CFS kesuvchi devorning tajribaviy va sonli gisterezis sikllari hamda konvert egri chiziqlarini taqqoslaydi. Model siklik mustahkamlik oshishi, maksimal yuk, qattiqlik yo‘qotilishi va yuk yo‘nalishi almashishidagi qisilib qolish xatti-harakatini umuman olganda kuzatgan. Tadqiqot devor tajribalari bilan model orasidagi eng katta farq %8,1 ekanini bildiradi.

Xuddi shu sahifadagi 4-rasm bino modelining tom qavati siljishi va birinchi qavat qavatlararo siljish vaqt tarixlarini silkitish stoli tajribalari bilan taqqoslaydi. Tajriba va simulyatsiya egri chiziqlari umumiy faza va amplituda bo‘yicha o‘xshash ko‘rinadi, farqlar %10 doirasida qolgani bildirilgan.

Biroq maqolada joy cheklovi sababli faqat bitta tipik kesuvchi devor validatsiyasi ko‘rsatilgan. Modelning kengroq validatsiyasi tadqiqot guruhining oldingi nashrlarida berilgani aytilgan. Shuning uchun ushbu preprint barcha 18 birikma konfiguratsiyasi uchun alohida validatsiya grafiklarini o‘z ichiga olmaydi.

Qaysi zilzila yozuvlari ishlatilgan?

FEMA P695 tavsiya etgan 22 ta uzoq maydon yer harakati yozuvi tanlangan. Yozuvlar 1971–1999 oralig‘ida yuz bergan 14 ta zilziladan olingan va magnitudalari 6,5–7,6 oralig‘ida. Manba–maydon masofalari 7,1–26,4 km, o‘rtacha masofa 16,4 km. Yozuvlar AQSh grunt sinfi C va D sharoitlarini ifodalaydi.

Yozuvlar to‘plamiga quyidagi zilzilalar kiradi:

• San Fernando,
• Friuli,
• Imperial Valley,
• Superstition Hills,
• Loma Prieta,
• Cape Mendocino,
• Landers,
• Northridge,
• Kobe,
• Kocaeli,
• Chi-Chi,
• Düzce,
• Manjil,
• Hector Mine.

1999 Kocaeli zilzilasidan ikkita yozuv va 1999 Düzce zilzilasidan bitta yozuv ishlatilgan. Biroq ushbu yozuvlarning mavjudligi bino Türkiye zilzila xavfiga ko‘ra baholanganini anglatmaydi; yozuvlar FEMA P695 uzoq maydon to‘plamining bir qismi, xavf egri chiziqlari esa Los Angeles uchun tuzilgan.

9-sahifadagi 5-rasm 22 yozuvning javob spektrlari va o‘rtacha spektrini ko‘rsatadi. Yozuvlarning eng yuqori yer tezlanishlari 0,21g dan 0,82g gacha o‘zgaradi.

Inkremental dinamik tahlil qanday qo‘llangan?

Inkremental dinamik tahlilda har bir zilzila yozuvi avval 0,1g darajasiga masshtablangan, so‘ng amplituda 0,2g qadamlar bilan oshirilgan. Zarar o‘lchovi sifatida eng katta qavatlararo siljish nisbati, intensivlik o‘lchovi sifatida esa birinchi tabiiy davrdagi %5 so‘nishli spektral tezlanish ishlatilgan.

11- va 12-sahifalardagi 8-rasm GWB, MGO va OSB guruhlariga tegishli median inkremental dinamik tahlil egri chiziqlarini ko‘rsatadi. Egri chiziq ayni siljish nisbatida yuqoriroq spektral tezlanishga yetishi yuqoriroq seysmik sig‘im sifatida talqin qilingan.

OSB qoplamali konstruksiyalar odatda samaradorlik chegaralariga yetish uchun yuqoriroq spektral tezlanish talab qilgani ko‘rinadi. CFRP mavjud modellar bir xil geometrik xususiyatlarga ega kuchaytirilmagan modellarga nisbatan ko‘pincha yuqoriroq sig‘im ko‘rsatgan. Tadqiqotda po‘lat ustun qalinligi, qoplama qalinligi va vint diametri oshgani sari samaradorlik oshgani; vint chet masofasi oshgani sari samaradorlik kamaygani bildirilgan.

Zarar holatlari iqtisodiy yo‘qotishga qanday aylantirilgan?

Har bir bino qavati alohida xarajat birligi sifatida baholangan va qavatlararo siljish nisbati yettita zarar sinfiga ajratilgan.

Ushbu nisbatlar tadqiqotning iqtisodiy yo‘qotish modeliga tegishli farazlardir. Muayyan binodagi haqiqiy jarohatlanish yoki o‘lim ehtimollarini bevosita ifodalovchi dala ma’lumotlari sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Qaysi birlik xarajatlari ishlatilgan?

Inson hayoti uchun ishlatilgan pul qiymati tadqiqotning yo‘qotish modelidagi iqtisodiy farazdir; u inson hayotining axloqiy yoki ijtimoiy qiymatini ta’riflaydigan ifoda emas.

Namunaviy binoning xarajati qanday aniqlangan?

Namunaviy bino Los Angeles’da joylashgan o‘rta standartdagi olti qavatli turar joy binosi sifatida modellashtirilgan. Har bir qavat maydoni 146,64 m², zinapoya maydoni 17,16 m² deb olingan. Foydalaniladigan maydonga ko‘ra har qavatda taxminan olti kishi bor deb faraz qilingan.

AQSh tijoriy qurilish xarajatlaridan olingan birlik narx 3.552 AQSh dollari/m². Olti qavatli konstruksiyaning 2024 yil boshlang‘ich xarajati taxminan 3,125 million AQSh dollari, %5 narx oshishi bilan yangilangan qiymati esa 3,281 million AQSh dollari deb berilgan.

CFRP devor birikmalari uchun Xitoy xarajatlari AQSh dollariga aylantirilganda 8 avgust 2025 sanasidagi 1 CNY=0,1394 AQSh dollari kursi va AQSh narx darajasi Xitoynikidan taxminan 1,5 baravar yuqori degan faraz ishlatilgan.

6-jadvaldagi barcha konfiguratsiyalarning umumiy boshlang‘ich xarajatlari \(10.000\) AQSh dollari birligida 340,55–343,81 oralig‘ida, ya’ni taxminan 3,4055–3,4381 million AQSh dollari. Bir xil panel va birikma xususiyatlariga ega kuchaytirilgan va kuchaytirilmagan misollarda CFRP qo‘llanishi boshlang‘ich xarajatni taxminan 27.200 AQSh dollariga oshiradi.

Zaiflik egri chiziqlari nimani ko‘rsatadi?

13-sahifadagi 9-rasm darhol foydalanish, konstruktiv zarar va qulashning oldini olish chegaralari uchun lognormal zaiflik egri chiziqlarini ko‘rsatadi. Egri chiziqning o‘ngga siljishi ayni oshish ehtimoliga yetish uchun yuqoriroq spektral tezlanish kerakligini va konstruksiya zaifligi pastroq ekanini anglatadi.

OSB qoplamali modellar odatda GWB va MGO qoplamali modellarga qaraganda o‘ngroqda joylashgan. CFRP mavjud birikmalar ko‘pchilik moslashtirilgan modellarda kuchaytirilmagan o‘xshashlariga nisbatan o‘ngga siljigan. Qalinroq po‘lat ustun va qisqaroq vint chet masofasi ham ayrim samaradorlik darajalarida ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.

5-jadvaldagi 50 yillik qulash xavfi qanday o‘zgaradi?

Ushbu qiymatlar faqat bir xil asosiy konfiguratsiyaga ega CFRP’li va CFRP’siz modellarni 5-jadvaldagi qulashning oldini olish chegarasi bo‘yicha taqqoslashdan hisoblangan. Manbaning natijalar bo‘limida panel tartibi OSB–GWB–MGO deb yozilgan bo‘lsa-da, berilgan %24–%17–%16 ketma-ketligi jadvaldagi GWB–MGO–OSB tartibiga mos keladi. Shu sababli panel–qiymat moslashtirishida tahririy tartib xatosi mavjud.

Xarajatga asoslangan zaiflik egri chiziqlari qanday qo‘shimcha ma’lumot beradi?

15- va 16-sahifalardagi 10-rasm va 11-rasm maksimal siljish o‘rniga pul yo‘qotish nisbatidan foydalanadi. \(\zeta=0{,}2\), 0,4, 0,6 va 0,8 darajalari uchun iqtisodiy yo‘qotish zaiflik egri chiziqlari tuzilgan.

Ushbu egri chiziqlarda ham OSB qoplamali modellarning ko‘pchiligi ayni yo‘qotish nisbatiga yuqoriroq spektral tezlanishlarda yetgan. CFRP kuchaytirishi egri chiziqlarni o‘ngga siljitib, muayyan zilzila intensivligida iqtisodiy yo‘qotish ehtimolini kamaytirgan. Vint chet masofasini 15 mm ga kamaytirish ayniqsa yuqori yo‘qotish nisbatlarida ayrim GWB modellariga afzallik bergan.

Tadqiqotning ushbu yondashuvi faqat eng ko‘p zarar ko‘rgan qavatni emas, balki har bir qavatdagi zarar va foydalanish yo‘qotishlarini pul ko‘rinishida jamlagani sababli klassik siljishga asoslangan zaiflikka nisbatan kengroq iqtisodiy ko‘rsatkich taqdim etishni maqsad qiladi.

Hayotiy sikl xarajati egri chiziqlari nimani ko‘rsatadi?

17-sahifadagi 12-rasm GWB, MGO va OSB konstruksiyalarining umumiy xarajatini xizmat muddatiga qarab ko‘rsatadi. Barcha egri chiziqlar boshlang‘ich xarajatdan boshlanadi va kutilayotgan diskontlangan zilzila yo‘qotishlari qo‘shilgan sari ko‘tariladi.

Tadqiqotning 5-bo‘limida berilgan materialga asoslangan topilmalar quyidagilar:

Topilmalar CFRP qo‘llanishi uchala panel guruhida ham ijobiy iqtisodiy natija berganini; biroq po‘lat ustun qalinligi, qoplama qalinligi va vint chet masofasi kabi boshqa loyihalash o‘zgaruvchilarining iqtisodiy ta’siri panel materialiga bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Birikma qattiqligi nega muhim?

Pinching4 modeli kalibrlanayotganda yuk–siljish siklining energiya dissipatsiyasi maydoniga ustuvorlik berilgan, boshlang‘ich qattiqlikning aniq mosligi ikkinchi o‘rinda qolgan. Biroq birikma qattiqligi binoning tabiiy davrini, tabiiy davrga mos zilzila xavfi qiymatini va shu orqali iqtisodiy yo‘qotish hisobini o‘zgartiradi.

Tadqiqot uchta boshlang‘ich qattiqlik ta’rifidan foydalangan:

• \(K_m\): Cho‘qqi nuqtasigacha bo‘lgan sekant qattiqlik,
• \(K_e\): Cho‘qqi yukining 0,4 baravaridagi nuqtagacha bo‘lgan sekant qattiqlik,
• \(K_0\): Boshlang‘ich tangent qattiqlik.

19-sahifadagi yuqori grafik ushbu uch qattiqlikni birikmaning konvert egri chizig‘ida ko‘rsatadi. Pastki grafikda esa ayni konstruksiyalar uchun turli qattiqlik tanlovlariga bog‘liq xarajat–foyda egri chiziqlari berilgan.

Yuqoriroq boshlang‘ich qattiqlik tanlanganda konstruksiyaning tabiiy davri qisqaradi va xarajat–foyda nisbatining 1 ga yetish vaqti odatda kamayadi. Tadqiqotchilar \(K_0\) tanlovi avvalgi xavf tahlillari bilan ko‘proq mos ekanini bildirgan. \(K_m\) ishlatilganda ayrim egri chiziqlar manfiy xarajat–foyda nisbatini beradi.

Zararsizlik nuqtasi muddatlari va yakuniy xarajat–foyda nisbatlari qanday?

14-rasmda taxminan 3,60; 3,77; 4,61; 6,29; 7,67; 8,95; 9,81 va 20,46 yil kabi turli zararsizlik nuqtasi yorliqlari mavjud. Shu sababli natijalar bo‘limidagi “dastlabki o‘n yil ichida zararsizlik nuqtasiga yetish” ifodasi faqat muayyan qattiqlik tanlovlari uchun amal qiladi; barcha egri chiziqlarni qamrab olmaydi.

Ushbu qiymat–material mosligi 14-rasmdagi \(K_0\) egri chiziqlarining yakuniy nuqtalari va rasm izohidagi panel tartibidan o‘qiladi. Natija matni qiymatlarni 4,46, 5,57 va 3,42 deb beradi, biroq panel nomlarini ayni jumlada aniq takrorlamaydi.

Pul tejalishi natijalarida qanday muammo bor?

Manba CFRP kuchaytirishi bilan uch panel guruhi uchun hayotiy sikl xarajati 3,718; 11,837 va 4,201 million AQSh dollari kamayganini bildiradi. Biroq:

• Namunaviy binoning boshlang‘ich xarajati taxminan 3,4 million AQSh dollari.
• 12-rasmda 50 yillik umumiy xarajatlar taxminan 5 million AQSh dollari darajasida.
• CFRP ni olib tashlashning 5-bo‘limda berilgan ta’siri faqat %0,72, %2,33 va %0,84.
• Grafiklarda kuchaytirilgan va kuchaytirilmagan egri chiziqlar orasidagi farq millionlab dollar miqyosida ko‘rinmaydi.

Shu sababli “million AQSh dollari” ifodasi va panel tartibini manba ichida ishonchli ravishda muvofiqlashtirib bo‘lmaydi. Sonlarning 3,718×10⁴, 11,837×10⁴ ve 4,201×10⁴ AQSh dollari sifatida mo‘ljallangan bo‘lishi foizlarga yaqinroq; biroq tadqiqot aniq tuzatish bermagani uchun ushbu talqin tasdiqlangan natija sifatida taqdim etilmaydi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• Birikma tajribasi, devor modeli va butun bino tahlilini ko‘p miqyosli asosda birlashtiradi.
• Sonli model ham siklik devor tajribalari, ham silkitish stoli vaqt tarixlari bilan taqqoslangan.
• FEMA P695 uzoq maydon yozuvlari to‘plamidan 22 ta zilzila yozuvi ishlatilgan.
• Faqat yuk ko‘tarish sig‘imi emas, yillik va 50 yillik zarar ehtimollari ham hisoblangan.
• Qavat siljishiga asoslangan samaradorlik zaifligi bilan xarajatga asoslangan zaiflik birgalikda ko‘rib chiqilgan.
• Boshlang‘ich xarajat, bevosita zarar, funksiyaning yo‘qolishi va bilvosita iqtisodiy yo‘qotishlar ayni hayotiy sikl hisobiga kiritilgan.
• Panel materiali, po‘lat ustun qalinligi, panel qalinligi, vint chet masofasi, vint diametri va CFRP ishlatilishi parametrik tarzda taqqoslangan.
• Birikma boshlang‘ich qattiqligi tanlovining iqtisodiy natijalarni qanday o‘zgartirishi ham alohida o‘rganilgan.
• CFRP ning qo‘shimcha boshlang‘ich xarajatiga qaramay uzoq muddatda iqtisodiy jihatdan foydali yoki foydasizligi bevosita xarajat–foyda nisbati bilan baholangan.

Tadqiqotning cheklovlari nimalar?

• Tadqiqot taqrizdan o‘tmagan preprintdir.
• Namunaviy bino va zilzila xavfi Los Angeles sharoitlariga xos.
• AQSh va Xitoy o‘rtasidagi narx darajasi 1,5 koeffitsiyent bilan ifodalangan; batafsil bozor taqqoslanishi berilmagan.
• 50 yillik natijalar %5 doimiy yillik diskont stavkasiga sezgir; boshqa diskont ssenariylari taqdim etilmagan.
• Zilzila xavfi, qurilish xarajati, jarohatlanish xarajati va foydalanish darajalariga oid epistemik noaniqliklar keng qamrovli ehtimollik tahlili orqali tarqatilmagan.
• Yer harakati yozuvlari uzoq maydon to‘plamidan; yaqin yoriq impulslar va yo‘nalishlilik ta’siri alohida o‘rganilmagan.
• CFRP ning qarishi, yopishtiruvchining atrof-muhit ta’sirida buzilishi, yong‘in ta’siri va 50 yillik texnik xizmat talabi modellashtirilmagan.
• CFRP qo‘llanishidagi mehnat sifati va maydon xatolari modelga kiritilmagan.
• Butun bino modeli tajribaviy birikmalarni ekvivalent gisteretik elementlar bilan ifodalaydi; mahalliy yoriq rivojlanishi bevosita yechilmagan.
• Maqola faqat bitta tipik devor validatsiya grafigini ko‘rsatadi.
• Inson jarohatlanishi va o‘lim nisbatlari bevosita ushbu bino turiga tegishli yangi empirik ma’lumotlardan olinmagan.
• Birinchi zilzila xavfi tenglamasida ehtimoliy ishora xatosi mavjud.
• Lognormal zaiflik tenglamalaridagi \(\beta\) ko‘rsatishi standart shaklga mos kelmaydi.
• Panel turlariga biriktirilgan samaradorlik oshishi, xavf kamayishi va pul tejalishi tartiblari matn ichida izchil emas.
• Pul tejalishlarining “million AQSh dollari” sifatida berilishi grafik va foiz natijalari bilan zid.
• Dastlabki o‘n yil ichida zararsizlik nuqtasiga yetish da’vosi 20,46 yillik va manfiy CBR ni o‘z ichiga olgan qattiqlik sezgirligi natijalarini qamrab olmaydi.
• 7-jadval va 13-rasm izohlarida tahririy sarlavha muammolari mavjud.

Tadqiqot qaysi natijalarni qo‘llab-quvvatlaydi?

• CFRP bilan kuchaytirilgan vintli birikmalar ko‘rib chiqilgan sonli CFS bino modellarida seysmik sig‘imni oshirishi mumkin.
• CFRP, ayni asosiy konfiguratsiyadagi kuchaytirilmagan modellar bilan taqqoslanganda, 50 yillik qulashning oldini olish chegarasidan oshish ehtimolini kamaytirgan.
• OSB qoplamali modellar ko‘rib chiqilgan namunalar ichida odatda yuqoriroq spektral tezlanish sig‘imi va pastroq zaiflikka ega.
• CFRP ning qo‘shimcha boshlang‘ich xarajati tadqiqotning asosiy iqtisodiy ssenariylarida kutilayotgan zilzila yo‘qotishlari kamayishi bilan qoplanishi mumkin.
• Po‘lat ustun, panel va birikma tafsilotlarining iqtisodiy ta’siri panel materialiga bog‘liq.
• Xarajatga asoslangan zaiflik barcha qavatlardagi zararlarni pul ko‘rinishida birlashtirib, faqat eng katta qavat siljishiga qaraganda kengroq iqtisodiy ko‘rinish beradi.
• Birikma boshlang‘ich qattiqligi tanlovi bino davrini va hisoblangan xarajat–foyda natijasini sezilarli o‘zgartirishi mumkin.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• CFRP kuchaytirishi barcha CFS binolarida ayni nisbatda xavf kamayishini ta’minlashini ko‘rsatmaydi.
• Türkiye’dagi CFS konstruksiyalari ayni zararsizlik muddati yoki xarajat–foyda nisbatiga ega bo‘lishini ko‘rsatmaydi.
• OSB, GWB yoki MGO dan birortasi barcha iqlim, yong‘in va foydalanish sharoitlarida eng yaxshi panel ekanini isbotlamaydi.
• CFRP 50 yil davomida texnik xizmat talab qilmasdan ayni mexanik xususiyatlarni saqlashini ko‘rsatmaydi.
• Muayyan vint chet masofasi barcha birikmalar uchun optimal ekanini ko‘rsatmaydi.
• Haqiqiy binoda o‘lchangan 50 yillik iqtisodiy tejashni taqdim etmaydi.
• Natijalar bo‘limidagi million dollarlik tejalishlar to‘g‘ri birlik va material tartibiga ega ekanini tasdiqlamaydi.
• Barcha qattiqlik modellashtirishlarida dastlabki o‘n yil ichida zararsizlik nuqtasiga yetilganini ko‘rsatmaydi.
• Konstruksiya zilziladan keyin uzluksiz foydalanishga yaroqli yoki tez ta’mirlanishi mumkinligini bevosita o‘lchamaydi.
• Tadqiqotdagi iqtisodiy ko‘rsatkichlar qurilish ruxsati, loyihalash standarti yoki investitsiya kafolati o‘rnini bosmaydi.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtayi nazaridan ahamiyati nima?

O‘tmishda CFS konstruksiyalari tadqiqotlari ko‘pincha birikma mustahkamligi, devorning yuk ko‘tarish sig‘imi yoki qulash xavfiga qaratilgan. Ushbu tadqiqot birikma darajasidagi CFRP kuchaytirishini butun bino zilzila xavfi va 50 yillik iqtisodiy natijalar bilan bog‘laydi.

Bugungi hissasi zilzila muhandisligi samaradorlik ko‘rsatkichlarini investitsiya qarorlari tushuna oladigan zararsizlik muddati va xarajat–foyda nisbati kabi iqtisodiy o‘lchovlarga aylantirishidir. Shuningdek, boshlang‘ich qattiqlik kabi sonli modellashtirish tanlovlari faqat konstruktiv javobni emas, iqtisodiy natijani ham o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Kelajakda usul taqrizdan o‘tgan versiyada birlik va tartib nomuvofiqliklari bartaraf etilgan holda taqdim etilishi; turli zilzila hududlari, yaqin yoriq yozuvlari, o‘zgaruvchan diskont stavkalari, CFRP qarishi, texnik xizmat xarajatlari va maydondagi qo‘llash sifati bilan qayta baholanishi kerak. Türkiye uchun mahalliy xavf, xarajat va bino foydalanish ma’lumotlari asosida mustaqil qo‘llash bajarilmasdan bevosita iqtisodiy qaror qabul qilinmasligi kerak.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

Ko‘rib chiqilgan konstruktiv parametrlar

Asosiy seysmik topilmalar

Asosiy iqtisodiy topilmalar

Rasmlar o‘z-o‘zicha ko‘rsatadigan asosiy natijalar

Topilmalarni muvozanatli talqin qilish

Tadqiqotning eng kuchli va ichki jihatdan eng izchil natijasi bir xil asosiy konfiguratsiyadagi CFRP’li modellar kuchaytirilmagan modellarga qaraganda pastroq 50 yillik qulash ehtimoli va pastroq hayotiy sikl xarajatini ko‘rsatganidir. Ushbu natija zaiflik jadvallarida ham, xarajat egri chiziqlarida ham umuman bir xil yo‘nalishda.

Biroq samaradorlik foizlarining panel tartibi, pul tejalishlarining birligi va barcha ssenariylar uchun zararsizlik muddati ishonchli ravishda bitta yakuniy natijaga keltirib bo‘lmaydi. Shu sababli Verianla baholashida nisbiy xavf va foizli xarajat o‘zgarishlari asos qilib olingan; bahsli million dollarlik qiymatlar tasdiqlangan iqtisodiy tejash sifatida taqdim etilmagan.

Tadqiqot CFRP har qanday sharoitda eng arzon boshlang‘ich yechim ekanini emas, balki yuqoriroq boshlang‘ich investitsiya muayyan xavf va xarajat farazlari ostida uzoq muddatli yo‘qotishlarni kamaytirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Natijalarni haqiqiy loyiha qaroriga aylantirish uchun mahalliy xavf, material narxi, mehnat sifati, texnik xizmat muddati va diskont stavkasi bo‘yicha loyiha xususiy tahlil o‘tkazilishi kerak.

Manba va usul haqida izoh

Tadqiqotning to‘liq asl nomi: Risk-based seismic life-cycle cost-benefit analysis of CFS structures with CFRP-toughened screw connections

Mualliflar va to‘g‘ri tartib: Keyu Chen; Liqiang Jiang; Liping Wang; Xinyuan Cheng; Shizhong Zhou; Xingshuo Zhang.

Muallif ismidagi nomuvofiqlik: Sarlavha sahifasi va SSRN qaydida oxirgi muallif “Xingshuo Zhang” ko‘rinishida berilgan, CRediT hissa bo‘limida esa “Xingshou Zhang” yozilgan. Bibliografik identifikatsiya uchun sarlavha sahifasi va SSRN qaydidagi Xingshuo Zhang ishlatilgan.

Teng birinchi muallif: Teng hissa yoki teng birinchi mualliflik haqida ma’lumot berilmagan.

Mas’ul muallif: Liqiang Jiang.

Aloqa manzili: jianglq2019@csu.edu.cn

Muassasalar:

• School of Civil Engineering, Central South University, Changsha 410000, China.
• National Engineering Research Center for High Speed Railway Construction, Changsha 410004, China.

DOI:10.2139/ssrn.6923006

Resmî kaynak bağlantısı:https://ssrn.com/abstract=6923006

Nashr platformasi: SSRN.

Nashr sanasi: 12 iyun 2026.

Nashr yili: 2026.

Sahifalar soni: 23.

Manba turi: Tajribaviy birikma ma’lumotlari, validatsiyadan o‘tgan sonli konstruksiya modeli, ehtimollik asosidagi zilzila xavfi va hayotiy sikl xarajati tahlilini o‘z ichiga olgan preprint tadqiqot maqolasi.

Taqriz holati: Tadqiqot taqrizdan o‘tmagan. Natijalar, formulalar va iqtisodiy xulosalar ushbu cheklov hisobga olinib o‘qilishi kerak.

Jurnal: Taqrizdan o‘tgan jurnal haqida ma’lumot mavjud emas.

Asl nashriyot: Taqrizdan o‘tgan jurnal nashriyoti mavjud emas; tadqiqot SSRN’da preprint sifatida taqdim etilgan.

Taqrizdan o‘tgan versiya holati: 5 avgust 2026 sanasidagi bibliografik tekshiruvda ayni sarlavha bilan nashr qilingan taqrizdan o‘tgan jurnal versiyasi tasdiqlanmagan.

Muallif hissalari: Keyu Chen; dastlabki qoralama, vizualizatsiya, validatsiya, nazorat, dasturiy ta’minot, formal tahlil, ma’lumotlarni tartibga solish va resurslar bilan ta’minlash vazifalarini bajargan. Liqiang Jiang; ko‘rib chiqish va tahrirlash, dasturiy ta’minot, resurslar, loyiha boshqaruvi, metodologiya, tadqiqot, moliyalashtirish va konseptualizatsiyaga hissa qo‘shgan. Liping Wang; ko‘rib chiqish va tahrirlash, tadqiqot va loyiha boshqaruviga hissa bergan. Xinyuan Cheng, Shizhong Zhou va oxirgi muallif; resurslar, tadqiqot, formal tahlil va ma’lumotlarni tartibga solishga hissa qo‘shgan.

Moliyalashtirish: National Natural Science Foundation of China 52378209, 52008398 va 52208224 raqamli grantlari; Hunan Province Science and Technology Project Huxiang Young Talents Program 2023RC3057 va Furong Plan Youth Talent Support Project 2025QT-44.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar tadqiqotga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan ma’lum moliyaviy manfaat yoki shaxsiy munosabat yo‘qligini e’lon qilgan.

Ma’lumotlarga kirish: Ishlatilgan yoki tahlil qilingan ma’lumotlar to‘plamlarini mas’ul muallifdan asosli so‘rov asosida olish mumkinligi bildirilgan. Ommaviy ma’lumotlar ombori havolasi berilmagan.

Ushbu o‘zbekcha maqola yuklangan tadqiqotning sarlavhasi, annotatsiyasi, usuli, 12-raqamli tenglamasi, yetti jadvali, 14 rasmi, model validatsiyasi, inkremental dinamik tahlillari, zaiflik egri chiziqlari, hayotiy sikl xarajati, xarajat–foyda tahlili, natijalari va cheklovlari ko‘rib chiqilib tayyorlangan. Ilmiy mazmun faqat ushbu tadqiqotga asoslangan. Tashqi tekshiruv faqat DOI, SSRN qayd sanasi, muallif identifikatsiyasi va nashr holatini bibliografik tasdiqlash uchun ishlatilgan.

Manbadagi asosiy nomuvofiqliklar quyidagilar: zilzila xavfi tenglamasidagi ehtimoliy yetishmayotgan manfiy ishora; lognormal zaiflik tenglamalaridagi \(\beta\) ko‘rsatishi; OSB, GWB va MGO uchun foiz natijalari tartibining nomuvofiqligi; hayotiy sikl tejalishlarini “million AQSh dollari” deb berish bilan grafik masshtabi orasidagi ziddiyat; dastlabki o‘n yil ichida zararsizlik nuqtasiga yetish da’vosiga qarshi 20,46 yillik natija va manfiy CBR egri chiziqlari; 7-jadval bilan 13-rasm sarlavha muammolari hamda oxirgi muallif ismidagi yozilish farqi.

Tadqiqot CFRP bilan kuchaytirilgan vintli birikmalar ko‘rib chiqilgan CFS bino modellarida zilzila xavfi va kutilayotgan hayotiy sikl xarajatini kamaytirishi mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi. Tadqiqot Türkiye’dagi konstruksiyalar uchun bevosita loyihalash qiymati, kafolatlangan pul tejalishi, aniq zararsizlik muddati yoki loyiha darajasidagi xavfsizlik tasdig‘ini bermaydi.