Прокрастинация (procrastination) бул масштабдык серепте мүмкүн болгон терс кесепеттерди билгенине карабастан, ниет кылынган аракетти баштоону, бүтүрүүнү же чечим кабыл алууну ыктыярдуу жана иррационалдуу түрдө кечеңдетүү менен мүнөздөлгөн жүрүм-турумдук түзүлүш катары каралат. Изилдөө прокрастинация бир гана психиатриялык бузулууга мүнөздүү туруктуу белги эмес, өзүн-өзү жөнгө салуу, аткаруучу функциялар, эмоцияларды жөнгө салуу, импульсивдүүлүк, перфекционизм, тапшырмадан качуу жана ыңгайсыздыкка чыдамсыздык сыяктуу бир нече психопатологиялык чөйрө менен кесилишкентрансдиагностикалыктүзүлүш болушу мүмкүн экенин изилдейт. Изилдөөчүлөр PubMed, Scopus, Web of Science жана SciELO булактарынан алынган адабияттарды PRISMA-ScR ыкмасы менен карап чыгып, акыркы баалоого 387 изилдөөнү киргизишкен. Натыйжалар прокрастинация үчүн бирдиктүү макулдашылган аныктама жок экенин, өлчөө куралдары кыйла гетерогендүү экенин жана клиникалык диагноз коюлган үлгүлөр адабиятта чектелүү көрсөтүлгөнүн көрсөтөт.

Каралган изилдөөлөрдүн %76,2 бөлүгү кесилиштик дизайнда жүргүзүлгөн. Кеминде бир прокрастинация шкаласын колдонгон басылмалардын үлүшү %83,5 болуп, жалпысынан 40 ар башка шкала аныкталган. Аныктама берген изилдөөлөрдүн көбүндө “кечеңдетүү”, “аракет”, “тапшырма”, “ниеттүүлүк”, “терс кесепеттерге карабастан улантуу”, “бүтүрүү” жана “ыктыярдуулук” сыяктуу түшүнүктөр кайталанат. Психопатологиялык байланыштардын арасында тынчсыздануу, депрессия, ADHD, стресс, аткаруучу функциялардын бузулушу, импульсивдүүлүк, перфекционизм, өзүн төмөн баалоо жана эмоцияларды жөнгө салуудагы кыйынчылыктар өзгөчө көрүнөт. Бирок бул байланыштардын маанилүү бөлүгү кесилиштик же клиникалык эмес үлгүлөрдөн алынгандыктан, аларды себептүүлүк же диагностикалык өзгөчөлүк тууралуу тыянакка айландырууга болбойт.

Изилдөөнүн негизги билдирүүсү прокрастинацияны өз алдынча психиатриялык диагноз деп жарыялоо эмес. Изилдөөчүлөр кадимки күнүмдүк кечеңдетүү менен функциянын жоголушуна жана кайталанган терс кесепеттерге алып келген клиникалык жактан маанилүү прокрастинацияны айырмалоо үчүн жакшыраак аныктамалар, клиникалык үлгүлөрдө тастыкталган өлчөө куралдары жана проспективдүү изилдөөлөр керек экенин баса белгилешет.

Прокрастинация маселесиндеги негизги концептуалдык көйгөй

Прокрастинация боюнча изилдөөлөрдөгү негизги көйгөй — кеңири колдонулган жүрүм-турумдук терминдин илимий чектери али толук аныктала электиги. Тапшырманы кийинкиге калтыруу өзү эле патологиялык прокрастинация дегенди билдирбейт. Кечеңдетүү ыктыярдуу же ыктыярсыз экени, адам мүмкүн болгон терс натыйжаны билеби, тапшырмадан качуу кайсы эмоционалдык же когнитивдик процесстер менен байланыштуу, жүрүм-турум канчалык көп кайталанат жана адамдын жашоосунда функциялык жоготууга алып келеби — концептуалдык айырмалоо үчүн маанилүү.

Булак изилдөө прокрастинация расмий Research Domain Criteria (RDoC) түзүлүшү эмес экенин жана өз алдынча калыптанган психиатриялык диагноз катары каралбай турганын так ажыратат. Ошол эле учурда авторлор ар түрдүү диагностикалык категорияларда кайталанган өзүн-өзү жөнгө салуу жана эмоцияларды жөнгө салуу көйгөйлөрүнүн жүрүм-турумдук көрүнүшү катары прокрастинацияны трансдиагностикалык көз караштан изилдөөгө болот деп эсептешет.

Эмне үчүн прокрастинация трансдиагностикалык түзүлүш катары каралат?

Прокрастинация трансдиагностикалык катары каралат, анткени каралган адабияттарда ошол эле жүрүм-турум бир гана диагностикалык категория менен эмес; ADHD, обсессивдүү-компульсивдүү бузулуу, депрессиялык жана тынчсыздануу менен байланышкан абалдар, ошондой эле импульсивдүүлүк, перфекционизм, эмоцияларды жөнгө салуудагы кыйынчылык, аткаруучу функция көйгөйлөрү жана качуу сыяктуу ар түрдүү психопатологиялык процесстер менен бирге билдирилген. Бирок бул жалпылык прокрастинация ушул бузулуулардын баарынын жалпы себеби экенин көрсөтпөйт; изилдөө негизинен ар башка диагностикалык чектерди кесип өткөн жүрүм-турумдук жана психологиялык байланыштарды картага түшүрөт.

Бир нече процесс бир эле жүрүм-турумга алып келиши мүмкүн

Трансдиагностикалык ыкманын маанилүү жагы — бир эле байкалуучу жүрүм-турум ар башка адамдарда ар башка жолдор менен пайда болушу мүмкүн экенин таануу. Бир адам көңүлүн узак кармай албагандыктан жана убакытты башкарууну уюштура албагандыктан тапшырманы баштоону кечеңдетиши мүмкүн. Башка адам ката кетирүүдөн коркуу, перфекционизм же белгисиздикке чыдамсыздык себептүү баштай албай калышы мүмкүн. Дагы бири татаал тапшырма жараткан терс эмоциядан кыска убакытка качуу үчүн кечеңдетүүнү тандашы мүмкүн.

Аныктама маселеси клиникалык жактан эмне үчүн маанилүү?

Жүрүм-турумду өлчөө үчүн адегенде эмнени өлчөп жатканыбыз жетиштүү так аныкталышы керек. Булак серепте 387 изилдөөнүн ичинен 337 изилдөө, башкача айтканда %87,1, прокрастинацияны ачык аныктаганы көрсөтүлгөн. Бирок колдонулган аныктамалар бирдиктүү алкакка бирикпейт. Каралган аныктамалардан жүздөгөн сөздөр жана терминдер табылган; изилдөөчүлөр аларды стандартташтыргандан кийин эң көп кайталанган 64 терминди кийинки концептуалдык талдоо үчүн тандашкан.

Бул бөлүштүрүүнүн илимий билдирүүсү — прокрастинация түшүнүгүн жөн гана “бир нерсени кеч кылуу” деп кароого болбойт. Ыктыярдуулук, ниет, адамдын натыйжаны билиши, тапшырманы баштоо же бүтүрүү кыйынчылыгы жана терс кесепет сыяктуу элементтер аныктамалардын маанилүү бөлүгүндө чогуу кездешет.

Нормативдүү кечеңдетүү менен клиникалык жактан маанилүү прокрастинация кантип айырмаланат?

Бул масштабдык сереп нормативдүү кечеңдетүү менен клиникалык жактан маанилүү прокрастинацияны ажыраткан тастыкталган диагностикалык босогону сунуштабайт. Авторлор кайталанган үлгү, мурдагы терс кесепеттерге карабастан жүрүм-турумдун улануусу, өзүн-өзү жөнгө салуудагы кыйынчылык жана функциялык зыян сыяктуу өзгөчөлүктөр клиникалык айырмалоо үчүн маанилүү болушу мүмкүн экенин талкуулашат; бирок учурдагы шкалалар бул айырманы ишенимдүү аныктоо мүмкүнчүлүгү чектелүү экенин жана атайын клиникалык үлгүлөрдө тастыкталган жаңы куралдар керек экенин белгилешет.

Өлчөө маселеси: 40 ар башка шкала

Каралган 323 изилдөөдө (%83,5) кеминде бир прокрастинация шкаласы колдонулган. Жалпысынан 40 өзүнчө шкала аныкталып, алар 359 жолу колдонулган; айрым изилдөөлөр бир нече шкаланы пайдаланган. Бул ар түрдүүлүк изилдөө тармагында бирдиктүү өлчөө стандарты калыптана электигин көрсөтөт.

Булак текст бул бөлүмдү “эң көп колдонулган 10 шкала” деп атаганы менен, көрүнгөн тизмеде 11 шкала бар. Verianla булак ичиндеги бул көрсөтүү айырмасын үнсүз оңдобойт. Авторлордун жалпы баалоосуна ылайык, шкалалардын олуттуу бөлүгү кабыл алынаарлык ички ырааттуулукту көрсөткөнү менен, өзүн-өзү билдирүү упайлары чыныгы прокрастинация жүрүм-турумун алдын ала айта алабы жана нормативдүү кечеңдетүүнү клиникалык жактан ылайыксыз прокрастинациядан айырмалай алабы деген маселелер сакталып калууда.

ADHD менен прокрастинациянын ортосундагы байланыш

ADHD контекстинде прокрастинация өзгөчө аткаруучу функциялар менен байланыштуу деп каралат. Убакытты башкаруу, уюштуруу, көйгөй чечүү, тапшырманы баштоо, көңүлдү туруктуу кармоо жана эмоцияларды жөнгө салуудагы кыйынчылыктар ADHD белгилери менен прокрастинациянын ортосундагы мүмкүн болгон байланыш жолдору катары талкууланат. Булакта бааланган изилдөөлөр ошондой эле көңүл бурбоо белгилеринин прокрастинация менен байланышы гиперактивдүүлүк же импульсивдүүлүккө караганда күчтүүрөөк болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Кечиктирилген сыйлыкка чыдоонун кыйынчылыгы жана жакыныраак сыйлыкты тандоо тенденциясы да ADHD-прокрастинация байланышын түшүндүрүүдө колдонулган моделдердин катарына кирет. Бирок масштабдык серепте түздөн-түз ADHD популяциясын колдонгон болгону беш изилдөө жана жалпы 831 катышуучу билдирилген. Ошондуктан ADHDдеги прокрастинациянын так механизми же дарылоо бутасы экендиги тууралуу кеңири клиникалык жалпылоо учурдагы маалымат базасынан ашып кетет.

ОКБ менен прокрастинациянын ортосундагы байланыш

Обсессивдүү-компульсивдүү бузулууда (ОКБ) прокрастинация үчүн өзгөчө белгиленген үч түшүнүк — компульсивдүүлүк, перфекционизм жана белгисиздикке чыдамсыздык. Обсессиялар менен компульсиялардын тапшырмага түздөн-түз тоскоол болушу, ката кетирүүдөн качуу, тынчсыздануу жараткан кырдаалдарды кийинкиге калтыруу жана ишти “жетиштүү деңгээлде туура” бүтүрө албайм деген сезим тапшырманы баштоону же бүтүрүүнү кечеңдетиши мүмкүн.

Булак ошондой эле ОКБ менен обсессивдүү-компульсивдүү инсандык бузулууну (OCPD) чаташтырбоо керектигин баса белгилейт. OCPDде ашыкча майда-чүйдөчүлүк, катуулук жана перфекционизм тапшырманы бүттү деп эсептөөнү кыйындатышы мүмкүн, ал эми классикалык ОКБда прокрастинация көбүрөөк обсессиялардын, компульсиялардын жана тынчсыздануу жараткан кырдаалдардан качуунун таасири менен түз байланыштуу болушу мүмкүн.

“Дарылоо бутасы” жана “прогностикалык көрсөткүч” деген түшүнүктөр изилдөөнүн клиникалык тыянак жана келечектеги изилдөө алкагына тиешелүү; алар рандомизацияланган көзөмөлдүү дарылоо изилдөөсүндө тастыкталган натыйжалар эмес.

Башка психопатологиялык байланыштар

Серепте 191 басылма (%49,4) прокрастинация менен байланышкан психопатологиялык өзгөчөлүктөрдү изилдеген же билдирген. Булакта тынчсыздануу, депрессия, ADHD, стресс, физикалык ден соолук көйгөйлөрү же ден соолукту начарыраак кабылдоо, күйүп кетүү, уйку көйгөйлөрү, өнөкөт чарчоо, төмөн мотивация, кайгы, компульсиялар жана тестостерондун төмөн деңгээли сыяктуу ар түрдүү байланыштар тизмектелет.

Бул тизме гетерогендүү далилдер базасын бириктирет. Мисалы, төмөн тестостерон, допаминергиялык сыйлык иштетүү же өнөкөт чарчоо тууралуу механисттик түшүндүрмөлөр ушул масштабдык серепте түз өлчөнгөн биомаркер жыйынтыктары эмес; алар авторлор учурдагы адабияттарды бириктирип талкуулаган мүмкүн болгон механизм алкактары. Изилдөө айрыкча төмөн тестостерон-прокрастинация байланышы түз гормоналдык таасирден көрө төмөн мотивация, чарчоо жана дисфория сыяктуу жалпы өзгөчөлүктөр аркылуу кыйыр болушу мүмкүн экенин белгилеп, муну кийинки клиникалык изилдөөлөрдө текшерүү керек деп эсептейт.

Жасалма интеллект менен аныктама түзүү эксперименти эмнени билдирет?

Изилдөөчүлөр адабиятта эң көп колдонулган 64 аныктамалык терминди бир эле суроо менен ChatGPT жана Gemini моделдерине берип, прокрастинациянын эки синтетикалык аныктамасын түзүшкөн. Эки модель тең ыктыярдуу, бирок иррационалдуу кечеңдетүү, өзүн-өзү жөнгө салуунун жетишсиздиги, терс кесепеттерди аңдоо жана эмоционалдык ыңгайсыздык сыяктуу элементтер боюнча жакындашкан.

Бул бөлүм изилдөөнүн маанилүү, бирок ачык чектелген кошумча талдоосу. Авторлор LLMдерди тастыкталган илимий өлчөө куралдары катары кабыл алышпайт; моделдин жыйынтыктарында окутуу маалыматтарынын бурмалануусу, методологиялык ачыктыктын жетишсиздиги жана валидация көйгөйлөрү бар экенин белгилешет. Ошондуктан LLM аныктамалары расмий масштабдык сереп методологиясынын далил жаратуучу бөлүгү эмес, концептуалдык жакындашууну көрсөтүү үчүн жүргүзүлгөн изилдөөчүлүк жана иллюстративдүү көнүгүү.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Адабияттарды издөө жана изилдөөлөрдү тандоо

Издөө PubMed, Scopus, Web of Science жана SciELO маалымат базаларында жүргүзүлгөн. Издөө терминдери прокрастинация, прокрастинация менен обсессивдүү-компульсивдүү бузулуунун жана прокрастинация менен көңүл тартыштыгы/гиперактивдүүлүк бузулуусунун байланыштарын бутага алган. Жазуулар Rayyan платформасына өткөрүлүп; дубликаттар аныкталып чыгарылган жана изилдөөлөрдү тандоо эки көз карандысыз изилдөөчү тарабынан жүргүзүлгөн.

PRISMA сүрөтү алгач аныкталган жазуулардын санын 23.133, дубликаттар чыгарылгандан кийин скринингден өткөн жазуулардын санын 16.363 деп көрсөтөт. Метод бөлүмүндөгү баяндоо болсо издөө жыйынтыгын түздөн-түз 16.363 деп берет. Ошондуктан Verianla тандоо процессин кененирээк PRISMA ырааттуулугу боюнча көрсөтүп, ошол эле учурда булак тексттеги баяндоо айырмасын да ачык белгилейт.

Ылайыктуулук критерийлери жана баалоочулар аралык ишенимдүүлүк

Изилдөөгө 1973-2024 аралыгында жарыяланган, адамдарда жүргүзүлгөн жана англис, португал же испан тилинде жазылган изилдөөлөр киргизилген. Жаныбарлар боюнча изилдөөлөр, постердик аннотациялар, илимий жыйындардын тезистери жана редакторго каттар чыгарылган. Аталыш/аннотация жана толук текст скринингин MSMB жана VRX өз алдынча жүргүзүп; пикир келишпестиктер талкуу аркылуу, керек болсо YAFтын улук рецензент катары катышуусу менен чечилген.

Скринингдин ишенимдүүлүгү Cohen kappa коэффициенти менен бааланып, κ = 0,81 табылган. Маалыматтарды чыгаруу стандартташтырылган изилдөө таблицасы менен жүргүзүлүп; чыгарылган маалыматтардын кокустук %15 бөлүгү YAF тарабынан өз алдынча текшерилген. Протокол PROSPEROдо эмес, Open Science Frameworkте катталган жана изилдөө PRISMA-ScR көрсөтмөсүн колдонгон.

Маалыматтарды синтездөө жана статистикалык ыкма

Масштабдык серептин максатына ылайык маалыматтарды синтездөө негизинен сүрөттөөчү мүнөздө. Категориялык өзгөрмөлөр абсолюттук сан жана пайыз менен; үзгүлтүксүз өзгөрмөлөр бөлүштүрүү өзгөчөлүктөрүнө жараша орточо жана стандарттык четтөө же салмакталган орточо менен жыйынтыкталган. Үзгүлтүксүз өзгөрмөлөрдүн бөлүштүрүлүшү үчүн Kolmogorov-Smirnov тести колдонулуп, керек болгондо минималдык жана максималдык маанилер да билдирилген.

Прокрастинация аныктамаларында колдонулган түшүнүктөрдү талдоо үчүн терминдер тилдер арасында стандартташтырылып, англис тилиндеги эквиваленттери боюнча бириктирилген. Жыштык бөлүштүрүүсүнүн 85. перцентиль босогосунан өткөн 64 термин кийинки концептуалдык баалоого алынган. Бул терминдер сөз булуту жана жыштык таблицалары менен визуалдаштырылып; ошол эле 64 термин кийин ChatGPT жана Geminiге берилген изилдөөчүлүк аныктама түзүү тапшырмасында колдонулган.

Киргизилген изилдөөлөрдүн түзүлүшү

Популяциянын түзүлүшү жана булак ичиндеги сандык шайкешсиздик

Кеңири жыйынтыктар бөлүмүндө ADHD популяциясын колдонгон 5 изилдөө (%1,3) жана жалпы 831 катышуучу; ОКБ популяциясын колдонгон 1 изилдөө жана 65 катышуучу; башка бузулуу же белгилерди камтыган 7 изилдөө (%1,8) билдирилет. Калган 374 изилдөө (%96,4) негизинен студенттерди, иштеген адамдарды же жалпы популяциянын үлгүлөрүн камтыйт.

Бул жерде булак ичинде эки сандык шайкешсиздик бар. Аннотация бөлүмүндө клиникалык/субклиникалык популяциянын үлүшү %13 деп берилсе, кеңири бөлүштүрүү 13 клиникалык же белгилери бар изилдөөнү жана 374 башка изилдөөнү көрсөтөт. Мындан тышкары, булак жалгыз ОКБ изилдөөсүн %0,02 деп билдирет; n=1 көрсөткүчүнүн 387 изилдөө ичиндеги арифметикалык үлүшү болжол менен %0,26. Verianla бул маанилердин бирин булактын атынан оңдоонун ордуна, билдирилген сандарды жана алардын ортосундагы шайкешсиздикти чогуу сактайт.

Катышуучулардын өзгөчөлүктөрүнөн алынган топтолгон сүрөттөөчү маалыматтар

Булак изилдөөлөрдө жалпы 53.714 аял катышуучу болгонун жана аялдардын үлгүдөгү орточо үлүшү %63,98 экенин билдирет. Жыныстык айырманы билдирген изилдөөлөрдө эркектерде прокрастинацияга жакындык бир аз жогору көрүнгөнү менен, таасир өтө кичине жана болжол менен r = 0,04 деп берилген.

Орточо жаш 287 изилдөөдө (%74,2) билдирилген; изилдөөлөрдөгү орточо жаштардын топтолгон орточосу 24,24 жыл, орточо стандарттык четтөө 4,16 жыл жана байкалган жаш аралыгы 14-68 жыл деп берилген. Үй-бүлөлүк абал болгону 41 изилдөөдө (%10,6) көрсөтүлгөн. Кесиптик же студенттик абал болсо 281 басылмада (%72,6) билдирилип, бул басылмаларда бааланган 19.173 адамдын %95,2 бөлүгү студент же иштеген адам катары кандайдыр бир иш менен алектенери көрсөтүлгөн.

Аныктама булактары

387 макаланын ичинен 305 макала (%78,8) мурда башка изилдөөчүлөр иштеп чыккан прокрастинация аныктамаларын колдонгон. Жалпысынан 98 ар башка аныктама булагына автор боюнча шилтеме берилген. Steel 121 шилтеме менен (%31,3) эң көп колдонулган аныктама булагы болсо, Ferrari 46, Klingsieck жана Rothblum ар бири 27, Solomon 25 жана Lay 20 шилтеме менен өзгөчөлөнгөн.

Психопатологиялык байланыштарды чечмелөө

Сереп көптөгөн психологиялык жана клиникалык өзгөрмөлөр прокрастинация менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт; бирок маалымат базасы негизинен кесилиштик жана клиникалык эмес изилдөөлөрдөн тургандыктан, “X прокрастинацияга себеп болот” деген жалпы себептик тыянак чыгарууга болбойт. Айрыкча тынчсыздануу, депрессиялык белгилер, стресс, импульсивдүүлүк, эмоцияларды жөнгө салуу көйгөйлөрү, аткаруучу функция кыйынчылыктары жана перфекционизм сыяктуу факторлор ар түрдүү изилдөөлөрдө чогуу кездешкени менен, бул байланыштардын багыты жана алардын артындагы механизм ар бир изилдөөдө бирдей эмес.

Изилдөө колдогон жана колдобогон тыянактар

Негизги чектөөлөр

Изилдөөнүн эң маанилүү чектөөсү — киргизилген изилдөөлөрдүн методологиялык сапаты же risk-of-bias деңгээлдери үчүн расмий баалоо жүргүзүлбөгөнү. Бул тандоо масштабдык серептердин картага түшүрүүчү табиятына шайкеш болгону менен, өзүнчө изилдөөлөрдүн далил күчү жөнүндө өкүм чыгарууну чектейт.

Экинчи маанилүү чектөө — адабияттар негизинен университет студенттеринен жана башка клиникалык эмес үлгүлөрдөн турганы. Бул прокрастинациянын психиатриялык контексттеги түзүлүшү жалпы популяциядан алынган түшүнүктөр менен калыптанган болушу мүмкүн дегенди билдирет.

Үчүнчүдөн, системалуу боз адабият издөөсү жүргүзүлгөн эмес; ошондуктан индекстелген басылмаларга гана басым жасоого байланыштуу жарыялоо бурмалануусунун ыктымалдыгы бар. Төртүнчүдөн, маалыматтарды чыгаруунун баары эки көз карандысыз баалоочу тарабынан кайталанган эмес; анын ордуна маалыматтардын кокустук %15 бөлүгү улук изилдөөчү тарабынан кайчылаш текшерилген. Авторлор бул ыкма ишке ашырууга ыңгайлуулукту камсыздаганын, бирок чыгаруу бурмалануусун же майда каталардын тобокелдигин толук жойбогонун моюнга алышат.

Акырында, жасалма интеллект тарабынан түзүлгөн аныктамалар методологиялык жактан тастыкталган клиникалык же психометрикалык натыйжалар эмес. Бул чыгыштар концептуалдык изилдөө максатында гана бааланууга тийиш.

Келечектеги изилдөөлөр үчүн багыттар

Авторлор клиникалык жактан маанилүү прокрастинацияны нормативдүү кечеңдетүүдөн айырмалай алган, функциялык жоготууну камтыган жана дарылоого байланышкан өзгөрүүгө сезимтал өлчөө куралын иштеп чыгууну маанилүү муктаждык катары белгилешет. Мындан тышкары, расмий диагноз коюлган психиатриялык үлгүлөрдө проспективдүү изилдөөлөр, нейровизуалдаштыруу изилдөөлөрү, прокрастинация алдын ала аныкталган жыйынтык өзгөрмөсү болгон рандомизацияланган көзөмөлдүү изилдөөлөр жана ар түрдүү маданияттарда нормативдүү маалыматтарды түзүү сунушталат.

Машиналык үйрөнүү жана табигый тилди иштетүү ыкмалары да келечекте жашыруун прокрастинация субтиптерин изилдөө, ар башка шкалалардын ортосундагы конвергенттик валиддүүлүктү баалоо же клиникалык скрининг куралдарын иштеп чыгуу үчүн изилдениши мүмкүн. Бирок булак изилдөө бул ыкмалар клиницисттердин баалоолору менен тастыкталышы жана моделдин ачыктыгы менен жалпылануу көйгөйлөрү эске алынышы керектигин өзгөчө баса белгилейт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Procrastination as a Transdiagnostic Construct: A Psychopathological and Conceptual Scoping Review.

Авторлор: Mariana Schettini Martins Barbosa; Enrico Lázaro Guidugli; Gabriela Schettini Martins Barbosa; Maria Eduarda Gonzales Melati; Nicole Brunello Pagliarin; Pedro Bortoluzzi Escobar da Silva; Pedro Henrique Paesi Dutra; Vitor Ritt Xavier; Eugênio Horácio Grevet; Ygor Azeno Ferrão.

Жооптуу автор: Ygor Azeno Ferrão.

Мекемелер:Universidade Federal de Ciências da Saúde de Porto Alegre (UFCSPA) Психиатрия бөлүмү; Faculdades Pequeno Príncipe (FPP) Медицина бөлүмү; Universidade do Vale do Rio do Sinos (UNISINOS) Психиатрия бөлүмү; Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) Психиатрия бөлүмү, Бразилия.

Журнал жана басылма:Psychiatry International, 2026, том 7, сан 3, макала 123. Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland. Жарыяланган күнү: 3 июнь 2026.

DOI:10.3390/psychiatryint7030123

Булак түрү:Системалуу түрдө жүргүзүлгөн масштабдык сереп (scoping review). Изилдөө PRISMA-ScR көрсөтмөсүн колдонгон. Бул изилдөө клиникалык интервенция сыноосу, рандомизацияланган көзөмөлдүү изилдөө же жаңы бейтап когортасы эмес.

Лицензия:Булак PDF макала Creative Commons Attribution (CC BY) лицензиясы менен ачык жеткиликтүү экенин көрсөтөт. Көрүнгөн лицензия сапында CC BY версия номери өзүнчө берилбегендиктен, бул жерде версия номери кошулган эмес.

Протокол:PROSPERO масштабдык серептерди кабыл албагандыктан, протокол Open Science Frameworkте катталган. Булак OSF каттоосун CC0 1.0 Universal катары көрсөтөт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү:Авторлор маалымат чогултуу шаблондору, киргизилген изилдөөлөрдөн чыгарылган маалыматтар жана талдоолордо колдонулган маалыматтар негиздүү суроо боюнча баалоо максатында берилүү мүмкүн экенин билдиришет. Кошумча материалдарда PRISMA текшерүү тизмеси, негизги прокрастинация шкалаларынын өзгөчөлүктөрү, аныктамаларда колдонулган бардык терминдердин тизмеси жана ChatGPT-Gemini аныктама салыштыруусу бар.

Каржылоо:Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этика кеңеши жана маалымдалган макулдук:Булакта экөө тең “колдонулбайт” деп көрсөтүлгөн; изилдөө жаңы адам катышуучулары менен жүргүзүлгөн изилдөө эмес, адабият сереби.

Кызыкчылыктардын кагылышы:Авторлор каржылык, коммерциялык, саясий, академиялык же жеке мүнөздөгү мүмкүн болгон кызыкчылыктардын кагылышын билдиришкен эмес.

Авторлордун салымдары:M.S.M.B., E.H.G. жана Y.A.F. концептуалдаштыруу, методология, формалдык талдоо, алгачкы долбоор жана карап чыгуу/редакциялоого; M.S.M.B. жана Y.A.F. долбоорду башкарууга катышкан. Башка авторлор да изилдөө/маалымат жана далил чогултуу, ресурстарды камсыздоо, визуалдаштыруу жана текстти карап чыгууга салым кошкон.

Булак ичиндеги сандык ырааттуулук жөнүндө эскертүү:Аннотация бөлүмүндөгү “%13 клиникалык/субклиникалык популяция” деген билдирүү кеңири популяция бөлүштүрүүсү менен; ОКБ үчүн билдирилген “%0,02, n=1” мааниси болсо 387 изилдөө боюнча эсептелген үлүш менен толук шайкеш келбейт. Мындан тышкары, метод тексти 16.363 жазууну баштапкы сан сыяктуу көрсөтсө, PRISMA сүрөтү 23.133 алгачкы жазуу, 6.770 дубликат жана 16.363 скринингден өткөн жазуу ырааттуулугун берет. Бул айырмалар Verianla тарабынан оңдолгон маалымат катары берилген эмес, булак ичиндеги белгисиздик катары сакталган.

Негизги чечмелөө чеги:Бул сереп прокрастинация психопатологияда маанилүү жана мүмкүн болгон трансдиагностикалык түзүлүш экенин колдогон кеңири адабият картасын берет; бирок клиникалык диагностикалык критерий түзбөйт, бир гана себептик механизмди далилдебейт жана кандайдыр бир дарылоонун натыйжалуулугун түздөн-түз текшербейт. Айрыкча клиникалык үлгүлөрдүн аздыгы, risk-of-bias баалоосунун жоктугу, кесилиштик изилдөөлөрдүн басымдуулугу жана өлчөө гетерогендүүлүгү натыйжалардын клиникалык жалпылануусун чектейт.