24 soatlik harakat skori jismoniy faollik, o‘tirib qoluvchi xulq-atvor va uyqu uchun tavsiya etilgan uchta kundalik harakat xulq-atvori maqsadidan nechtasi bajarilganini 0 dan 3 gacha ko‘rsatadigan murakkab turmush tarzi o‘lchovidir. SUN loyihasi doirasida olib borilgan ushbu prospektiv kohort tadqiqoti boshlanishida diabeti bo‘lmagan 13.321 universitet bitiruvchisida ushbu skorga rioya qilish bilan keyinchalik rivojlangan 2-tur diabet o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgandi. Taxminan 192.102 kishi-yillik kuzatuvda 141 ta tasdiqlangan yangi 2-tur diabet holati aniqlangan. Ko‘p o‘zgaruvchili tahlilda uchala maqsadning barchasiga rioya qilgan ishtirokchilarda hech bir maqsadga rioya qilmaganlarga nisbatan 2-tur diabet xavfi pastroq bo‘lgan (HR 0,47; %95 IO 0,24–0,93). Biroq tadqiqot kuzatuv xususiyatiga ega; natijalar uchala xulq-atvorni birgalikda amalga oshirish diabetni sababiy ravishda %53 kamaytirishini isbotlamaydi.

Tadqiqotchilar jismoniy faollik uchun haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi yoki 75 daqiqa yuqori intensivlikdagi faollikni yoxud ularning ekvivalent kombinatsiyasini; o‘tirib qoluvchi xulq-atvor uchun kuniga ko‘pi bilan 8 soat umumiy o‘tirish va ko‘ngilochar maqsaddagi televizor/kompyuter ekran vaqtini ko‘pi bilan 3 soatni; uyqu uchun esa 24 soat ichida 7–9 soatni asos qilib olgan. Har bir bajarilgan maqsad bir ballni tashkil etgan va umumiy ball 0, 1, 2 yoki 3 deb hisoblangan.

Har bir qo‘shimcha maqsadga rioya qilish ko‘p o‘zgaruvchili modelda 2-tur diabet xavfining taxminan %19 pastroq nisbiy qiymati bilan bog‘liq bo‘lgan (har bir ball uchun HR 0,81; %95 IO 0,66–0,98). Biroq 1 va 2 ball toifalarining nol balli guruh bilan alohida taqqoslashlari statistik ahamiyatga yetmagan; eng aniq bog‘liqlik uchala maqsadni birgalikda bajargan guruhda kuzatilgan. Shu sababli natijalarni “ko‘proq maqsad = albatta xuddi shu nisbatda himoya” tarzida mexanik yoki sababiy talqin qilish mumkin emas.

Nega butun 24 soat birgalikda baholanadi?

Jismoniy faollik, o‘tirish va uyqu bir-biridan butunlay mustaqil xulq-atvorlar emas. Har bir insonning bir xil 24 soatlik vaqt byudjeti bor. Uyquga, o‘tirishga yoki jismoniy faollikka ajratilgan vaqtning o‘zgarishi kunning qolgan qismiga ajratilishi mumkin bo‘lgan vaqtga ham ta’sir qiladi. Shu sababli tadqiqotning asosiy yondashuvi faqat “qancha mashq qilinmoqda?” degan savolga emas, balki kundalik harakat xulq-atvorlarining umumiy manzarasiga qaraydi.

Bu yondashuv ayniqsa 2-tur diabet kabi uzoq vaqt davomida rivojlanadigan metabolik kasalliklarda muhim. Jismoniy faollik insulin sezgirligi va glikemik nazorat bilan; uzoq davom etuvchi o‘tirib qoluvchi xulq-atvor metabolik xavf bilan; uyqu davomiyligi esa gormonal va metabolik boshqaruv bilan bog‘liq. SUN tadqiqoti bu xulq-atvorlarning biologik mexanizmlarini bevosita o‘lchamagan, biroq uchalasini bir xil murakkab ta’sirlanish o‘lchovida birlashtirib, kelajakda rivojlangan 2-tur diabet bilan bog‘liqligini prospektiv tarzda baholagan.

24 Soatlik Harakat Skori Nimani O‘lchaydi?

24 soatlik harakat skori ishtirokchining jismoniy faollik, o‘tirib qoluvchi xulq-atvor va uyqu uchun belgilangan uchta maqsaddan nechtasini bajarganini o‘lchaydigan 0–3 ballik murakkab ko‘rsatkichdir; har bir bajarilgan komponent 1 ball, bajarilmagan komponent 0 ball beradi va yuqori ball harakat-xulq-atvor tavsiyalariga ko‘proq rioya qilishni bildiradi.

1. Jismoniy faollik komponenti

Jismoniy faollik SUN kohorti uchun avval tasdiqlangan 17 banddan iborat yarim miqdoriy jismoniy faollik so‘rovnomasi bilan baholangan. Yugurish, yurish, uy yumushlari, bog‘ ishlari va turli sport turlari kabi faoliyatlar Physical Activities Compendium'dagi metabolik ekvivalent (MET) qiymatlariga ko‘ra tasniflangan.

O‘rtacha intensivlikdagi faollik 3–6 MET, yuqori intensivlikdagi faollik esa ≥6 MET deb olingan. Qo‘llanma darajasidagi maqsad haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi faollik, kamida 75 daqiqa yuqori intensivlikdagi faollik yoki ularning ekvivalent kombinatsiyasidir. Tadqiqotchilar qo‘llanma chegarasiga rioya qilishni energiyaga asoslangan tarzda ham ≥12,5 MET-soat/hafta chegarasi bilan operatsionlashtirgan.

2. O‘tirib qoluvchi xulq-atvor komponenti

O‘tirib qoluvchi xulq-atvor uchun ikki shart birgalikda bajarilishi kerak bo‘lgan: umumiy kunlik o‘tirish vaqti ≤8 soat bo‘lishi va ko‘ngilochar maqsaddagi televizor/kompyuter ekran vaqti ≤3 soat/kun bo‘lishi.

Umumiy o‘tirish vaqti ish, o‘qish, mutolaa, ekran ishlatish va boshqa o‘tirib bajariladigan faoliyatlarni qamrab olgan o‘z-o‘zini bildirish ma’lumotlaridan hisoblangan. Alohida savol bilan televizor ko‘rish va ko‘ngilochar maqsadda kompyuterdan foydalanish baholangan.

Bu o‘lchovning muhim davriy cheklovi mavjud. SUN kohortining ma’lumot yig‘ish davri 1999-yildan 2024-yilgacha davom etgani sababli eski so‘rovnoma bandlari, ayniqsa keyingi yillarda keng tarqalgan smartfon va planshetdan foydalanishni to‘liq qamrab olmagan bo‘lishi mumkin.

3. Uyqu komponenti

Uyqu maqsadi 24 soat ichida jami 7–9 soat deb belgilangan. Ishtirokchilarning odatiy tungi uyqusi bilan kunduzgi uyqu/mizg‘ish davomiyligi birgalikda baholangan. Umumiy vaqt 7–9 soat oralig‘ida bo‘lsa 1 ball, undan tashqarida bo‘lsa 0 ball berilgan.

Skorning tuzilmaviy xususiyati

Skor vaznsizdir. Boshqacha aytganda, jismoniy faollik, o‘tirib qoluvchi xulq-atvor va uyqu komponentlarining har biri umumiy ballga teng ravishda bittadan ball qo‘shadi. Bu tuzilma oson talqin qilinadigan umumiy ko‘rsatkich beradi; biroq uchala xulq-atvorning biologik ahamiyati haqiqatda teng ekanini ko‘rsatmaydi.

SUN loyihasi qaysi populyatsiyani kuzatadi?

Seguimiento Universidad de Navarra (SUN) loyihasi Ispaniyada joylashgan va universitet bitiruvchilaridan tashkil topgan dinamik prospektiv kohortdir. Ishtirokchilarni qabul qilish 1999-yilda boshlangan; ijtimoiy-demografik ma’lumotlar, antropometriya, ovqatlanish, turmush tarzi va tibbiy anamnez boshlang‘ich so‘rovnomalar orqali yig‘ilgan. Kuzatuv so‘rovnomalari har ikki yilda bir marta o‘tkazilgan.

Ushbu tadqiqot uchun 30 aprel 2024-yilgacha to‘plangan SUN ma’lumotlaridan foydalanilgan. O‘sha vaqtda kohortda jami 23.321 kishi bor edi. Tadqiqotchilar tahlil namunasini shakllantirishda oldindan belgilangan chiqarib tashlash mezonlarini qo‘llagan.

Ishtirokchilarni tanlash oqimi

Ayollar uchun kunlik umumiy energiya iste’molining <500 yoki >3500 kcal, erkaklar uchun <800 yoki >4000 kcal deb bildirilishi realistik bo‘lmagan energiya iste’moli mezoni sifatida ishlatilgan.

2-tur diabet holati qanday tasdiqlangan?

Yangi diabet tashxisi faqat ishtirokchining bitta o‘z-o‘zini bildirishiga tayangan holda natija o‘zgaruvchisi sifatida qabul qilinmagan. Ikki yillik kuzatuv so‘rovnomalarida yangi diabet tashxisi yoki antihiperglikemik dori qo‘llashni bildirgan ishtirokchilar avval ehtimoliy holat sifatida belgilangan.

Bu shaxslarga tashxis turi, laboratoriya qiymatlari va davolash haqida batafsilroq tasdiqlash so‘rovnomasi yuborilgan; ruxsat mavjud bo‘lganda tibbiy qaydlar ham ko‘rib chiqilgan. Tarkibida kamida bitta endokrinolog bo‘lgan va ishtirokchining harakat ta’sirlanish holatini bilmagan qaror qo‘mitasi potensial holatlarni baholagan.

2-tur diabetni tasdiqlashda tadqiqot davrida amal qilgan Amerika Diabet Assotsiatsiyasi mezonlaridan foydalanilgan: och qoringa plazma glyukozasi ≥126 mg/dL; og‘iz orqali glyukozaga tolerantlik testida 2. soat plazma glyukozasi ≥200 mg/dL; HbA1c ≥%6,5; yoki klassik giperglikemiya belgilari bilan birga tasodifiy plazma glyukozasi ≥200 mg/dL.

Gestatsion diabet va diabetning boshqa turlari 2-tur diabet holati sifatida hisoblanmagan. Yangi diabet haqida bildirgan, biroq tasdiqlash uchun yetarli ma’lumot taqdim eta olmagan shaxslar “ehtimoliy holat” sifatida qoldirilgan va asosiy hodisalar soniga kiritilmagan. Ushbu jarayon yakunida 141 ta tasdiqlangan yangi 2-tur diabet holati aniqlangan.

Nega prospektiv kohort dizayni qo‘llanilgan?

Prospektiv kohort dizayni harakat xulq-atvorlarini diabet tashxisidan oldin o‘lchash va keyin yangi kasallik rivojlanishini kuzatish imkonini beradi. Bunday vaqt ketma-ketligi kesim tadqiqotlariga nisbatan muhim afzallikdir. Biroq ta’sirlanish randomizatsiya qilinmagani sababli kuzatuvga xos aralashtiruvchi omillarni to‘liq bartaraf etib bo‘lmaydi.

Ushbu Tadqiqot Natijalari Sababiylikni Ko‘rsatadimi?

Yo‘q. SUN tahlili 24 soatlik harakat qo‘llanmalariga yuqoriroq rioya qilish bilan 2-tur diabetning pastroq insidensi o‘rtasida prospektiv bog‘liqlikni ko‘rsatadi; biroq xulq-atvorlar tadqiqotchilar tomonidan randomizatsiya qilinmagani sababli o‘lchanmagan yoki yetarli o‘lchanmagan turmush tarzi va salomatlik xususiyatlarining natijalarga qo‘shgan hissasini to‘liq istisno qilib bo‘lmaydi.

Bu farq ayniqsa “%53 pastroq xavf” iborasini talqin qilishda muhim. HR 0,47 tuzatilgan Cox modelida uchta maqsadni bajargan guruhning hech bir maqsadni bajarmagan guruhga nisbatan kuzatilgan nisbiy xavfini bildiradi. Bu qiymat ayni shaxs o‘z xulq-atvorini o‘zgartirish orqali diabet ehtimolini aniq %53 kamaytirishining eksperimental isboti emas.

Boshlang‘ich profillar nega muhim?

Uchala maqsadni bajargan ishtirokchilar boshlanishida ayrim boshqa sog‘lom turmush xususiyatlari bo‘yicha ham qulayroq ko‘ringan. Masalan, O‘rta yer dengizi dietasi skori harakat skori oshgani sayin ko‘tarilgan, o‘rtacha BMI, chekish ta’sirlanishi va xurrak prevalensi esa umuman pastroq bo‘lgan.

Shu sababli tadqiqotchilar statistik modellarida faqat yosh va jinsni emas, ta’lim darajasi, BMI, chekish ta’sirlanishi, energiya iste’moli, alkogol, maxsus dieta, O‘rta yer dengizi dietasiga rioya qilish, xurrak, uyqu apnesi, boshlang‘ich yurak-qon tomir kasalligi, saraton va jismoniy faollikdagi o‘zgarishlar kabi ko‘plab o‘zgaruvchilarni nazorat qilgan. Biroq statistik tuzatish qoldiq aralashtiruvchilikni nolga tushirmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tahlil namunasi va kuzatuv

Yakuniy tahlil 13.321 ishtirokchini qamrab olgan. Ishtirokchilarning %60,2 qismi ayollar edi. O‘rtacha yosh 37,0 yil, standart og‘ish 11,4 yil deb bildirilgan. Kohort boshlanishida nisbatan yosh va sog‘lom populyatsiyani ifodalaydi.

O‘rtacha kuzatuv taxminan 14,4 yil, standart og‘ish taxminan 6 yil; umumiy kuzatuv muddati 192.102 kishi-yil deb xabar qilingan. Bu davrda 141 ta tasdiqlangan yangi 2-tur diabet holati paydo bo‘lgan va xom insidens taxminan 1000 kishi-yilga 0,7 holat deb hisoblangan.

Harakat skorining taqsimlanishi

Statistik model

Tadqiqotchilar 2-tur diabetgacha bo‘lgan vaqtni o‘rganish uchun Cox mutanosib xavflar modellaridan foydalangan. Yosh modelda asosiy vaqt shkalasi sifatida ishlatilgan; ishtirokchilar xavf to‘plamiga tadqiqotga kirgan yoshidan boshlab kiritilgan. Bu tuzilma kechikkan kirishni hisobga olish va yoshni batafsil nazorat qilish imkonini bergan.

Uchta model tuzilgan: xom model; yosh va jins bo‘yicha tuzatilgan model; hamda ta’lim darajasi, BMI, chekish paket-yili, kaloriya iste’moli, alkogol iste’moli, maxsus dietaga rioya qilish, O‘rta yer dengizi dietasiga rioya qilish, xurrak, uyqu apnesi, boshlang‘ich saraton, boshlang‘ich yurak-qon tomir kasalligi va jismoniy faollikdagi o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan ko‘p o‘zgaruvchili model.

Tahlillar STATA 14.0 yordamida bajarilgan va statistik ahamiyatlilik chegarasi p<0,05 deb belgilangan. Tadqiqot STROBE kuzatuv tadqiqotlarini hisobot qilish tizimiga muvofiq bayon qilingan.

24 Soatlik Harakat Skori bilan 2-Tur Diabet Xavfi O‘rtasida Qanday Bog‘liqlik Topilgan?

Ko‘p o‘zgaruvchili Cox modelida uchala maqsadning barchasini bajargan ishtirokchilarning 2-tur diabet xavfi hech bir maqsadni bajarmagan guruhga nisbatan pastroq bo‘lgan (HR 0,47; %95 IO 0,24–0,93); aksincha, faqat bir yoki ikki maqsadni bajargan guruhlardagi pasayishlarning ishonch oraliqlari 1 ni qamrab olgani sababli bu toifalar alohida statistik ahamiyatga yetmagan.

Skor 0–3 oralig‘ida uzluksiz o‘zgaruvchi sifatida modellashtirilganda har bir qo‘shimcha maqsad uchun ko‘p o‘zgaruvchili HR 0,81 (%95 IO 0,66–0,98) bo‘lgan. Bu qiymat model ichida har bir qo‘shimcha ball taxminan %19 pastroq nisbiy xavf bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Biroq toifaviy natijalarning tuzilishi muhim: ko‘p o‘zgaruvchili modelda 1 ball uchun HR 0,70 va 2 ball uchun HR 0,63 bo‘lsa-da, ishonch oraliqlari mos ravishda 0,39–1,26 va 0,35–1,11. Shu sababli asosiy toifaviy tahlilda statistik jihatdan eng aniq natija 3 ball guruhida.

Sezgirlik tahlili

Tadqiqotchilar ehtimoliy teskari sababiylikni kamaytirish maqsadida kuzatuv boshlanganidan keyingi dastlabki ikki yilda yuzaga kelgan holatlarni chiqarib tashlagan qo‘shimcha tahlil o‘tkazgan. Ushbu tahlilda 87 ta yangi holat qolgan va nol balli guruh bilan taqqoslanganda ko‘p o‘zgaruvchili HR qiymatlari bir maqsad uchun 0,47 (%95 IO 0,23–0,96), ikki maqsad uchun 0,52 (%95 IO 0,26–1,02) va uch maqsad uchun 0,29 (%95 IO 0,12–0,69) bo‘lgan.

Oiladagi diabet tarixi uchun qo‘shimcha tuzatish asosiy natijalarni sezilarli o‘zgartirmagani ham xabar qilingan.

Uchta komponent alohida ko‘rib chiqilganda nima bo‘lgan?

Ushbu modellarda har bir komponent boshqa ikki harakat komponenti va asosiy aralashtiruvchi o‘zgaruvchilar bo‘yicha alohida tuzatilgan. Manbadagi Shakl 2 jismoniy faollik, o‘tirib qoluvchi xulq-atvor, uyqu va uchala maqsadga to‘liq rioya qilish uchun HR va %95 ishonch oraliqlarini bir xil forest-plotda ko‘rsatadi.

Xulq-atvorlar uzluksiz o‘zgaruvchi sifatida modellashtirilganda

Umumiy jismoniy faollik uzluksiz o‘zgaruvchi sifatida modellashtirilganda teskari yo‘nalishdagi bog‘liqlik davom etgan (HR 0,98; %95 IO 0,97–0,99). Aksincha, televizor/kompyuter vaqti uchun HR 1,05 (%95 IO 0,98–1,13), umumiy o‘tirish vaqti uchun HR 1,00 (%95 IO 0,93–1,09) va uyqu davomiyligi uchun HR 1,29 (%95 IO 0,56–2,96) bo‘lgan; bu bog‘liqliklar statistik ahamiyatga yetmagan.

Uyqu davomiyligi uchun ikkinchi darajali had ham baholangan va nochiziqli bog‘liqlik foydasiga dalil topilmagan (p=0,462). Bu natija manba adabiyotida xabar qilingan U-shaklli uyqu–diabet bog‘liqligi ushbu ma’lumotlar to‘plamida aniq qayta ko‘rsatilmaganini anglatadi.

Kichik guruh tahlillari

Uchala harakat maqsadini bajarganlar bilan hech bir maqsadni bajarmaganlar o‘rtasidagi bog‘liqlik jins, yosh, BMI va chekish holati bo‘yicha alohida o‘rganilgan.

Jins bo‘yicha o‘zaro ta’sirga dalil topilmagan. Yosh, BMI va chekish holatida o‘zaro ta’sir p qiymatlari kuchliroq farqlarni ko‘rsatsa-da, tadqiqot mualliflari ushbu kichik guruh tahlillari holatlar soni kamligi va ishonch oraliqlari kengligi sababli quvvati past va beqaror bo‘lishi mumkinligini ochiq qayd etgan. Shu sababli kichik guruh natijalari tasdiqlovchi emas, balki qidiruvga yo‘naltirilgan va gipoteza yaratuvchi deb qaralishi kerak.

Murakkab skor individual xulq-atvorlardan kuchliroqmi?

Tadqiqot buni isbotlamaydi. Uchala maqsadga rioya qilganlarda eng aniq bog‘liqlik kuzatilgan bo‘lsa-da, tadqiqotchilar ma’lumotlar xulq-atvorlarning qo‘shiluvchi, sinergik yoki boshqa umumiy turmush tarzi profilining belgisi ekanini ajrata olmasligini ta’kidlaydi.

Murakkab skorning maqsadi “uchta xulq-atvor birgalikda biologik jihatdan bir-birini kuchaytiradi” degan xulosani isbotlash emas, balki butun kun davomidagi harakat xulq-atvorlariga yaxlit rioya qilish o‘lchovini yaratishdir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Prospektiv dizayn va uzoq kuzatuv muddati ta’sirlanishni natijadan oldin o‘lchash imkonini beradi.
• Umumiy kuzatuv taxminan 192.102 kishi-yildir.
• 2-tur diabet holatlari faqat o‘z-o‘zini bildirish bilan qabul qilinmagan, qo‘shimcha ma’lumot va zarur bo‘lganda tibbiy qaydlar bilan tasdiqlangan.
• Holatlarni baholash qo‘mitasida kamida bitta endokrinolog bo‘lgan va qo‘mita ta’sirlanish holatiga ko‘r qilingan.
• Yosh Cox modellarida asosiy vaqt shkalasi sifatida ishlatilgan va kechikkan kirish hisobga olingan.
• Ovqatlanish, BMI, chekish, alkogol, uyqu apnesi va boshqa potensial aralashtiruvchilar bo‘yicha keng ko‘p o‘zgaruvchili tuzatish amalga oshirilgan.
• Jismoniy faollikni o‘lchashda SUN kohorti uchun tasdiqlangan so‘rovnomadan foydalanilgan.
• Dastlabki ikki yildagi holatlarni chiqarib tashlagan sezgirlik tahlili asosiy bog‘liqlik yo‘nalishini saqlagan.

Tadqiqotning cheklovlari

O‘z-o‘zini bildirish: Jismoniy faollik, o‘tirish va uyqu obyektiv akselerometr yoki shunga o‘xshash qurilmalar bilan o‘lchanmagan. Ayniqsa o‘tirib qolish vaqti va uyqu bo‘yicha noto‘g‘ri tasniflash ehtimoli mavjud.

Vaqt davomida ta’sirlanishning o‘zgarishi: O‘tirib qoluvchi xulq-atvor va uyqu faqat boshlanishida baholangan. Jismoniy faollikdagi o‘zgarishlar faqat 2. va 4. yil kuzatuvlaridan qisman hisobga olingan. O‘rtacha 14 yildan ortiq kuzatuv davomida xulq-atvorlar o‘zgarishi mumkin.

Raqamli muhitning o‘zgarishi: Televizor va kompyuterdan foydalanishga asoslangan ekran o‘lchovi tadqiqotning keyingi yillarida smartfon va planshetdan foydalanishni to‘liq aks ettirmasligi mumkin.

Vaznsiz skor: Uchta komponentga teng ravishda bittadan ball berilishi ularning haqiqiy biologik hissasi teng ekanini anglatmaydi. Mualliflar kelajakda vaznlangan skorlar yoki kompozitsion ma’lumot tahlillari o‘rganilishi mumkinligini bildiradi.

Hodisalar sonining cheklanganligi: Jami 141 ta yangi T2D holati mavjud. Ayniqsa nol ball guruhida 15 va uch ball guruhida atigi 19 hodisa bo‘lishi ayrim baholarning ishonch oraliqlarini kengaytirgan.

Qoldiq aralashtiruvchilik: Ko‘plab o‘zgaruvchilar bo‘yicha tuzatish kiritilganiga qaramay, o‘lchanmagan turmush tarzi yoki salomatlik xususiyatlari bog‘liqlikni qisman izohlashi mumkin.

Tanlash tarafkashligi: Harakat skorini hisoblash uchun ma’lumoti yetishmagan 6.347 kishining tahlildan chiqarilishi potensial tanlash tarafkashligini yuzaga keltirishi mumkin.

Umumlashtirish: SUN kohorti universitet bitiruvchilaridan iborat va ishtirokchilar nisbatan yosh va sog‘lom. Natijalarni ta’lim darajasi pastroq, yoshi kattaroq yoki metabolik xavfi yuqoriroq jamiyatlarga avtomatik tarzda umumlashtirib bo‘lmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Uchala 24 soatlik harakat maqsadining barchasini bajarish ushbu kohortda yangi 2-tur diabet xavfining pastroq bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lgan.
• Har bir qo‘shimcha bajarilgan maqsad T2D xavfining pasayishi yo‘nalishida statistik tendensiya ko‘rsatgan.
• Individual komponentlar orasida jismoniy faollik eng kuchli teskari bog‘liqlikni ko‘rsatgan.
• Uchala harakat xulq-atvorini bir xil 24 soatlik turmush tartibi doirasida birgalikda baholash epidemiologik jihatdan qo‘llash mumkin bo‘lgan tizimdir.
• Dastlabki ikki yildagi holatlar chiqarilgan sezgirlik tahlili asosiy bog‘liqlik yo‘nalishini o‘zgartirmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Uchala maqsadga rioya qilish 2-tur diabetni aniq %53 oldini oladi deb aytib bo‘lmaydi.
• Murakkab skor komponentlari o‘rtasida sinergik biologik ta’sir isbotlanmagan.
• O‘tirib qoluvchi xulq-atvor yoki 7–9 soat uyqu komponentining ushbu tadqiqot doirasida mustaqil himoya ta’siri tasdiqlanmagan.
• Kichik guruh natijalaridan yosh, BMI yoki chekish holatiga qarab aniq shaxsiylashtirilgan davolash/oldini olish qoidalarini chiqarib bo‘lmaydi.
• Universitet bitiruvchilaridan tashkil topgan SUN kohortidagi natijalarni barcha katta yoshli aholiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirib bo‘lmaydi.
• O‘z-o‘zini bildirishga asoslangan harakat skori qurilma bilan o‘lchangan haqiqiy 24 soatlik harakat taqsimotiga teng deb faraz qilib bo‘lmaydi.

Manba ichidagi hisobot qaydlari

Manbaning qo‘shimcha material izohida STROBE tekshiruv ro‘yxati Supplementary Table S1, kiritilgan va chiqarilgan ishtirokchilarning boshlang‘ich xususiyatlari esa Supplementary Table S2 sifatida ko‘rsatilgan. Cheklovlar bo‘limidagi bir jumlada esa kiritilgan/chiqarilgan ishtirokchilar taqqoslanishi S1 deb ataladi. Asosiy qo‘shimcha material ta’rifi inobatga olinsa, bu hisobot darajasidagi raqamlash nomuvofiqligi sifatida baholanishi kerak.

Shuningdek, Shakl 2-da jismoniy faollik maqsadiga rioya qilish uchun HR 0,71 va %95 IO 0,50–0,99 bildirilgan. Bu ishonch oralig‘i 1 ni qamrab olmaydi. Muhokamaning keyingi bir jumlasida esa jismoniy faollik komponenti “non-significant” deb tavsiflangan. Verianla matni raqamli natijani o‘zgartirmaydi va bu ikki ifoda o‘rtasidagi nomuvofiqlikni yashirincha hal qilmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Adherence to the 24 h Movement Guidelines and Type 2 Diabetes Risk in the SUN Project: A Prospective Cohort Study

Mualliflar: Alejandro Fernandez-Montero; Alexander Finnemore; Anne Gribble; María Llavero-Valero; Francisco J. Basterra-Gortari; Maira Bes-Rastrollo; Miguel Ángel Martínez-Gonzalez.

Mas’ul muallif: Miguel Ángel Martínez-Gonzalez.

Muassasalar: University of Navarra Department of Occupational Medicine; Instituto de Investigación Sanitaria de Navarra (IdiSNA); Royal Hospital for Women, Sydney; Hospital Universitario Infanta Leonor; University of Navarra Department of Preventive Medicine and Public Health, Institute of Nutrition & Health; University Hospital of Navarra; Public University of Navarra; CIBERobn / Instituto de Salud Carlos III; Harvard T.H. Chan School of Public Health.

Jurnal: Diabetology.

Nashriyot: MDPI.

Nashr ma’lumoti: Diabetology 2026, 7, 89.

DOI: 10.3390/diabetology7050089

Yuborilgan: 11 fevral 2026.

Qayta ko‘rib chiqilgan: 17 aprel 2026.

Qabul qilingan: 24 aprel 2026.

Nashr qilingan: 6 may 2026.

Manba turi: Prospektiv kuzatuv kohort tadqiqoti.

Asosiy ma’lumot manbai: Seguimiento Universidad de Navarra (SUN) Project, Ispaniya.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Etik tasdiq: University of Navarra Institutional Review Board, CEI 2001/30; tasdiqlangan sana 30 avgust 2001.

Ishtirok/rozilik: SUN loyihasida ishtirok etish tadqiqot maqsadlari va jarayonlari tushuntirilgan taklif xatiga xabardor qilingan ixtiyoriy javob asosida amalga oshirilgan. Manba alohida imzolangan bo‘sh rozilik shakli mavjud emasligini va ushbu tartib etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanganini bildiradi.

Moliyalashtirish: SUN loyihasi; Spanish Government Instituto de Salud Carlos III, European Regional Development Fund (FEDER) doirasidagi PI23/01332 va PI24/01723 loyihalari hamda Navarra Regional Government 19/2023 tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.

Ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati: Ma’lumotlar maxfiylik va etik cheklovlar tufayli ommaga ochiq emas; asosli so‘rov bo‘yicha corresponding author orqali kirish imkoniyati baholanishi mumkin.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar ushbu tadqiqot bilan bog‘liq manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Mualliflar hissasi: M.Á.M.-G. va A.F.-M. tadqiqot savolini shakllantirgan va tadqiqotni loyihalagan. A.F.-M. ma’lumotlar kuratsiyasi va statistik tahlil uchun javobgar. A.F.-M., A.F., A.G., M.L.-V., M.B.-R. va M.Á.M.-G. dastlabki matnni tayyorlashga; barcha mualliflar tegishli rollariga muvofiq ilmiy ko‘rib chiqishga hissa qo‘shgan.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Manba ChatGPT-5.3 faqat tilni tahrirlash va yozuvni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatilganini; ma’lumotlar tahlili, statistik modellashtirish yoki natijalarni talqin qilishga jalb etilmaganini aniq bildiradi.

Asosiy uslubiy chegara: Tadqiqot kuzatuv xususiyatiga ega bo‘lgani uchun harakat qo‘llanmasiga yuqoriroq rioya qilish bilan pastroq T2D insidensi o‘rtasida bog‘liqlikni ko‘rsatishi mumkin, biroq aralashuvga bog‘liq sababiy xavf kamayishini o‘z-o‘zicha isbotlay olmaydi.

Vizual qayta qurish izohi: Manbadagi Shakl 1 ishtirokchilarni tanlash oqimini; Shakl 2 jismoniy faollik, o‘tirib qoluvchi xulq-atvor, uyqu va uchala maqsadga to‘liq rioya qilish uchun tuzatilgan HR qiymatlarini; Shakl 3 esa jins, yosh, BMI va chekish kichik guruhlaridagi HR va ishonch oraliqlarini ko‘rsatadi. Verianla uchun ularning piksel joylashuvini ko‘chirish o‘rniga ayni ilmiy ma’lumotlarni o‘ziga xos oqim sxemasi, taqqoslash grafigi va forest-plot tartibida qayta chizish maqsadga muvofiq.

Salomatlik ma’lumoti chegarasi: Ushbu matn ilmiy tadqiqotning ta’lim maqsadidagi izohidir. U individual diabet xavfini hisoblash, tashxis yoki shaxsiy mashq, uyqu yoxud davolash tavsiyasi emas.