Ushbu tadqiqot baliq yog‘ining eng yirik sifat muammolaridan biri bo‘lgan oksidlovchi buzilishni kamaytirish uchun uchta o‘simlik ekstraktini alohida va turli kombinatsiyalarda qo‘llashni o‘rganadi. Baliq yog‘i, ayniqsa EPA va DHA kabi uzun zanjirli omega-3 ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari jihatidan qimmatli hisoblanadi. Biroq aynan shu to‘yinmagan tuzilma uni kislorod, issiqlik, yorug‘lik va ishlov berish sharoitlariga sezgir qiladi. Oksidlanish kuchayganda baliq yog‘ida noxush hid, achchiq/ransid ta’m, ozuqaviy qiymatning pasayishi va saqlanish muddatining qisqarishi yuz beradi.

Tadqiqotchilar bu muammoga sintetik antioksidant BHA o‘rniga tabiiy o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalari orqali yechim izlagan. Tadqiqotda uchta o‘simlik ishlatilgan: Ocimum sanctum ya’ni muqaddas rayhon/Tulsi, Moringa oleifera ya’ni moringa va Plectranthus amboinicus ya’ni hind kekigi/Country Borage. Ushbu o‘simliklardan %70 etanol yordamida ekstrakt tayyorlangan, umumiy fenolik miqdori, DPPH radikalini yutish faolligi, baliq yog‘ida oksidlanishni kechiktirish samarasi, yog‘ kislotalarini saqlash ta’siri va sezgi sifatiga qo‘shgan hissasi baholangan.

Tadqiqotning eng muhim natijasi shundan iboratki, ayrim o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalari alohida ekstraktlardan va hatto BHA dan ham kuchliroq himoya ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa O. sanctum : M. oleifera : P. amboinicus = 2:1:1 nisbatidagi uchlik kombinatsiya eng yuqori barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch qiymatlari bilan ajralib chiqqan. Tadqiqotda bu kombinatsiyaning barqarorlashtirish koeffitsienti BHA dan 2,07 baravar yuqori ekani qayd etilgan. Shuningdek, O. sanctum : M. oleifera = 2:1 ikkilamchi kombinatsiyasi ham kuchli sinergik ta’sir ko‘rsatgan.

Tezlashtirilgan oksidlanish testida baliq yog‘i namunalari 60°C da 15 kun davomida saqlangan. Peroksid qiymati, p-anizidin qiymati va umumiy oksidlanish ko‘rsatkichi orqali kuzatilgan natijalar o‘simlik ekstraktlari oksidlanishni sekinlashtirganini ko‘rsatdi. Eng yaxshi himoya odatda 2:1:1 uchlik kombinatsiyasi va 2:1 ikkilamchi kombinatsiyada kuzatilgan. Yog‘ kislotalari profili bo‘yicha ham 2:1:1 uchlik kombinatsiyasi 15 kun oxirida omega-3, EPA+DHA va umumiy ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalarini eng yaxshi saqlagan.

Sezgi baholashi ham tadqiqotning muhim qismi bo‘lgan. Baliq yog‘i faqat kimyoviy jihatdan barqaror qolishi kerak emas; yomon baliqsimon hid, ransid hid va yoqimsiz ta’m ham iste’molchi qabulini pasaytiradi. Tadqiqotda ayniqsa O. sanctum va P. amboinicus o‘z ichiga olgan kombinatsiyalar baliqsimon hid va aromani yashirishda samarali bo‘lgani ko‘rsatilgan. Shu sababli tadqiqot o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalari nafaqat oksidlovchi barqarorlikni, balki baliq yog‘ining sezgir qabul qilinishini ham yaxshilash salohiyatiga ega ekanini ko‘rsatadi. Biroq bu ish hakamlikdan o‘tmagan preprint bo‘lgani uchun natijalar umidli oziq-ovqatshunoslik tadqiqoti sifatida o‘qilishi kerak; sanoat amaliyoti uchun esa kengroq tasdiqlash zarurligi unutmaslik lozim.

Batfsil tushuntirish

Baliq yog‘i oziq-ovqat va ovqatlanish fanida qimmatli yog‘ manbalaridan biridir. Buning asosiy sababi uning uzun zanjirli omega-3 ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari, ya’ni PUFA lar bilan boyligidir. Ayniqsa EPA va DHA inson ovqatlanishida muhim yog‘ kislotalari sifatida tan olinadi. Tadqiqotda omega-3 yog‘ kislotalarining yurak-qon tomir salomatligi, lipid almashinuvi, 2-tip diabet, artrit, gipertoniya, trombotsit agregatsiyasi, ruhiy salomatlik buzilishlari, autoimmun kasalliklar va semizlik kabi turli xavf omillari bilan bog‘liq sohalarda muhim ekani ta’kidlangan.

Biroq baliq yog‘ining qimmatini beradigan shu kimyoviy tuzilma uni ayni paytda nozik holatga keltiradi. Ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari molekula tuzilishida bir nechta qo‘sh bog‘ga ega bo‘lgani uchun, to‘yingan yog‘ kislotalariga qaraganda oksidlanishga ancha ochiq bo‘ladi. Qo‘sh bog‘lar soni ortgani sayin yog‘ kislotasi kislorod bilan reaksiyaga kirishishga moyilroq bo‘ladi. Shu sababli EPA va DHA ga boy baliq yog‘i saqlash va ishlov berish vaqtida oson buzilishi mumkin.

Lipid oksidlanishi oddiygina “yog‘ buzilishi” emas. Dastlab gidroperoksidlar kabi birlamchi oksidlanish mahsulotlari hosil bo‘ladi. Ular keyinchalik aldegidlar, ketonlar va turli uchuvchan birikmalar singari ikkilamchi oksidlanish mahsulotlariga aylanadi. Tadqiqotda 4-hydroxyhexenal va 4-hydroxynonenal kabi birikmalar primer va sekonder oksidlanish jarayonlaridan kelib chiqishi hamda oksidlovchi stress bilan bog‘lanishi mumkinligi aytiladi. Oziq-ovqat nuqtayi nazaridan bu jarayon noxush baliqsimon hid, ransid aroma, ozuqaviy qiymatning yo‘qolishi, saqlanish muddatining qisqarishi va iqtisodiy zarar deganidir.

Ushbu muammoning oziq-ovqat sanoatidagi klassik yechimlaridan biri antioksidant qo‘shishdir. Antioksidantlar yog‘ oksidlanishi paytida hosil bo‘ladigan erkin radikallarni zararsizlantirishi, zanjir reaksiyalarini to‘xtatishi yoki oksidlanishni boshlovchi metall ionlari bilan ta’sirlashib jarayonni sekinlashtirishi mumkin. Sintetik antioksidantlar orasida BHA, BHT, propil gallat va TBHQ kabi birikmalar ko‘p yillardan beri ishlatiladi. Biroq tadqiqot sintetik antioksidantlarning xavfsizligi borasida bahslar mavjudligini va ayrim mamlakatlarda bu moddalar uchun foydalanish chegaralari belgilanganini qayd etadi.

Shu sababli tabiiy antioksidant izlash tobora muhimlashmoqda. O‘simlik ekstraktlari fenolik birikmalar, flavonoidlar, uchuvchan komponentlar va boshqa bioaktiv molekulalarni o‘z ichiga olishi mumkin. Bu molekulalar bitta kimyoviy mexanizm bilan emas, balki ko‘p yo‘nalishli antioksidant ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Biroq bu yerda muhim jihat bor: bitta o‘simlik ekstrakti har doim ham eng yaxshi yechim bo‘lavermaydi. Turli o‘simliklardan kelgan antioksidant komponentlar birlashganda bir-birini kuchaytirishi mumkin; bunga sinergik ta’sir deyiladi. Aksincha, ayrim birikmalar birga qo‘llanganda bir-birining ta’sirini susaytirishi ham mumkin; bunga antagonistik ta’sir deyiladi.

Ushbu tadqiqot aynan shu savolga qaratilgan: muqaddas rayhon, moringa va hind kekigi ekstraktlari alohida qo‘llanganda samaraliroqmi yoki ma’lum nisbatlarda birlashtirilganda baliq yog‘ini oksidlanishdan yaxshiroq himoya qiladigan sinergik tizim hosil qiladimi?

Tadqiqotda ishlatilgan o‘simliklar maqsadli tanlangan. Ocimum sanctum — ayurvedik an’anada ma’lum bo‘lgan, eugenol, methyl eugenol, rosmarinik kislota, kofeik kislota va kuersetin kabi komponentlar bilan bog‘liq o‘simlik. Moringa oleifera ozuqaviy tarkibi va fenolik/flavonoid profili bilan mashhur. Plectranthus amboinicus esa xushbo‘y tuzilishi va dorivor o‘simlik sifatidagi qo‘llanilishi bilan e’tibor tortadi. Bu o‘simliklar antioksidant salohiyat hamda baliq yog‘ining noxush hidini yashirish jihatidan baholangan.

O‘simlik ekstraktlari uchun avval barglar tozalangan, 40 ± 1°C da 72 soat quritilgan, mayda kukunga aylantirilgan, 0,5 mm elakdan o‘tkazilgan va vakuumli qadoqlab 4°C da saqlangan. Ekstraksiya bosqichida 20 g quritilgan barg kukuni 200 mL %70 etanol bilan xona haroratida 48 soat davomida doimiy aralashtirish ostida ekstraksiya qilingan. Qoldiq shu erituvchi bilan uch marta qayta ekstraksiya qilingan, filtratlar birlashtirilgan va -55°C da 48 soat liyofilizatsiya qilingan. Bu usul o‘simliklardan fenolik va boshqa qutbli bioaktiv komponentlarni oziq-ovqatga mos erituvchi bo‘lgan etanol yordamida olishga qaratilgan.

Ekstraksiya chiqimi o‘simliklarga qarab farq qilgan. Eng yuqori chiqim M. oleifera ekstraktida %5,01 ± 0,7 bo‘lgan. Buni O. sanctum %4,27 ± 0,30 va P. amboinicus %3,65 ± 0,88 ko‘rsatkichlari kuzatgan. Bu moringadan ko‘proq xom ekstrakt olinganini bildiradi; ammo ekstrakt miqdori bevosita antioksidant kuch degani emas. Haqiqiy antioksidant samaradorlik ekstrakt tarkibidagi faol komponentlarning turi, miqdori va yog‘ muhitida qanday harakat qilishiga bog‘liq.

Umumiy fenolik miqdor natijalari buni yaqqol ko‘rsatadi. O. sanctum 82,45 ± 1,11 mg GAE/g bilan eng yuqori umumiy fenolik miqdorga ega bo‘lgan. M. oleifera 55,63 ± 0,79 mg GAE/g, P. amboinicus esa 36,37 ± 2,24 mg GAE/g ko‘rsatkichga ega. Ya’ni moringa yuqoriroq ekstraksiya chiqimi bergan bo‘lsa-da, fenolik zichlik jihatidan muqaddas rayhon kuchliroq ko‘rinadi. Bu farq muhim, chunki oziq-ovqat formulatsiyasida faqat qancha ekstrakt olingani emas, balki u qancha faol fenolik birikma olib kelishi ham hal qiluvchi omildir.

Umumiy fenolik miqdor Folin-Ciocalteu usuli bilan aniqlangan. Bu usul fenolik birikmalarning qaytarish qobiliyatiga asoslanadi va natijalar galik kislota ekvivalenti sifatida ifodalanadi. Tadqiqot mantig‘ini tushuntirish uchun bu natija quyidagi tushuncha bilan anglanishi mumkin: ekstraktning mg GAE/g qiymati oshgani sayin, u fenolik moddalar jihatidan zichroq hisoblanadi. Biroq Folin-Ciocalteu natijasi fenolik birikmalarni mutlaq va alohida aniqlab bermaydi; u umumiy qaytarish qobiliyatiga asoslangan ko‘rsatkichdir.

Antioksidant faollik uchun DPPH radikalini yutish testi qo‘llangan. DPPH barqaror erkin radikal modeli hisoblanadi. Antioksidant mavjud bo‘lganda DPPH radikali qaytariladi va absorbans kamayadi. Tadqiqotda DPPH radikalini yutish foizi quyidagi formula bilan hisoblangan:

\[ DPPH \, radikal \, yutish \, (\%) = \left(\frac{A_C - A_S}{A_C}\right) \times 100 \]

Bu yerda \(A_C\) nazorat namunasining absorbans qiymatini, \(A_S\) esa o‘simlik ekstrakti yoki BHA qo‘shilgan namunaning absorbans qiymatini ifodalaydi. Formulaning ma’nosi shuki: antioksidant qo‘shilganda DPPH absorbansi qanchalik ko‘p tushsa, radikalni yutish foizi shunchalik yuqori bo‘ladi.

1000 µg/mL konsentratsiyada eng yuqori DPPH radikalini yutish faolligi BHA da %92,95 ± 0,98 bo‘lgan. O‘simlik ekstraktlari va kombinatsiyalari orasida eng yuqori qiymatlarga O. sanctum : M. oleifera = 2:1 kombinatsiyasi %91,80 ± 0,05, O. sanctum : M. oleifera : P. amboinicus = 2:1:1 kombinatsiyasi %91,14 ± 0,07 va O. sanctum : M. oleifera = 1:2 kombinatsiyasi %91,03 ± 0,07 bilan yaqinlashgan. Alohida ekstraktlar orasida O. sanctum %90,57 ± 0,02 bilan eng kuchli, P. amboinicus esa %79,97 ± 0,35 bilan eng past DPPH faolligini ko‘rsatgan.

IC₅₀ qiymati erkin radikallarning 50% ini yutish uchun kerak bo‘ladigan ekstrakt konsentratsiyasini bildiradi. Bu qiymatda pastroq natija kuchliroq antioksidant faollikni anglatadi. Tadqiqotda BHA ning IC₅₀ qiymati 8,47 ± 1,8 µg/mL deb berilgan. O‘simliklar orasida O. sanctum 13,57 ± 0,70 µg/mL bilan eng kuchli, M. oleifera 32,27 ± 1,32 µg/mL bilan o‘rtacha, P. amboinicus 96,25 ± 3,24 µg/mL bilan esa eng zaif DPPH ko‘rsatkichini ko‘rsatgan. Shunga qaramay, keyingi baliq yog‘i tajribalarida P. amboinicus ayrim jihatlarda kutilganidan yaxshiroq himoya bera olgan. Bu laboratoriyadagi radikal yutish testi haqiqiy yog‘ tizimidagi samarani yolg‘iz o‘zi to‘liq tushuntira olmasligini ko‘rsatadi.

Baliq yog‘ida antioksidant samaradorlikni baholash uchun barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch hisoblangan. Bu hisob-kitoblar indüksion davr, ya’ni yog‘ning peroksid qiymati 20 meq/kg darajasiga yetishi uchun kerak bo‘ladigan vaqt asosida amalga oshirilgan. Tadqiqotda barqarorlashtirish koeffitsienti quyidagi formula bilan berilgan:

\[ SF = \frac{IP_a}{IP_c} \]

Bu yerda \(SF\) barqarorlashtirish koeffitsienti, \(IP_a\) antioksidantli qo‘llanmaning indüksion davri, \(IP_c\) esa nazorat baliq yog‘ining indüksion davrini bildiradi. SF qiymati qanchalik katta bo‘lsa, antioksidant yog‘ni oksidlanishdan shunchalik uzoqroq himoya qilgan bo‘ladi.

Antioksidant kuch esa quyidagicha hisoblangan:

\[ AOP = 100 - \left(\frac{IP_c}{IP_a}\right) \times 100 \]

Bu yerda \(AOP\) antioksidant kuch, \(IP_c\) nazorat yog‘ining indüksion davri, \(IP_a\) esa antioksidantli namunaning indüksion davrini ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatkich antioksidantli namunaning nazorat yog‘ga nisbatan oksidlanishni qancha kechiktirganini foizli mantiqda ifodalaydi.

Tadqiqotning 1-rasmida barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch bar diagrammalari ko‘rsatilgan. Diagrammada T:M:K 2:1:1 qo‘llanmasi eng yuqori barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch qiymatlari bilan yaqqol ajralib turadi. Bu yerda T — O. sanctum, M — M. oleifera, K esa P. amboinicus ekstraktini anglatadi. Ushbu qo‘llanmaning barqarorlashtirish koeffitsienti BHA dan 2,07 baravar yuqori topilgan. T:M 2:1 qo‘llanmasi ham BHA ga nisbatan 1,59 baravar yuqori barqarorlashtirish koeffitsientini ko‘rsatgan.

Sinergik ta’sirni aniqlash uchun tadqiqotda sinergik samaradorlik foizi qo‘llangan. Formula quyidagicha:

\[ SE(\%) = \frac{(IP_{Mix}-IP_c)-[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]}{[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]} \times 100 \]

Bu yerda \(SE\) sinergik samaradorlik foizi, \(IP_{Mix}\) kombinatsiyalangan ekstraktli baliq yog‘ining indüksion davri, \(IP_c\) nazorat baliq yog‘ining indüksion davri, \(IP_1\), \(IP_2\), \(IP_3\) esa alohida antioksidant qo‘llanmalarning indüksion davrlarini ifodalaydi. Agar kombinatsiyaning ta’siri alohida komponentlarning kutilgan umumiy ta’siridan katta bo‘lsa, sinergiya yuz beradi. Agar u past bo‘lsa, antagonistik ta’sir kuzatiladi.

2-rasm o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalarining sinergik yoki antagonistik xulqini ko‘rsatadi. Musbat sinergik ta’sir ayniqsa faqat T:M:K 2:1:1 va T:M 2:1 qo‘llanmalarida yaqqol namoyon bo‘lgan. Boshqa ayrim kombinatsiyalar manfiy qiymat ko‘rsatgan. Bu har bir o‘simlik aralashmasi avtomatik ravishda yaxshiroq emasligini anglatadi. To‘g‘ri nisbat topilganda komponentlar bir-birini kuchaytirishi mumkin; noto‘g‘ri nisbatlarda esa bir-birining ta’sirini susaytirishi mumkin.

Bu sinergiya tadqiqotda fenolik birikmalarning to‘ldiruvchi mexanizmlari bilan izohlangan. O. sanctum tarkibidagi eugenol, rosmarinik kislota va kofeik kislota kabi komponentlar erkin radikallarni zararsizlantirishi mumkin. Moringa va hind kekigi ekstraktlarida mavjud kuersetin kabi flavonoidlar vodorod yoki elektron berib radikallarni barqarorlashtiradi. Bundan tashqari, ayrim antioksidantlar boshqa antioksidantlarning faol shaklini qayta tiklashi mumkin. Bu yong‘inda birgina o‘t o‘chirish jamoasi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi turli guruhlarning birgalikda ishlashiga o‘xshaydi: biri alanga zanjirini uzadi, boshqasi qayta alangalanishni to‘xtatadi, yana biri esa yoqilg‘i yoki tetiklovchi metall ionlarini nazorat qiladi.

Biroq antioksidantlar har doim faqat himoyachi bo‘lavermaydi. Tadqiqot yuqori fenolik konsentratsiyalar yoki o‘tish metallari mavjudligida ayrim fenolik birikmalar prooksidant xulq ko‘rsatishi mumkinligini ham muhokama qiladi. Masalan, kuersetin kabi birikmalar muayyan sharoitlarda Fe³⁺ ionlarini Fe²⁺ ga qaytarib, reaktiv kislorod turlari hosil bo‘lishini oshirishi mumkin. Shu sababli oziq-ovqat tizimlarida “qancha ko‘p antioksidant qo‘shilsa, shuncha yaxshi” deb bo‘lmaydi. Doza, nisbat, yog‘ matriksi, harorat va boshqa komponentlar bilan o‘zaro ta’sir birgalikda baholanishi kerak.

Tadqiqotda baliq yog‘ining tezlashtirilgan oksidlanishi Schaal pech testi orqali amalga oshirilgan. Namunalari 25 g baliq yog‘i qilib amber rangli shisha idishlarga solingan va 60°C da yorug‘lik tushmaydigan pechda 15 kun saqlangan. Har 5 kunda namuna olinib, peroksid qiymati, p-anizidin qiymati va umumiy oksidlanish ko‘rsatkichi tekshirilgan. Bu sharoit oddiy saqlashdan ancha keskinroqdir; maqsad antioksidantlarning himoya ta’sirini qisqa vaqtda solishtirish uchun oksidlanish jarayonini tezlashtirishdir.

Peroksid qiymati, ya’ni PV, birlamchi oksidlanish mahsulotlarini ko‘rsatadi. Yog‘ oksidlanishining dastlabki bosqichida gidroperoksidlar hosil bo‘ladi va PV oshadi. Tadqiqotda barcha namunalarda saqlash davri davomida PV oshgan. Nazorat baliq yog‘i eng yuqori PV qiymatlarini ko‘rsatgan; bu antioksidantsiz baliq yog‘i tez oksidlanganini bildiradi. 15 kun oxirida eng past PV qiymatlari umumiy holda kombinatsiyalangan o‘simlik ekstraktlarida, ayniqsa T:M:K 2:1:1, T:M 2:1 va T:M:K 1:1:1 kabi qo‘llanmalarda kuzatilgan.

p-anizidin qiymati, ya’ni AV, ikkilamchi oksidlanish mahsulotlarini, ayniqsa aldegidlarni aks ettiradi. Yog‘da PV past bo‘lsa ham, gidroperoksidlar parchalanib ikkilamchi oksidlanish mahsulotlari ortgan bo‘lishi mumkin. Shu sababli PV va AV birgalikda baholanishi kerak. Tadqiqotda AV qiymatlari 15-kun oxirida sezilarli darajada oshgan. O‘simlik ekstrakti qo‘shilgan ayrim namunalar BHA va nazorat namunalariga nisbatan ikkilamchi oksidlanishni yaxshiroq cheklagan. Matnda T:M:K 2:1:1 qo‘llanmasi past sekonder oksidlanish bilan ajralib chiqqani; alohida ekstraktlar orasida esa P. amboinicus qo‘llanmasi 15-kun oxirida past AV qiymatini ko‘rsatgani aytiladi.

Umumiy oksidlanish ko‘rsatkichi bo‘lgan TOTOX PV va AV ni birgalikda baholab, yog‘ning umumiy oksidlovchi holatini tushunishga yordam beradi. Tadqiqotda TOTOX qiymatlari saqlash muddati bilan oshgan va PV hamda AV tendensiyalariga o‘xshash bo‘lgan. Asosiy ma’noda bu ko‘rsatkich quyidagi umumiy lipid oksidlanishi munosabati bilan tushuniladi:

[ TOTOX = 2PV + AV ]

Bu munosabat birlamchi oksidlanish mahsulotlarini ifodalovchi PV hamda ikkilamchi oksidlanish mahsulotlarini ifodalovchi AV qiymatlarini birgalikda ko‘rib, yog‘ning umumiy oksidlovchi buzilish darajasini umumlashtiradi. Tadqiqotda T:M 2:1 va T:M:K 2:1:1 qo‘llanmalari pastroq TOTOX qiymatlari bilan yuqori antioksidant samaradorlik ko‘rsatgan.

3-rasm bu oksidlanish jarayonini uch panelda ko‘rsatadi. A panelda peroksid qiymati, B panelda p-anizidin qiymati, C panelda TOTOX qiymatlari saqlash kunlariga qarab taqqoslangan. Grafiklarning umumiy xabari shuki: barcha yog‘lar vaqt o‘tishi bilan oksidlanadi; biroq antioksidant qo‘shilgan namunalarda oksidlanish tezligi va umumiy buzilish darajasi pastroq bo‘ladi. Nazorat namunalari eng tez buzilgan, to‘g‘ri nisbatdagi o‘simlik kombinatsiyalari esa oksidlanishni samaraliroq sekinlashtirgan.

Yog‘ kislotalari profili natijalari tadqiqotning ozuqaviy jihatdan eng muhim qismidir. Chunki baliq yog‘ida saqlab qolinishi kerak bo‘lgan asosiy qiymat EPA, DHA va umumiy omega-3 yog‘ kislotalaridir. Tadqiqotda boshlang‘ich baliq yog‘ining yog‘ kislotalari profili asosan PUFA lardan iborat bo‘lib, keyin to‘yingan va bir to‘yinmagan yog‘ kislotalari kelishi qayd etilgan. Ammo tezlashtirilgan saqlash oxirida PUFA ulushi keskin kamaygan, to‘yingan va bir to‘yinmagan yog‘ kislotalari ulushi nisbatan oshgan. Buning sababi PUFA larning oksidlanishga ko‘proq moyilligidadir.

2-jadval yog‘ kislotalari sinflarining 1-, 5-, 10- va 15-kunlarda qanday o‘zgarganini batafsil ko‘rsatadi. Eng diqqatga sazovor natija shundan iboratki, T:M:K 2:1:1 qo‘llanmasi 15-kun oxirida omega-3, umumiy PUFA va EPA+DHA qiymatlarini eng yaxshi saqlagan. Ushbu qo‘llanmada 15-kun umumiy omega-3 qiymati 38,65 ± 0,70, umumiy PUFA qiymati 42,79 ± 0,40 va EPA+DHA qiymati 33,40 ± 0,54 bo‘lgan. Bu ko‘rsatkichlar nazorat va BHA qo‘llanmasidan sezilarli darajada yuqori.

Taqqoslash uchun nazorat baliq yog‘ida 15-kun umumiy omega-3 qiymati 13,77 ± 0,27, umumiy PUFA 17,66 ± 0,27 va EPA+DHA 10,14 ± 0,27 bo‘lgan. BHA qo‘llanmasida esa 15-kun umumiy omega-3 20,62 ± 0,15, umumiy PUFA 24,79 ± 0,11 va EPA+DHA 16,17 ± 0,18 ko‘rsatkichlari qayd etilgan. Ya’ni tabiiy o‘simlik 2:1:1 kombinatsiyasi ushbu tajriba sharoitida BHA ga qaraganda omega-3 va EPA+DHA ni saqlash bo‘yicha yaxshiroq natija bergan.

T:M 2:1 ikkilamchi kombinatsiyasi ham kuchli samaradorlik ko‘rsatgan. Ushbu qo‘llanmada 15-kun umumiy omega-3 37,30 ± 0,36, umumiy PUFA 42,57 ± 0,72 va EPA+DHA 29,94 ± 0,35 bo‘lgan. Tadqiqot talqiniga ko‘ra T:M 2:1 va T:M:K 1:2:1 kabi ayrim kombinatsiyalar ham PUFA saqlanishida BHA dan yaxshiroq natija ko‘rsatgan.

Bu juda muhim; chunki antioksidant muvaffaqiyati faqat PV yoki AV ni pasaytirish bilan cheklanmaydi. Baliq yog‘ining ozuqaviy qiymati EPA va DHA ning saqlanishiga bog‘liq. Bir antioksidant tizim yomon hidni kamaytirishi mumkin, ammo omega-3 ni saqlay olmasa, u oziq-ovqat jihatidan yetarli bo‘lmaydi. Ushbu tadqiqotda 2:1:1 uchlik kombinatsiyasi ham oksidlanish ko‘rsatkichlarini pasaytirib, ham omega-3 yog‘ kislotalari saqlanishiga hissa qo‘shgan.

Sezgi sifati amaliy qo‘llash nuqtayi nazaridan eng muhim jihatlardan biridir. Baliq yog‘ining oksidlanishi kimyoviy jihatdan past bo‘lsa ham, iste’molchi baliqsimon hid, ransid hid yoki yoqimsiz aromani qabul qilmasligi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar 30 yarim tayyorlangan baholovchi ishtirokida 7 ballik hedonik shkala yordamida rang, hid, aroma, og‘iz sezgisi, baliqsimon hidni yashirish va umumiy ma’qullash kabi xususiyatlarni baholagan. Tezlashtirilgan saqlashdan so‘ng esa baliq hidi, ransid hid, qaynatilganga o‘xshash hid va o‘simliksimon hid 5 ballik intensivlik shkalasi bilan tahlil qilingan.

4-rasmda sezgi baholash radar diagrammalari keltirilgan. Dastlabki sezgi baholashda o‘simlik ekstrakti qo‘shilgan yog‘lar ayrim jihatlarda baliqsimon hid va aromani yashirgan. Ayniqsa O. sanctum va P. amboinicus o‘z ichiga olgan kombinatsiyalar bu borada samarali bo‘lgani ta’kidlangan. T:M:K 2:1:1 va T:M:K 1:1:2 kabi kombinatsiyalar umumiy qabul va baliqsimon hidni yashirish bo‘yicha ijobiy natija bergan.

Ammo o‘simlik ekstraktlarining bir nojo‘ya ta’siri ham bor: baliq yog‘ining xos oltin-sariq rangi iste’molchilar tomonidan ko‘proq ma’qul ko‘rilgan bo‘lsa, o‘simlik ekstrakti qo‘shilgan namunalarda yengil yashilimtir ko‘rinish paydo bo‘lgan. Bu rang bo‘yicha baholarda pasayishga olib kelgan. Bu oziq-ovqat formulatsiyasi uchun real holatdir. Bir qo‘shimcha kimyoviy barqarorlikni yaxshilashi mumkin, ammo mahsulot ko‘rinishini o‘zgartiradi. Sanoat amaliyotida rang, hid, ta’m va ozuqaviy himoya birga optimallashtirilishi kerak.

Saqlashdan keyingi hid tahlilida ayniqsa T:M:K 2:1:1, T:M:K 1:2:1 va T:M:K 1:1:2 qo‘llanmalari ransid va qaynatilganga o‘xshash hid intensivligini kamaytirgani qayd etilgan. Nazorat va BHA namunalarida oksidlanish bilan bog‘liq noxush hid intensivligi yuqoriroq bo‘lgan. Bu natija o‘simlik ekstraktlari nafaqat kimyoviy oksidlanishni kamaytirishi, balki sezgi bilan seziladigan buzilish notalarini ham yashira olishini ko‘rsatadi.

Oddiy hayot nuqtayi nazaridan qaraganda, bu tadqiqot omega-3 bilan boyitilgan mahsulotlar uchun bevosita ahamiyatga ega. Baliq yog‘i yogurt, ichimlik, pishiriq yoki kapsula kabi turli mahsulotlarga qo‘shilganda, asosiy muammolardan biri hid bo‘ladi. Odamlar omega-3 ning foydasini xohlashi mumkin, lekin baliq hidini yoki og‘izda qoladigan ransid ta’mni istamaydi. Agar tabiiy o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalari ham omega-3 ni saqlasa, ham noxush aromani kamaytirsa, omega-3 bilan boyitilgan mahsulotlarning iste’molchi tomonidan qabul qilinishi oshishi mumkin.

Tarixiy jihatdan bu tadqiqot sintetik antioksidantlardan tabiiy antioksidantlarga o‘tish izlanishlarining bir qismidir. Oziq-ovqat sanoati uzoq vaqt BHA kabi sintetik antioksidantlardan foydalangan; biroq iste’molchi tendensiyalari tobora tabiiy va “toza yorliqli” mahsulotlarga siljimoqda. Bugun tabiiy ekstraktlar nafaqat “yorliqda yaxshi ko‘rinadigan” komponentlar, balki haqiqiy kimyoviy samaradorlik ko‘rsata oladigan tizimlar sifatida ko‘rilmoqda. Kelajakda esa bunday sinergik tizimlar baliq yog‘i, mikroalg DHA yog‘i, omega-3 emulsiyalari va yog‘ga boy funksional mahsulotlar uchun yanada xavfsiz va sezgi jihatdan ma’qul himoya tizimlarini yaratishga xizmat qilishi mumkin.

Tadqiqotning kuchli tomonlari orasida uch xil o‘simlikning alohida va ko‘p komponentli kombinatsiyalarda taqqoslanishi, BHA musbat nazorat sifatida ishlatilgani, DPPH, TPC, barqarorlashtirish koeffitsienti, antioksidant kuch, sinergik samaradorlik, tezlashtirilgan oksidlanish, yog‘ kislotalari profili va sezgi baholash kabi ko‘p qirrali tahlillarning birgalikda bajarilgani bor. Shunday qilib, tadqiqot faqat bir laboratoriya antioksidant testi bilan cheklanmagan, balki baliq yog‘ining haqiqiy sifat jihatlarini birgalikda ko‘rib chiqqan.

Shu bilan birga tadqiqot ehtiyotkorlik bilan o‘qilishi kerak. Birinchidan, u hakamlikdan o‘tmagan preprintdir. Ikkinchidan, tezlashtirilgan oksidlanish testi 60°C da o‘tkazilgan; bu solishtirish uchun foydali, ammo haqiqiy saqlash muddatini bevosita ifodalab bermaydi. Uchinchidan, ekstraktlarning alohida bioaktiv komponent profili batafsil tavsiflanmagan. Tadqiqot fenolik miqdor va antioksidant faollikni ko‘rsatadi, lekin eugenol, rosmarinik kislota, kuersetin kabi komponentlarning har bir ekstraktdagi aniq miqdorlarini to‘liq bermaydi. To‘rtinchidan, sezgi paneli 30 yarim tayyorlangan baholovchi bilan cheklangan; keng iste’molchi qabul tadqiqotlari o‘tkazilmagan.

Shuningdek, o‘simlik ekstraktlarining baliq yog‘iga 1000 µg/mL darajada qo‘shilgani qayd etilgan. Bu daraja oziq-ovqat qo‘llanmalari uchun umidli bo‘lishi mumkin; biroq haqiqiy mahsulot formulatsiyasida ta’m, rang, xarajat, me’yoriy talablar, ekstrakt standartlashuvi, saqlanish muddati va biofoydalanish alohida baholanishi kerak. “Tabiiy” bo‘lish har doim ham avtomatik ravishda xavfsiz yoki barcha mahsulotlarda bir xil samarali degani emas. Ekstraktlarning manbai, ishlab chiqarish usuli, faol komponentlar zichligi va partiyalar farqi oziq-ovqat sanoatida nazorat qilinishi lozim.

Tadqiqotning xulosasi shuki: muayyan tajriba sharoitida O. sanctum, M. oleifera va P. amboinicus ekstraktlarining ayniqsa 2:1:1 nisbatdagi uchlik kombinatsiyasi baliq yog‘ining oksidlovchi barqarorligini oshirgan, omega-3 va EPA+DHA saqlanishiga hissa qo‘shgan hamda sezgi sifatini yaxshilash salohiyatini ko‘rsatgan. Tadqiqot aytmagan narsa esa shuki: bu kombinatsiya har qanday baliq yog‘i manbasida, har bir oziq-ovqat matritsasida, har qanday saqlash sharoitida va sanoat miqyosida mutlaqo bir xil natija berishi isbotlanmagan. Shu sababli tadqiqot kuchli ilmiy dastlabki ko‘rsatkich sifatida baholanishi kerak; amaliy qo‘llash uchun esa yanada ko‘proq standartlash, saqlanish muddati testi va mahsulot asosidagi tasdiqlash talab etiladi.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot usuli uchta o‘simlik ekstraktining alohida va turli nisbatdagi kombinatsiyalarining baliq yog‘idagi antioksidant himoya, yog‘ kislotalari profili va sezgi sifati ustidagi ta’sirini solishtirishga asoslangan. Tadqiqotchilar ekstraktlarning o‘z antioksidant xususiyatlarini ham, baliq yog‘i muhitidagi haqiqiy himoya samaradorligini ham o‘rganishgan.

Ishlatilgan o‘simliklar va kodlar:

Ekstraksiya sharoitlari:

Ekstraksiya chiqimi va umumiy fenolik miqdor:

DPPH radikalini yutish formulasi:

\[ DPPH \, radikal \, yutish \, (\%) = \left(\frac{A_C - A_S}{A_C}\right) \times 100 \]

Bu yerda \(A_C\) nazorat absorbansini, \(A_S\) ekstrakt yoki BHA qo‘shilgan namunaning absorbansini ifodalaydi.

1000 µg/mL konsentratsiyada DPPH natijalari:

IC₅₀ natijalari:

Baliq yog‘i qo‘llanmalari:

Barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch formulalari:

\[ SF = \frac{IP_a}{IP_c} \]

\[ AOP = 100 - \left(\frac{IP_c}{IP_a}\right) \times 100 \]

Bu yerda \(IP_a\) antioksidantli namunaning indüksion davri, \(IP_c\) nazorat namunaning indüksion davri, SF barqarorlashtirish koeffitsienti va AOP antioksidant kuchdir.

Sinergik samaradorlik formulasi:

\[ SE(\%) = \frac{(IP_{Mix}-IP_c)-[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]}{[(IP_1-IP_c)+(IP_2-IP_c)+(IP_3-IP_c)]} \times 100 \]

Bu formula aralashmaning ta’siri alohida ekstraktlarning kutilgan umumiy ta’siridan yuqorimi yoki pastmi, shuni aniqlash uchun ishlatilgan.

Barqarorlik va sinergiya natijalari:

• T:M:K 2:1:1 qo‘llanmasi eng yuqori barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch qiymatlarini ko‘rsatgan.
• T:M:K 2:1:1 qo‘llanmasining barqarorlashtirish koeffitsienti BHA dan 2,07 baravar yuqori.
• T:M 2:1 qo‘llanmasi BHA ga nisbatan 1,59 baravar yuqori barqarorlashtirish koeffitsientini ko‘rsatgan.
• T:M 1:2, T:M 2:1, T:M:K 2:1:1 va T:M:K 1:2:1 qo‘llanmalari BHA dan yuqori antioksidant kuch ko‘rsatgan.
• Musbat sinergik ta’sir ayniqsa T:M:K 2:1:1 va T:M 2:1 qo‘llanmalarida kuzatilgan.
• Ayrim kombinatsiyalar manfiy sinergiya, ya’ni antagonistik ta’sir ko‘rsatgan; shu bois to‘g‘ri nisbat juda muhim.

Tezlashtirilgan oksidlanish usuli:

Oksidlanish natijalari:

• Peroksid qiymati barcha namunalarda saqlash davomida oshgan.
• Nazorat baliq yog‘i eng yuqori PV qiymatlarini ko‘rsatgan.
• T:M:K 2:1:1, T:M 2:1 va T:M:K 1:1:1 qo‘llanmalari 15 kun oxirida pastroq PV qiymatlari bilan ajralib chiqqan.
• p-anizidin qiymati 15-kun oxirida sezilarli oshgan.
• O‘simlik ekstrakti qo‘shilgan kombinatsiyalar ikkilamchi oksidlanish mahsulotlari hosil bo‘lishini sekinlashtirgan.
• T:M 2:1 va T:M:K 2:1:1 qo‘llanmalari pastroq TOTOX qiymatlari bilan umumiy oksidlovchi buzilishni cheklagan.

TOTOX munosabatining izohi:

[ TOTOX = 2PV + AV ]

Bu keng tarqalgan lipid oksidlanishi munosabati birlamchi oksidlanish mahsulotlarini ifodalovchi PV bilan ikkilamchi oksidlanish mahsulotlarini ifodalovchi AV qiymatlarini birgalikda baholab, yog‘ning umumiy oksidlovchi buzilish darajasini ifodalaydi.

Yog‘ kislotalari tahlili usuli:

15-kun yog‘ kislotalarini saqlash natijalaridan tanlangan qiymatlar:

Sezgi baholash usuli:

Sezgi natijalari:

• O. sanctum va P. amboinicus o‘z ichiga olgan namunalar baliqsimon hid va aromani yashirishda samarali bo‘lgan.
• T:M:K 2:1:1 va T:M:K 1:1:2 kabi kombinatsiyalar umumiy qabul bo‘yicha ijobiy natija ko‘rsatgan.
• O‘simlik ekstraktlari ayrim namunalarda yengil yashilimtir rang hosil qilgan, bu rang bo‘yicha bahoni pasaytirgan.
• Saqlashdan so‘ng T:M:K 2:1:1, T:M:K 1:2:1 va T:M:K 1:1:2 namunalari ransid va qaynatilganga o‘xshash hid bo‘yicha pastroq intensivlik ko‘rsatgan.
• Nazorat va BHA namunalarida oksidlanish bilan bog‘liq noxush hid intensivligi yuqoriroq baholangan.

Rasm va jadvallarning mazmuni:

• 1-rasm barqarorlashtirish koeffitsienti va antioksidant kuch qiymatlarini ko‘rsatadi. T:M:K 2:1:1 kombinatsiyasi eng yuqori himoya ta’siri bilan ajralib chiqadi.
• 2-rasm kombinatsiyalarning sinergik yoki antagonistik xulqini ko‘rsatadi. Musbat sinergiya ayniqsa T:M:K 2:1:1 va T:M 2:1 qo‘llanmalarida kuzatilgan.
• 3-rasm 60°C da 15 kunlik tezlashtirilgan saqlash davomida PV, AV va TOTOX o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. Nazorat namunalarida oksidlanish tezlashgan, o‘simlik kombinatsiyalari esa oksidlovchi buzilishni sekinlashtirgan.
• 4-rasm sezgi baholashni radar grafiklar yordamida ko‘rsatadi. O‘simlik ekstraktlari baliqsimon va oksidlanish bilan bog‘liq noxush hidlarni yashirish salohiyatini ko‘rsatgan.
• Jadval 1 DPPH radikalini yutish faolligini taqqoslaydi. BHA eng yuqori qiymatni bergan bo‘lsa-da, T:M 2:1 va T:M:K 2:1:1 kabi o‘simlik kombinatsiyalari juda yaqin natija ko‘rsatgan.
• Jadval 2 tezlashtirilgan saqlash davomida yog‘ kislotalari profilidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. T:M:K 2:1:1 kombinatsiyasi omega-3, PUFA va EPA+DHA saqlanishi bo‘yicha eng yaxshi natijani bergan.

Umumiy texnik xulosa: Tadqiqot baliq yog‘idagi oksidlovchi buzilish faqat bitta antioksidant bilan emas, balki to‘g‘ri nisbatlangan o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalari bilan samaraliroq sekinlashtirilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ayniqsa O. sanctum, M. oleifera va P. amboinicus ekstraktlarining 2:1:1 nisbatdagi kombinatsiyasi oksidlovchi barqarorlik, omega-3 saqlanishi va sezgi sifatini yaxshilash bo‘yicha eng kuchli nomzod sifatida ajralib chiqadi.

Manba va usul eslatmasi

Ushbu maqola D.S. Shanuke, E.M.R.K.B. Edirisinghe, R.A.U.J. Marapana va S. Hettiarachi tomonidan tayyorlangan “Impact of a Novel Herbal Synergistic Antioxidant on Fish Oil Oxidative Stability, Fatty Acid Profile, and Sensory Quality” nomli tadqiqotga asoslanib yozilgan. Tadqiqot o‘simlik ekstraktlari kombinatsiyalarining baliq yog‘i oksidlovchi barqarorligi, yog‘ kislotalari profili va sezgi sifati ustidagi ta’sirini o‘rganadi.

Manba turi SSRN da ochilgan preprint tadqiqot maqolasidir. Matnda ochiq ravishda “This preprint research paper has not been peer reviewed” jumlasi keltirilgani uchun ish hakamlikdan o‘tmagan. Shu sababli natijalar yakuniy hakamli nashr sifatida emas, balki laboratoriya va sezgi tahlillariga asoslangan preprint tadqiqot sifatida baholanishi kerak.

Ushbu mazmun tadqiqotda berilgan o‘simlik ekstraksiya usuli, umumiy fenolik miqdor tahlili, DPPH radikalini yutish testi, barqarorlashtirish koeffitsienti, antioksidant kuch, sinergik samaradorlik, tezlashtirilgan oksidlanish testi, PV, AV, TOTOX o‘lchovlari, GC-MS yog‘ kislotalari tahlili, sezgi baholash natijalari, rasm va jadvallar asosida tayyorlangan. PDF da mavjud bo‘lmagan tijoriy muvaffaqiyat, huquqiy tasdiq, har bir oziq-ovqat mahsulotida aniq qo‘llanish, inson salomatligiga bevosita klinik ta’sir yoki sanoat saqlanish muddati kafolati kabi da’volar kiritilmagan.

Tadqiqotning muhim cheklovlari bor. Ish hakamlikdan o‘tmagan. Tezlashtirilgan oksidlanish testi 60°C da 15 kun o‘tkazilgan; bu haqiqiy saqlash muddatini to‘liq aks ettirmaydi. Ekstraktlarning batafsil bioaktiv komponent profili to‘liq tavsiflanmagan. Sezgi baholashi 30 yarim tayyorlangan panelist bilan cheklangan; kengroq iste’molchi tadqiqotlari o‘tkazilmagan.

Natijalar O. sanctum, M. oleifera va P. amboinicus ekstraktlarining ayniqsa 2:1:1 nisbatdagi kombinatsiyasi baliq yog‘ini oksidlanishdan himoya qilishda, omega-3 yog‘ kislotalarini saqlashda va ayrim noxush sezgi xususiyatlarini kamaytirishda istiqbolli ekanini ko‘rsatadi. Biroq bu natijalar faqat tadqiqot sharoitlari doirasida o‘qilishi kerak; haqiqiy oziq-ovqat mahsulotlarida qo‘llashdan oldin ekstrakt standartlashuvi, xavfsizlik, sezgi qabul qilinishi, saqlanish muddati, xarajat va me’yoriy talablar bo‘yicha kengroq tasdiqlash zarur.