Ин таҳқиқот масъалаеро меомӯзад, ки ҷавобҳои равон ва боэътимоди аз зеҳни сунъии тавлидӣ гирифташуда пеш аз он ки эътимоднокии онҳо санҷида шавад, аз ҷониби корбар ҳамчун дониш қабул мегарданд. Дониши псевдоэътимоднок (pseudoconfident knowledge) мундариҷаи AI мебошад, ки ҳарчанд эътимоднокии воқеӣ, заминаи манбаъӣ ё дурустии воқеии он ҳанӯз муқаррар нашудааст, ба сабаби пешниҳоди муттасил, пурра ва боварибахш дар зеҳни корбар бармаҳал мақоми дониш мегирад; дар ин ҷо “дониш” ба маънои дониши тасдиқшуда дар эпистемологияи классикӣ истифода намешавад. Муҳаққиқон ин чаҳорчӯбаи консептуалиро бо 216 пурсишномаи онлайнӣ, ки аз шахсони 18-сола ва калонтар дар Қазоқистон ҷамъоварӣ шудаанд, санҷидаанд. Омори тавсифӣ, ҷадвалҳои салибӣ, санҷиши хи-квадрати Pearson ва Cramér's V истифода шудаанд. Натиҷаи асосӣ ин аст, ки дурустии эпистемикӣ бо басомади истифодаи AI робитаи маънодор надорад, аммо бо стратегияҳои коркарди ҷавоб, аз қабили муқоиса, таҳрир ё санҷиш, робитаи маънодор ва миёна дорад. Азбаски таҳқиқот буришӣ ва бо намунагирии ғайриэҳтимолӣ анҷом шудааст, ин робита наметавонад ҳамчун сабабият тафсир шавад ва онро бевосита ба ҳамаи корбарони AI умумӣ кардан мумкин нест.

“Парадокс”-и марказии таҳқиқот парадокси мантиқи шаклӣ нест. Ихтилофи иҷтимоӣ-эпистемикӣ дар он аст, ки дар ҳоле ки қобилияти корбар барои гирифтани ҷавоб аз AI ва одати истифодаи он босуръат рушд мекунад, қобилияти арзёбии мақоми эпистемикии ин ҷавобҳо маҷбур нест бо ҳамон суръат рушд кунад. Шахс метавонад ҳар рӯз AI-ро истифода барад, prompt-ҳои хуб нависад ва матнҳои муфид ба даст орад; аммо агар эътимоди риторикии ҷавобро аз асосноккунии воқеӣ ва санҷишпазирӣ ҷудо карда натавонад, метавонад нисбат ба дониши псевдоэътимоднок осебпазир боқӣ монад.

Дониши псевдоэътимоднок чист?

Дониши псевдоэътимоднок ҳолатест, ки мундариҷаи аз ҷониби зеҳни сунъии тавлидӣ ба таври равшан, муттасил, мантиқан мураттаб ва боэътимод пешниҳодшуда пеш аз санҷиши кофии дурустии воқеӣ ё заминаи манбаъии он аз ҷониби корбар ҳамчун дониши боэътимод қабул мешавад. Ин мафҳум танҳо ҷавобҳои нодуруст ё дорои галлюцинатсияи AI-ро тавсиф намекунад; ҳатто агар ҷавоб дуруст бошад, агар корбар танҳо ба сабаби тарзи пешниҳод ба он пеш аз муқаррар шудани эътимоднокиаш мақоми дониш диҳад, ҳамон механизми эпистемикӣ метавонад ба вуҷуд ояд.

Маълумоти нодуруст ва дониши псевдоэътимоднок як чиз нестанд

Тафовути муҳими консептуалии таҳқиқот дар ҳамин ҷо зоҳир мешавад. Нодуруст будани баромади AI хатои модел дар сатҳи мундариҷа аст. Масъалаи псевдоэътимод ба он марбут аст, ки корбар ин баромадро бо кадом мақоми эпистемикӣ қабул мекунад. Ҷавоби нодуруст метавонад ба тарзи псевдоэътимоднок қабул шавад; аммо ҷавоби дуруст низ метавонад бидуни баррасии асоснокии он, танҳо ба сабаби баёни равонаш, ҳамчун дониши қатъӣ пазируфта шавад.

Аз ин рӯ мавзӯи таҳқиқот танҳо саволи “Оё AI галлюцинатсия мекунад?” нест. Тамаркузи муаллифон ба робитаи байни пешниҳоди баромади эҳтимолӣ ё нокифоя санҷидашуда дар шакли даъвои аз ҷиҳати забонӣ анҷомёфта ва қатъӣ ва эътимоди корбар ба ин шакл равона шудааст.

Чор сатҳи ҷудогонаи эпистемикӣ

Шикофи эпистемикӣ дар истифодаи ҳаррӯзаи AI чист?

Шикофи эпистемикӣ номувофиқии сохторӣ байни зуд ворид шудани зеҳни сунъии тавлидӣ ба фаъолиятҳои ҳаррӯза, аз қабили ҷустуҷӯ, навиштан, омӯзиш ва шарҳ, ва инкишоф наёфтани қобилияти корбарон барои арзёбии интиқодии сатҳи эътимоднокӣ ва асоснокии ҷавобҳои AI бо ҳамон суръат мебошад. Корбар метавонад аз ҷиҳати амалиётӣ салоҳиятнок бошад, аммо дар ҷудо кардани боварибахшӣ аз дониши тасдиқшуда душворӣ кашад.

Чаро салоҳияти амалиётии AI ва камолоти эпистемикӣ аз ҳам ҷудо мешаванд?

AI-и тавлидӣ муҳити иттилоотиро ба вуҷуд меорад, ки аз ҷустуҷӯи классикии интернет фарқ мекунад. Дар муҳаррики ҷустуҷӯ корбар аксар вақт бо чанд манбаъ рӯ ба рӯ мешавад, онҳоро интихоб мекунад ва қисмҳоро дар зеҳни худ муттаҳид месозад. AI-и тавлидӣ бошад, аксар вақт ба корбар як ҷавоби аллакай мураттабшуда, шарҳдиҳанда, аз ҷиҳати грамматикӣ ҳамвор ва яклухт медиҳад. Ин осонӣ ҳангоми кам кардани хароҷоти маърифатӣ метавонад таъсири паҳлуӣ ба вуҷуд оварад: яклухтии шаклии ҷавоб бо эътимоднокии эпистемикии он омехта карда шавад.

Аз ин рӯ “донистани истифодаи AI” ва “донистани он ки ба ҷавоби AI то чӣ андоза эътимод кардан мумкин аст” як салоҳият нестанд. Таҳқиқот саводнокии AI-ро на танҳо ҳамчун қобилияти навиштани prompt, истифодаи абзор ё гирифтани натиҷа, балки ҳамчунин ҳамчун қобилияти шинохтани маҳдудиятҳои модел, ҷудо кардани даъвоҳо, танзими дараҷаи эътимод ва ҳангоми зарурат анҷом додани санҷиши мустақил баррасӣ мекунад.

Ҳушёрии эпистемикӣ ва эътимоди калибршуда

Ҳушёрии эпистемикӣ (epistemic vigilance) қобилияти танзими сатҳи эътимод тавассути арзёбии манбаъ, замина, эътимоднокӣ ва хатари хатои иттилооти аз берун гирифташуда мебошад. Таҳқиқот ҳангоми татбиқи ин мафҳум ба истифодаи AI ду равиши ифротиро рад мекунад: бечунучаро ба ҳамаи ҷавобҳои AI эътимод кардан ва кӯшиши аз сифр мустақилона санҷидани ҳамаи ҷавобҳои AI.

Равиши пешниҳодкардаи муаллифон эътимоди калибршуда аст. Ҳар қадар арзиши хато, навъи даъво ва хатари заминаи истифода боло равад, сатҳи санҷиш низ бояд боло равад. Дар вазифаи соддаи тавлиди ғоя назорати маҳдуд метавонад кофӣ бошад, дар ҳоле ки манбаи илмӣ, ҳукми ҳуқуқӣ, арзиши ададӣ ё даъвои нормативие, ки метавонад паёмади ҷиддӣ дошта бошад, санҷиши сахттарро талаб мекунад.

Чаро ҷавоби AI ҳамчун “нимшаҳодат” баррасӣ мешавад?

Таҳқиқот ҷавобҳои AI-ро ҳамчун quasitestimony, яъне шакли иртиботе, ки аз ҷиҳати функсионалӣ ба шаҳодат монанд аст, аммо бо шаҳодати инсон мақоми якхелаи эпистемикӣ надорад, тафсир мекунад. Вақте инсон чизеро қатъӣ мегӯяд, одатан нисбат ба асоснокӣ ва дурустии даъвои худ масъулияти муайян мегирад. AI-и тавлидӣ метавонад дар шакли пешниҳоде қатъӣ сухан гӯяд, аммо таҷрибаи шахсӣ, масъулияти ахлоқӣ ё вобастагии субъективӣ ба дурустии гуфтааш надорад.

Аз ин рӯ шакли забонӣ ва мақоми эпистемикӣ метавонанд аз ҳам ҷудо бошанд. Гарчанде баромади AI сохтори грамматикии даъвои қатъиро дошта бошад, аз ҷиҳати эпистемикӣ метавонад танҳо эҳтимол, бозсозӣ, гипотеза ё тафсири пешакӣ бошад. Хатари псевдоэътимод вақте афзоиш меёбад, ки ҳолати шартӣ ё номуайяни эпистемикӣ ба шакли изҳори қатъӣ табдил меёбад.

Псевдоэътимод дар кадом шаклҳо пайдо шуда метавонад?

Триангулятсияи бар prompt асосёфта

Таҳқиқот дар бахши муҳокима стратегияеро пешниҳод мекунад, ки онро триангулятсияи бар prompt асосёфта (prompt-based triangulation) меномад. Корбар метавонад ҳамон саволро бо шаклҳои гуногун диҳад, шарҳҳои алтернативӣ талаб кунад, асосҳои даъвоҳоро пурсад, нишон додани номуайяниҳоро талаб намояд ва бипурсад, ки кадом нуқтаҳо ба санҷиши беруна ниёз доранд. Агар шаклҳои гуногуни prompt ҷавобҳои ба таври назаррас фарқкунанда диҳанд, ин метавонад нишонае бошад, ки ҷавоб на ҳамчун дониши анҷомёфта, балки ҳамчун соҳаи номуайяние арзёбӣ шавад, ки ба санҷиши иловагӣ ниёз дорад.

Аммо як маҳдудияти муҳим вуҷуд дорад: дар пурсишномаи таҳқиқот стратегияҳои prompt ҳамчун тағйирёбандаи мустақил чен карда нашудаанд. Аз ин рӯ триангулятсияи бар prompt асосёфта дар ин таҳқиқот омили муваффақияти ба таври эмпирикӣ тасдиқшуда нест, балки пешниҳоди консептуалӣ ва амалиест, ки аз натиҷаҳо бармеояд.

Аз хатои инфиродӣ то бозхӯрди системавии эпистемикӣ

Муаллифон баррасӣ мекунанд, ки мундариҷаи псевдоэътимоднок метавонад танҳо дар сатҳи корбари инфиродӣ боқӣ намонад. Вақте матнҳои санҷиданашудаи AI ба супоришҳо, ҳисоботҳо, блогҳо, мундариҷаи шабакаҳои иҷтимоӣ ё дигар муҳитҳои иттилоотӣ интиқол меёбанд, метавонанд дубора индексатсия, иқтибос ва истифода шаванд. Ҳамин тавр, гардиши мундариҷаи суст асоснокшуда дар муҳити муштараки иттилоотӣ метавонад дар дарозмуддат хатари бозхӯрди эпистемикиро афзоиш диҳад.

Таҳқиқот дар ин нуқта махсусан эҳтиёт мекунад, ки даъвои аз ҳад зиёд накунад: гуфта намешавад, ки ҳар баромади хатои AI ба маълумоти омӯзишии оянда ворид мешавад ё бевосита ба фурӯпошии модел меорад. Даъвои маҳдудтар ин аст, ки гардиши васеъмиқёси мундариҷаи мошинии санҷиданашуда метавонад барои сифати муҳити муштараки дониш хатари ҷамъшаванда эҷод кунад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот тарҳи пурсишномаи онлайнии яквақта, буришӣ ва худпуршаванда дорад. Дар маҷмӯъ 216 пурсишнома тавассути Google Forms ҷамъоварӣ шудааст. Иштирокчиён шахсони 18-сола ва калонтаре мебошанд, ки дар Ҷумҳурии Қазоқистон зиндагӣ мекунанд. Намунагирӣ ихтиёрӣ ва ғайриэҳтимолӣ аст; аз ин рӯ таҳқиқот мақсад надорад баҳодиҳии аз ҷиҳати оморӣ намояндагии аҳолии умумиро пешниҳод кунад.

Ҳадафи эмпирикии таҳқиқот исбот кардани тамоми назарияи “дониши псевдоэътимоднок” бо як санҷиши оморӣ нест. Ҳадафи тангтар санҷидани он аст, ки оё сатҳи истифодаи ҳаррӯзаи AI ва майли арзёбии ҷавобҳои AI аз ҷиҳати эпистемикӣ аз ҳам ҷудо мешаванд ё не.

Панҷ тағйирёбандаи асосӣ

\(U_i\), \(F_i\) ва \(G_i\) асосан нишон медиҳанд, ки AI то чӣ андоза аз ҷиҳати амалиётӣ ба зиндагии ҳаррӯза ворид шудааст, дар ҳоле ки \(S_i\) ва \(E_i\) ба самти интиқодии эпистемикӣ наздиктар марбутанд. Саволи назоратӣ барои ҳадди ақал чен кардани он истифода шудааст, ки иштирокчӣ мефаҳмад ё не, ки баёни муфассал ва боэътимод худ аз худ дурустӣ ва эътимоднокиро таъмин намекунад.

Тақсимоти фоизӣ

Фоизи як гурӯҳ дар намуна дар манбаъ бо Муодилаи (1) ҳисоб шудааст:

\[ p_j=\frac{n_j}{N}\times100 \]

Дар ин ҷо \(n_j\) шумораи мушоҳидаҳо дар гурӯҳи \(j\)-ро; \(N\) бошад шумораи умумии мушоҳидаҳои эътиборнок дар таҳлили дахлдорро ифода мекунад. Азбаски дар таҳқиқот ҷавобҳои гумшуда мавҷуданд, арзиши эътиборноки \(N\) барои ҳамаи тағйирёбандаҳо 216 нест.

Тақсимотҳои шартӣ

Муҳаққиқон тағйири ҷавоби аз ҷиҳати эпистемикӣ дурустро вобаста ба басомади истифода, стратегияи коркарди ҷавоб ва ҳадафи истифода бо тақсимотҳои шартии зерин омӯхтаанд:

\[ P(E=1\mid F=f),\qquad P(E=1\mid S=s),\qquad P(E=1\mid G=g) \]

Ин сохтор имкон медиҳад, ки ба ҷои муқоисаи арзишҳои миёна, тарзи тақсим шудани таносуби дурустии эпистемикӣ миёни гурӯҳҳо омӯхта шавад.

Санҷиши хи-квадрати Pearson

Барои санҷидани мавҷудияти робитаи оморӣ байни тағйирёбандаҳои гурӯҳӣ санҷиши хи-квадрати Pearson истифода шудааст:

\[ \chi^2=\sum_{r=1}^{R}\sum_{c=1}^{C}\frac{(O_{rc}-E_{rc})^2}{E_{rc}} \]

\(O_{rc}\) басомади мушоҳидашуда дар ҳуҷайраи дахлдори ҷадвали салибӣ аст; \(E_{rc}\) бошад басомади интизоршуда дар ҳолати фарзияи мустақил будани ду тағйирёбанда. Санҷиши хи-квадрат барои мавҷудияти робита далел медиҳад, аммо андозаи робитаро танҳо худ нишон намедиҳад.

Cramér's V

Барои арзёбии андозаи робита дар манбаъ коэффисиенти Cramér's V истифода шудааст:

\[ V=\sqrt{\frac{\chi^2}{N\times \min(R-1,C-1)}} \]

Дар ин ҷо \(N\) шумораи мушоҳидаҳои эътиборнок дар таҳлил, \(R\) ва \(C\) бошад шумораи гурӯҳҳои сатр ва сутуни ҷадвали салибиро нишон медиҳанд. Дар муқоисаи асосии таҳқиқот гузориш шудааст, ки робитаи байни стратегияи коркарди ҷавоб ва дурустии эпистемикӣ \(V=0.305\) буда, аз ҷониби муаллифон ҳамчун андозаи миёна арзёбӣ шудааст.

Нобаробарии марказии эмпирикӣ

Тамоми сохтори консептуалӣ-эмпирикии мақола бо Муодилаи (5) ҷамъбаст мешавад:

\[ O_i \uparrow \nRightarrow C_i \uparrow \]

\(O_i\) иштироки амалиётӣ дар истифодаи ҳаррӯзаи AI-ро; \(C_i\) самти интиқодии эпистемикиро ифода мекунад. Аломати \(\nRightarrow\) дар муодила нишон медиҳад, ки истифодаи бештар ё зуд-зуди AI ҳатман маънои боло рафтани самти интиқодии эпистемикиро надорад. Ин ифода қонуни детерминистии математикӣ нест, балки нишондиҳандаест, ки робитаи таҳлилӣеро ҷамъбаст мекунад, ки таҳқиқот санҷида ва натиҷаҳо дастгирӣ кардаанд.

Тақсимотҳои асосии тавсифӣ

Ёддошти ҳамоҳангии дохили манбаъ: Баъзе фоизҳо дар параграфҳои баёнии мақола бо Ҷадвали 1 каме фарқ мекунанд. Арзишҳои боло аз Ҷадвали 1-и манбаъ гирифта шудаанд, ки бо шумораи гурӯҳҳо ва маълумоти N-и эътиборнок пешниҳод шудааст; фоизҳои фарқкунандаи матн хомӯшона бо манбаъ муттаҳид карда нашудаанд.

Оё истифодаи бештар аз AI дурустии эпистемикиро зиёд мекунад?

Дар намунаи ин таҳқиқот байни басомади истифодаи AI ва дурустӣ дар саволи назорати эпистемикӣ робитаи аз ҷиҳати оморӣ маънодор ёфт нашудааст: \(\chi^2(4)=5.881\), \(p=0.208\), \(V=0.171\). Аз ин рӯ натиҷае, ки истифодаи зуд-зуди AI худ аз худ маънои камолоти баландтари эпистемикӣ ё одати қавитари санҷишро дорад, аз ҷониби ин маълумот дастгирӣ намешавад.

Гарчанде таносуб дар гурӯҳи истифодабарандагони 3–5 бор дар як ҳафта аз гурӯҳҳои дигар баландтар менамояд, санҷиши оморие, ки ҳамаи гурӯҳҳоро муқоиса мекунад, маънодор нест. Аз ин рӯ фарқиятҳои алоҳидаи фоизиро ба хулосаи сабабӣ ё умумӣ табдил додан, ки “басомади истифода дурустии эпистемикиро зиёд мекунад”, дуруст нест.

Чаро стратегияи коркарди ҷавоби AI муҳимтар менамояд?

Стратегияҳои муқоисаи ҷавоби AI бо дигар манбаъҳо, таҳрир кардан пеш аз истифода ё санҷидани амалӣ бо таносуби баландтари дурустии эпистемикӣ робита доранд, дар ҳоле ки истифодаи ҷавоб бетағйир бо таносуби пасттари дурустӣ робита дорад. Робитаи байни стратегия ва дурустии эпистемикӣ аз ҷиҳати оморӣ маънодор аст ва дар таҳқиқот ҳамчун андозаи миёна гузориш шудааст: \(\chi^2(4)=18.939\), \(p=0.0008\), \(V=0.305\).

Сатри охир боз як тафовути муҳимро нишон медиҳад: умуман ба AI эътимод надоштан худкорона маънои мавқеи қавии эпистемикиро надорад. Равиши ҳимояткардаи таҳқиқот на эътимоди бечунучаро ва на беэътимодии бечунучаро, балки эътимоди калибршудаест, ки вобаста ба хатари даъво ва замина танзим мешавад.

Ёддошти ҳамоҳангии дохили манбаъ: Дар Ҷадвали 2-и манбаъ барои гурӯҳҳои муқоиса ва таҳрир мутаносибан %68,2 ва %65,5 дода шудаанд, дар ҳоле ки дар баёни баъдӣ %67,8 ва %64,9 оварда мешавад. Ҷадвали боло арзишҳои ҷадвали манбаъро, ки бо n-и гузоришшуда мувофиқанд, нигоҳ медорад; ин фарқият аз ҷониби Verianla бо тавлиди маълумоти нав бартараф карда нашудааст.

Ҳадафи истифода ва дурустии эпистемикӣ

Бо вуҷуди фарқиятҳои намоён байни гурӯҳҳо, робитаи байни ҳадафи истифода ва дурустии эпистемикӣ ба остонаи анъанавии аҳамияти оморӣ нарасидааст: \(\chi^2(5)=9.311\), \(p=0.097\), \(V=0.214\). Аз ин рӯ, масалан, наметавон хулоса кард, ки истифодаи AI барои кор дурустии эпистемикиро зиёд мекунад.

Паёми илмии Шакли 1-и манбаъ

Паёми асосии Шакли 1-и манбаъ ин аст, ки воридшавии пурқуввати AI ба зиндагии ҳаррӯза худ ба худ самти интиқодии эпистемикиро ба вуҷуд намеорад. Тафовути эмпирикӣ на байни “корбарони AI ва ғайрикорбарон”, балки байни корбароне пайдо мешавад, ки ҷавоби AI-ро дар режимҳои гуногуни эътимод ва санҷиш коркард мекунанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Дар намунаи омӯхташуда AI-и тавлидӣ ба корҳои ҳаррӯзаи иттилоотӣ ва матнӣ ба таври васеъ ворид шудааст.
• Байни басомади истифодаи AI ва дурустӣ дар саволи назорати эпистемикӣ робитаи маънодор ёфт нашудааст.
• Байни стратегияи коркарди ҷавоби AI ва дурустии эпистемикӣ робитаи аз ҷиҳати оморӣ маънодор ва миёна гузориш шудааст.
• Дар гурӯҳҳое, ки муқоиса, таҳрир ва санҷиши амалӣ анҷом медиҳанд, таносуби ҷавоби эпистемикии дуруст аз гурӯҳе, ки ҷавобро бетағйир истифода мекунад, баландтар аст.
• Салоҳияти амалиётии истифодаи AI ва камолоти эпистемикӣ як мафҳум нестанд.
• Ҳимоят мешавад, ки саводнокии AI бояд санҷиш, шубҳаи методологӣ, арзёбии манбаъ ва эътимоди калибршударо дар бар гирад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Исбот намекунад, ки санҷидани ҷавобҳои AI мустақиман сабаби камолоти эпистемикӣ мешавад.
• Нишон намедиҳад, ки истифодаи зуд-зуди AI тафаккури интиқодиро зиёд мекунад.
• Нишон намедиҳад, ки намунаи ихтиёрии 216-нафара тамоми аҳолии Қазоқистон ё ҳамаи корбарони AI дар ҷаҳонро намояндагӣ мекунад.
• Нишон намедиҳад, ки як саволи назорати эпистемикӣ тамоми камолоти эпистемикиро пурра чен мекунад.
• Ба таври эмпирикӣ намесанҷад, ки триангулятсияи бар prompt асосёфта дурустии эпистемикиро баланд мекунад.
• Нишон намедиҳад, ки фарқиятҳои фоизӣ байни гурӯҳҳои ҳадафи истифода аз ҷиҳати оморӣ маънодор мебошанд.
• Даъво намекунад, ки ҳар ҷавоби боварибахши AI нодуруст аст ё ҳар баромади AI псевдоэътимоднок мебошад.
• Нишон намедиҳад, ки ҳар баромади санҷиданашудаи AI маълумоти омӯзишии моделҳои ояндаро олуда мекунад.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Намуна ихтиёрӣ ва ғайриэҳтимолӣ аст. Аз ин рӯ натиҷаҳоро ҳамчун параметрҳои аҳолии ҳамаи корбарони AI тафсир кардан мумкин нест. Азбаски таҳқиқот буришӣ аст, фарқ кардан мумкин нест, ки стратегияи коркарди ҷавоб устувории эпистемикиро зиёд мекунад ё корбарони аллакай интиқодитар стратегияҳои санҷишро бештар интихоб мекунанд.

Саволи назорати эпистемикӣ нишондиҳандаи ҳадди ақалест, ки барои чен кардани фарқи байни баёни боварибахш ва қабули асоснокшуда истифода мешавад; он ҳамаи ҷанбаҳои камолоти эпистемикиро чен намекунад. Муаллифон барои оянда таҳлили муколамаҳои воқеии AI, вазифаҳои мураккабтари таҷрибавӣ, чен кардани стратегияҳои prompt ва миқёсҳои ҷудогона барои эътимоднокии манбаъ, санҷиши даъво, ҳассосияти забонӣ ва эътимоди калибршударо пешниҳод мекунанд.

Азбаски триангулятсияи бар prompt асосёфта дар пурсишнома ҳамчун тағйирёбандаи ҷудогона чен карда нашудааст, онро дар асоси ин таҳқиқот ҳамчун пешгӯйи мустақили эмпирикӣ қабул кардан набояд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: The Pseudo-Confidence Paradox: The Epistemic Gap in Everyday AI Use.

Муаллифон: Lyazzat Tulbayevna Kurmanbayeva; Anar Saduakasovna Tanabayeva; Akmaral Ivanovna Doszhanova; Aidyn Aidaruly Olzhashov; Denis Bakarassov; Adilbek Knarovich Bisenbaev.

Муаллифи масъул: Anar Saduakasovna Tanabayeva.

Муассисаҳо: Mukhametzhan Tynyshbayev ALT University; International Information Technology University; Al-Farabi Kazakh National University; International University of Engineering and Technology; Institute of Philosophy, Political Science and Religion Studies, Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan; Tengrion LLP.

Маҷалла: Philosophies.

Нашриёт: MDPI.

Сабти библиографӣ: Philosophies 2026, 11(3), 97.

DOI: 10.3390/philosophies11030097.

Санаи нашр: 16 июни 2026. Мақола 10 апрели 2026 қабул шуда, 25 майи 2026 бозбинӣ гардида ва дар ҳамон сана қабул шудааст.

Навъи манбаъ: Мақолаи таҳқиқотии тақризшуда. Таҳқиқоти консептуалӣ-эмпирикӣ, ки чаҳорчӯбаи назариявии эпистемологияи иҷтимоиро бо пурсишномаи онлайнии яквақтаи буришӣ муттаҳид мекунад.

Намуна: Дар маҷмӯъ 216 пурсишнома ҷамъоварӣ шудааст. Таҳқиқот бо иштирокчиёни 18-сола ва калонтаре, ки дар Ҷумҳурии Қазоқистон зиндагӣ мекунанд, анҷом шудааст. Намуна ихтиёрӣ ва ғайриэҳтимолӣ аст. Аз сабаби ҷавобҳои гумшуда арзишҳои N-и эътиборнок дар таҳлилҳо тағйир меёбанд.

Ҷамъоварии маълумот: Пурсишномаи онлайнии худпуршаванда, Google Forms.

Таҳлил: Пас аз поксозии маълумот ва рамзгузории гурӯҳӣ, тақсимотҳои тавсифии басомад ва фоиз, ҷадвалҳои салибӣ, санҷиши хи-квадрати Pearson ва Cramér's V истифода шудаанд. Манбаъ дар бахши сипосгузорӣ қайд мекунад, ки маълумот бо истифода аз IBM SPSS Statistics 27 дастӣ коркард шуда ва дар таҳқиқот LLM истифода нашудааст.

Натиҷаи асосии эмпирикӣ: Байни стратегияи коркарди ҷавоб ва дурустии эпистемикӣ робитаи маънодор ёфт шудааст: \(\chi^2(4)=18.939,\ p=0.0008,\ V=0.305\). Байни басомади истифодаи AI ва дурустии эпистемикӣ робитаи маънодор ёфт нашудааст: \(\chi^2(4)=5.881,\ p=0.208,\ V=0.171\). Муқоисаи ҳадафи истифода ва дурустии эпистемикӣ низ ба остонаи анъанавии аҳамият нарасидааст: \(\chi^2(5)=9.311,\ p=0.097,\ V=0.214\).

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Маблағгузорӣ: Таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Ризоияти огоҳона: Манбаъ мегӯяд, ки иштирок дар пурсиш ихтиёрӣ ва беном буд; иштирокчиён дар бораи ҳадафи таҳқиқот, махфият ва ҳуқуқи даст кашидан дар ҳар вақт огоҳ карда шуда, ризоият тавассути пур кардани ихтиёрии пурсишнома гирифта шудааст.

Дастрасии маълумот: Гуфта шудааст, ки маълумоти ҷамъбастшудае, ки натиҷаҳоро дастгирӣ мекунад, дар мақола пешниҳод шудааст, маълумоти шахсан муайянкунанда ҷамъоварӣ нашудааст ва танҳо натиҷаҳои умумӣ гузориш шудаанд.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон набудани бархӯрди манфиатҳоро изҳор кардаанд. Ҳамчунин қайд шудааст, ки Adilbek Knarovich Bisenbaev дар Tengrion LLP кор мекунад ва ширкат дар тарҳи таҳқиқот, ҷамъоварии маълумот, таҳлил, тафсир, навиштан ё қарори нашр нақш надоштааст.

Саҳмҳои муаллифон: Консептуализатсия A.K.B., A.S.T., L.T.K. ва A.I.D.; таҳлили шаклӣ A.S.T. ва A.K.B.; тарҳи аслӣ A.K.B., A.S.T. ва L.T.K.; усул D.B. ва A.K.B.; санҷиш ва визуализатсия D.B. ва A.K.B.; таҳқиқот A.S.T., L.T.K., A.I.D. ва A.K.B.; захираҳо A.S.T. ва A.K.B.; куратсияи маълумот A.K.B.; бозбинӣ/таҳрир A.S.T., L.T.K., A.I.D., A.A.O. ва A.K.B.; роҳбарӣ L.T.K.; идоракунии лоиҳа A.S.T.; дарёфти маблағгузорӣ A.S.T. ва A.K.B. гузориш шудаанд.

Номувофиқии дохили манбаъ дар баёнияи ахлоқӣ: Бахши Institutional Review Board Statement-и PDF таҳқиқотро ҳамчун кори “комилан консептуалӣ”, “бе ҷузъи эмпирикӣ” ва “бидуни иштирокчиёни инсонӣ” тавсиф мекунад. Ин баёния бо пурсишномаи 216 иштирокчӣ, ки дар бахши усули ҳамон мақола гузориш шудааст, ва баёнияи ризоияти огоҳонаи баъди он ба таври ошкор мувофиқат намекунад. Verianla ин зиддиятро хомӯшона ислоҳ намекунад ва дар бораи он ки кадом баёния аз ҷиҳати таҳрирӣ дуруст аст, ҳукми берун аз манбаъ намедиҳад.

Номувофиқии дохили манбаъ дар рақамҳо: Байни баъзе фоизҳои матнӣ ва фоизҳои Ҷадвалҳои 1–3 фарқиятҳои хурд мавҷуданд. Verianla дар ҷадвалҳои муқоисавӣ фоизҳои нашршудаи ҷадвалро ҳамроҳ бо n ва N-и эътиборноки дахлдор нигоҳ доштааст; арзишҳои фарқкунандаи матн ҳамчун фарқи дохили манбаъ арзёбӣ шудаанд.

Маҳдудияти асосии методологӣ: Тарҳи буришӣ сабабиятро нишон намедиҳад; намунаи ихтиёрӣ ва ғайринамояндагӣ ба тамоми аҳолӣ умумӣ карда намешавад; як саволи назоратӣ тамоми камолоти эпистемикиро чен намекунад; триангулятсияи бар prompt асосёфта дар ин таҳқиқот ба таври эмпирикӣ санҷида нашудааст.

Ҳадди истифодаи илмӣ: Ин матни Verianla мафҳумҳо, усул, натиҷаҳои ададӣ ва маҳдудиятҳои таҳқиқоти аслиро дар сохтори омӯзишӣ шарҳ медиҳад. Барои истиноди академӣ, формулировкаи аслии савол, баҳси муфассали назариявӣ ва рӯйхати адабиёт бояд сабти аслии DOI истифода шавад.