Teknolojia za kidijitali kwa muda mrefu zilielezwa kwa ahadi za demokrasia, ushiriki, ukombozi na upangaji wa mlalo. Ilidhaniwa kwamba intaneti ingedemokrasisha maarifa, mitandao ya kijamii ingedhoofisha hierarkia, Web 2.0 ingeongeza ushiriki wa raia, na miundo iliyogatuliwa kama DAO ingewaruhusu watu kujitawala kwa njia ya busara na ya haki zaidi. Hata hivyo, matokeo mara nyingi yalikuwa tofauti: udanganyifu, ufuatiliaji, unyonyaji wa umakini, mgawanyiko, ushiriki mdogo, ushiriki unaotawaliwa na watu wa tabaka la juu na mikusanyiko mipya ya mamlaka viliibuka.

Utafiti huu hauelezi kushindwa kwa utopia za kidijitali kwa sababu tu makampuni yaliteka intaneti au teknolojia ilitumika vibaya. Unadai kuwa kulikuwa na kosa la msingi zaidi: miradi ya utawala wa kidijitali ilijengwa juu ya mfano usio sahihi wa binadamu, uliomchukulia mtu kuwa mwenye busara zaidi, mwenye kujitawala zaidi, mwenye uwezo mkubwa zaidi wa kuchakata taarifa na aliye tayari zaidi kwa majadiliano ya muda mrefu kuliko hali halisi ilivyo.

Mwandishi analishughulikia kosa hili kama “uainishaji usio sahihi wa kianthropolojia”. Uainishaji usio sahihi wa kianthropolojia unamaanisha kwamba wakati mfumo unapobuniwa, muundo halisi wa kiakili, kihisia na kijamii wa binadamu unawekwa katika mfano usio sahihi. Utopia za kidijitali hazikuzingatia vya kutosha umakini wenye mipaka wa binadamu, uhusiano wa kikundi, miitikio ya kihisia, upendeleo wa kiakili na udhaifu mbele ya ugumu. Majukwaa, kwa upande mwingine, yalifanya kinyume chake: yalitumia kwa ufanisi mkubwa usanifu halisi wa kibayolojia-kijamii wa tabia ya binadamu kupitia data, umakini na mizunguko ya mrejesho.

Tatizo ni Nini?

Tatizo kuu la utafiti ni hili: Kwa nini katika vipindi tofauti, itikadi tofauti na teknolojia tofauti, kosa lilelile la utopia ya kidijitali lilizalishwa tena na tena?

Miradi ya ujamaa wa kibernetiki kama Project Cybersyn ilidhani kwamba ikiwa mtiririko sahihi wa taarifa ungeanzishwa, wafanyakazi na taasisi wangeweza kufanya maamuzi ya pamoja kwa busara. California Ideology ilidhani kuwa mitandao ya kidijitali ingewabadilisha watu huru walio nje ya hierarkia kuwa jumuiya zinazojidhibiti. Harakati za e-democracy zilidai kuwa intaneti ingerahisisha ushiriki wa raia na kupunguza umbali kati ya wanaowakilishwa na wawakilishi. Web 2.0 nayo iliimarisha matarajio ya demokrasia kupitia mawasiliano ya mlalo na maudhui yanayotengenezwa na watumiaji.

Hata hivyo, katika mawimbi mengi ya aina hii ushiriki ulibaki mdogo, michakato ya kufanya maamuzi ilitawaliwa na vikundi vya watu wa tabaka la juu, majukwaa yalizalisha hierarkia mpya, na tabia ya watumiaji ilionekana kuwa ngumu zaidi kuliko mfano wa raia mwenye busara. Kwa mujibu wa utafiti, tatizo si tu kwamba zana zilibuniwa vibaya; bali kwamba msingi wa zana hizo ulikuwa na dhana isiyo sahihi kuhusu binadamu.

Dhana hiyo isiyo sahihi ni hii: Watu wakipewa taarifa zaidi, mitandao iliyo wazi zaidi na gharama ndogo ya kushiriki, kwa kawaida watatenda kwa busara zaidi, kwa ushirikiano zaidi na kidemokrasia zaidi. Maandishi yanadai kuwa dhana hii imejirudia kihistoria lakini imekuwa haitoshi mbele ya utambuzi wa binadamu, saikolojia ya vikundi na mienendo ya majukwaa.

Mbinu Inapendekeza Nini?

Utafiti hauwasilishi uchambuzi wa data wa majaribio wala modeli ya takwimu. Badala yake, unafuata mbinu ya uchambuzi wa kinadharia, kihistoria na kimawazo. Kwanza unalinganisha kihistoria mawimbi ya utopia za kidijitali: ujamaa wa kibernetiki, California Ideology, e-democracy, Web 2.0, mitandao ya kijamii, utawala wa majukwaa na majaribio ya DAO yanatathminiwa kwenye mstari mmoja.

Pili, unatumia sayansi ya utambuzi. Sayansi ya utambuzi ni eneo linalochunguza jinsi akili ya binadamu inavyofikiri, kufanya maamuzi, kufanya makosa na kuingiliana na mazingira. Maandishi yanaleta katika mjadala wa demokrasia ya kidijitali dhana kama bounded rationality, upendeleo wa kiakili, kufanya maamuzi kwa njia za kihisia na za mkato, utambulisho wa kikundi na ujifunzaji wa kijamii.

Tatu, unatumia kibernetiki. Kibernetiki ni taaluma inayochunguza mrejesho, udhibiti, mtiririko wa taarifa na michakato ya urekebishaji katika mifumo. Utafiti unaangazia hasa second-order cybernetics. Second-order cybernetics husema kuwa mwangalizi hayuko nje ya mfumo bali ni sehemu ya mfumo wenyewe. Kwa hiyo mhusika anayesimamia, anayefuatilia au anayebuni pia ni sehemu ya mfumo anaojaribu kudhibiti.

Nne, unaunganisha mjadala na nadharia ya siasa. Kupitia Hobbes, Hume na Kant, utafiti unajadili mvutano kati ya uelewa halisi wa binadamu na maadili ya kawaida ya kidemokrasia. Mwelekeo wa msingi wa maandishi si kuachana na demokrasia, bali kuifikiria upya kupitia taasisi zinazozingatia kwa uaminifu zaidi tabia halisi ya binadamu.

Fomula Zinaeleza Nini?

Utafiti huu si makala ya kiufundi iliyojaa fomula. Maandishi hayana mfululizo wa moja kwa moja wa milinganyo ya kihisabati. Hata hivyo, uhusiano wa msingi kutoka kibernetiki, hasa kupitia “law of requisite variety” ya Ashby, unaelezwa kimawazo. Kwa ufupi, sheria hii husema: mfumo wa udhibiti lazima uwe na aina na uwezo wa kuchakata unaotosha kujibu ugumu wa mazingira unayoyasimamia.

Uonyeshaji ufuatao ni muhtasari wa alama uliorahisishwa kwa wasomaji wa Verianla wa wazo la kimawazo katika maandishi; si fomula iliyoandikwa katika PDF neno kwa neno kwa namna hii.

Hapa V_control inawakilisha aina na uwezo wa kuitikia wa mfumo unaosimamia; V_environment inawakilisha ugumu wa mazingira yanayosimamiwa. Katika utawala wa kidijitali maana yake ni hii: ikiwa jamii, majukwaa, mtiririko wa taarifa na tabia ya watumiaji vinakuwa tata kwa kasi, taasisi, watumiaji na taratibu za kidemokrasia zinazovitawala lazima pia ziweze kutoa majibu yenye ugumu wa angalau kiwango hicho.

Pengo la kutawalika, ambalo utafiti unaliita “governability gap”, linaweza pia kueleweka kupitia uhusiano huu. Ugumu wa mfumo unaotawaliwa unapozidi uwezo wa kiakili na wa kitaasisi wa wale wanaouongoza, mfumo huanza kutoa matokeo yasiyotarajiwa.

Huu pia ni muhtasari wa kiuhariri. Maana yake ni kwamba ikiwa mtiririko wa taarifa, mizunguko ya mrejesho na ugumu wa tabia ya kijamii unaoharakishwa na majukwaa ya kidijitali unazidi uwezo wa raia, taasisi na miundo ya kidemokrasia kuuchakata, mfumo unaweza kuondoka kwenye ahadi zake za kidemokrasia.

Mantiki ya uendeshaji wa majukwaa inaweza pia kufupishwa kwa mzunguko wa mrejesho:

Mzunguko huu unaonyesha kwamba majukwaa hayaangalii tu tabia ya binadamu; pia hubadilisha mazingira kwa kuzingatia tabia iliyopimwa na hivyo kuunda upya tabia ya baadaye. Kwa hiyo majukwaa huwa na nguvu zaidi kuliko miradi ya demokrasia ya kidijitali: badala ya kuzungumza na raia wa kinadharia mwenye busara, yanafanya kazi na mifumo halisi ya binadamu kama umakini, hasira, utambulisho wa kikundi, kutafuta kuthibitishwa na kutafuta mambo mapya.

Ujumbe Mkuu wa Grafu, Jedwali na Mchoro

Utafiti hauna grafu kubwa, jedwali la majaribio au mchoro wa takwimu kwa maana ya kawaida. Badala yake, maandishi yanajenga mtiririko wa kihistoria na kimawazo. Mtiririko huu una tabaka tatu kuu.

Tabaka la kwanza ni mawimbi ya utopia za kidijitali. Ujamaa wa kibernetiki, e-democracy, Web 2.0, mitandao ya kijamii na utawala wa DAO ziliibuka katika mazingira tofauti ya kiitikadi, lakini zinashiriki dhana moja: watu wanaopata taarifa na kuondolewa vizuizi vya nje watajipanga kwa busara.

Tabaka la pili ni usanifu halisi wa binadamu. Akili ya binadamu si kikokotoo kisicho na upande kinachoweza kuchakata taarifa zisizo na kikomo. Umakini una mipaka, maamuzi mengi hutegemea njia za mkato za kiakili, utambulisho wa kikundi huathiri hukumu, hisia huunda misimamo ya kisiasa, na ugumu unapoongezeka watu mara nyingi hutegemea ishara rahisi za kufupisha hali.

Tabaka la tatu ni mafanikio ya majukwaa. Majukwaa hutumia vizuri sana usanifu huu halisi wa binadamu ambao utopia za kidijitali ziliupuuza. Hukusanya data ya tabia, huunda mizunguko ya mrejesho, hupima umakini, hubadilisha mtiririko wa maudhui na kuunda upya tabia ya watumiaji. Ndiyo maana yanaonekana kuwa na ufanisi zaidi kuliko miundo ya kidemokrasia: yanafanya kazi na binadamu halisi wa kibayolojia-kijamii, si na raia wa kinadharia.

Majaribio Yalifanywaje?

Utafiti huu si wa majaribio. Hauwasilishi jaribio la maabara, dodoso, utafiti wa uwanjani wala modeli ya nambari. Badala yake, unafanya ulinganisho wa kinadharia na uchambuzi wa kimawazo.

Mwandishi kwanza anachunguza mifano tofauti ya kihistoria ya utopia ya kidijitali. Project Cybersyn, California Ideology, e-democracy, Web 2.0, mitandao ya kijamii na utawala wa DAO vinatathminiwa kuzunguka tatizo moja. Ingawa teknolojia, wahusika na nia za kisiasa hutofautiana, mfano uleule wa mhusika wa kibinadamu hujirudia.

Kisha mfano huu wa mhusika unalinganishwa na sayansi ya utambuzi na nadharia ya siasa. Mtazamo wa Herbert Simon kuhusu bounded rationality, tafiti za Kahneman kuhusu upendeleo wa kiakili, msisitizo wa Haidt kuhusu hisia za kimaadili na utambulisho wa kikundi, mijadala ya Henrich kwamba mhusika wa Magharibi mwenye busara si aina ya binadamu ya ulimwengu wote, na msisitizo wa Tomasello kuhusu uratibu wa vikundi vidogo hutumiwa kukosoa mfano pungufu wa binadamu katika utopia za kidijitali.

Katika hatua ya mwisho, majukwaa yanafasiriwa kwa dhana ya second-order cybernetics. Majukwaa hayatoi tu zana kwa mtumiaji; hubadilisha mazingira yake ya taarifa, mpangilio wa umakini, namna ya kujenga utambulisho na masharti ya kufanya maamuzi. Kwa hiyo mazingira ya kidijitali si chombo kisichotenda; ni mfumo wenye mrejesho unaounda upya tabia ya binadamu.

Matokeo Yanaonyesha Nini?

Hitimisho la kwanza ni kwamba kushindwa kwa utopia za kidijitali kunaweza kutabirika kimuundo. Sababu ni kwamba miradi hiyo ilitegemea mhusika wa kinadharia mwenye busara badala ya usanifu halisi wa kiakili na kijamii wa binadamu.

Hitimisho la pili ni kwamba majukwaa hayakuharibu tu utopia ya kidijitali; pia yalifichua udhaifu wa mfano wake wa binadamu. Badala ya kumwita raia mwenye busara, majukwaa hufanya kazi na mrejesho wa kitabia, mizunguko ya umakini, uthibitisho wa kijamii, hasira, kutafuta mambo mapya na utambulisho wa kikundi. Hilo huwafanya kuwa na ufanisi zaidi.

Hitimisho la tatu ni kwamba mapendekezo ya kawaida ya suluhisho yanaweza pia kurudia kosa hilo. Udhibiti wa majukwaa, ujuzi wa kidijitali na muundo wa kidemokrasia vinaweza kuwa muhimu; lakini ikiwa bado vinategemea dhana kwamba “taarifa bora na zana bora zitawafanya watu watende kwa busara zaidi”, huenda visisuluhishe tatizo la kimuundo kikamilifu.

Hitimisho la nne ni kwamba kuna mvutano usio rahisi kutatuliwa kati ya demokrasia na mfano halisi wa binadamu. Kufikiria tabia ya binadamu kwa uhalisia kamili wakati mwingine kunaweza kusogea karibu na wazo la Hobbes la utaratibu wenye kulazimisha. Mfano uliotukuzwa sana wa binadamu, kwa upande mwingine, unaweza kuzalisha kushindwa kunakorudiwa katika taasisi halisi. Utafiti unatetea hitaji la muundo wa kitaasisi ulio mwaminifu zaidi kati ya ncha hizi mbili.

Kwa Nini Hili ni Muhimu?

Utafiti huu unatoa onyo muhimu kwa mjadala wa demokrasia ya kidijitali: tatizo huenda si majukwaa mabaya tu, ukosefu wa udhibiti au ujuzi mdogo wa kidijitali. Tatizo la ndani zaidi ni namna mifumo inavyomfikiria binadamu.

Ikiwa mfumo wa utawala wa kidijitali umebuni watumiaji kana kwamba watasoma maandishi marefu, kupima hoja tata, kupinga udanganyifu, kufikiri bila kuathiriwa na shinikizo la kikundi na kushiriki kwa muda mrefu, unaweza kugongana na tabia halisi ya watumiaji. Mgongano huo unaweza kutokea hata bila nia mbaya.

Mchango wa maandishi katika mjadala wa demokrasia ya majukwaa ni huu: nguvu ya majukwaa haitokani tu na miundombinu ya kiufundi, bali pia na uwezo wa kuendana na tabia halisi ya binadamu. Uchumi wa umakini, mizunguko ya hasira, migogoro ya utambulisho na mifumo ya uthibitisho wa kijamii si athari za pembeni za bahati mbaya; ni mifumo ya mrejesho wa kitabia inayolisha ufanisi wa majukwaa.

Kwa hiyo, ikiwa taasisi bora zaidi za kidijitali zitabuniwa baadaye, algorithm bora tu au jukwaa lenye uwazi zaidi huenda visitoshe. Umakini wenye mipaka wa binadamu, uchovu wa kiakili, miitikio ya kihisia, saikolojia ya vikundi na usawa usio sawa wa ushiriki lazima viwekwe katika msingi wa muundo.

Mambo ya Kuzingatia

Kwa kuwa utafiti ni rasimu ya kinadharia na ya kukosoa, kiwango chake cha ushahidi wa majaribio ni kidogo. Maandishi yanaunganisha kwa nguvu mifano mbalimbali ya kihistoria kwa dhana, lakini kila uhusiano unaweza kujadiliwa zaidi kihistoria na kwa ushahidi wa majaribio.

Tofauti kwamba “majukwaa hufanya kazi na binadamu halisi, miradi ya demokrasia ya kidijitali hufanya kazi na binadamu wa kinadharia” ina nguvu ya kueleza, lakini haipaswi kusomwa kwa ukali kupita kiasi. Majukwaa pia yana miundo, udhibiti na namna tofauti za matumizi. Miradi ya demokrasia ya kidijitali pia si yote yenye urahisi wa kupita kiasi; baadhi hujaribu kuzingatia mipaka ya tabia ya binadamu.

Ukosoaji wa mfano wa binadamu katika maandishi haumaanishi kwamba demokrasia haiwezekani. Kinyume chake, utafiti unasema demokrasia endelevu inahitaji nadharia halisi zaidi kuhusu binadamu na taasisi.

Maudhui haya si ushauri wa kisheria, sera ya umma au udhibiti wa majukwaa. Maamuzi halisi kuhusu utawala wa kidijitali na udhibiti wa majukwaa yanapaswa kutathminiwa kwa kuzingatia muktadha wa nchi, mfumo wa sheria, uhuru wa kujieleza, muundo wa ushindani, kanuni za ulinzi wa data na michakato ya uwakilishi wa kidemokrasia.

Hitimisho

Kauli “mtego wa kianthropolojia wa utopia ya kidijitali” inaelekeza kwenye tatizo la miradi ya demokrasia ya kidijitali kumfikiria binadamu kwa namna isiyo sahihi. Kwa mujibu wa utafiti, sababu ya kushindwa si matumizi mabaya ya teknolojia pekee; ni pia kuacha nje ya muundo usanifu halisi wa kiakili, kihisia na kijamii wa binadamu.

Utopia za kidijitali zilidhani kuwa watu wakipewa taarifa na muunganisho wangepanga maisha yao kwa uhuru zaidi, busara zaidi na kidemokrasia zaidi. Majukwaa, kwa upande mwingine, yalijifunza jinsi watu wanavyotoa umakini, wanavyokasirika, wanavyotafuta uthibitisho, wanavyounda vikundi na wanavyoweza kuelekezwa. Hivyo yakawa na ufanisi zaidi kuliko miradi ya kidemokrasia; lakini ufanisi huo si mafanikio ya demokrasia, bali mara nyingi ni sehemu ya mgogoro wa demokrasia ya majukwaa.

Kwa Verianla, thamani ya utafiti huu ni kuweka katikati swali ambalo mara nyingi husahaulika katika mijadala ya teknolojia: Tunapobuni mfumo, tunamfikiria binadamu gani? Ikiwa taasisi ya kidijitali iliyobuniwa haizingatii umakini wenye mipaka, miitikio ya kihisia na mahusiano ya kijamii ya binadamu halisi, hata mradi wa demokrasia ya kidijitali wenye nia nzuri unaweza kuongeza mgogoro wake mwenyewe.

Dokezo la Chanzo na Mbinu

Makala hii imeandaliwa kwa msingi wa Working Paper – Draft 1.0 yenye kichwa “The Anthropological Trap of Digital Utopia: From Cybernetic Socialism to the Crisis of Platform Democracy” iliyoandaliwa na Tatiana Arden. Utafiti unaendesha mjadala wa kinadharia kupitia dhana za utopia ya kidijitali, demokrasia ya majukwaa, second-order cybernetics, sayansi ya utambuzi, nadharia ya siasa na governability gap.

Maudhui haya si tafsiri ya neno kwa neno; wazo kuu la utafiti limerahisishwa kwa mujibu wa mwelekeo wa uchapishaji wa Verianla na kugeuzwa kuwa makala asilia ya uhariri kwa Kituruki.

Maudhui haya si ushauri wa sera ya umma, kisheria au wa udhibiti wa majukwaa. Sehemu zinazohusu utawala wa kidijitali zimetolewa ili kufanya hoja za kinadharia za utafiti unaochunguzwa ziwe rahisi kueleweka.