Teʾḫîr (procrastination), işbu scope review’de muhtemel menfî netîcelerin idrâkinde olunmasına rağmen, niyet olunan bir fiʿlin ibtidâsının yahut itmâmının veyâ bir ḳarârın irâdî ve gayr-i ʿaḳlî sûretde gecikdirilmesi etrâfında taʿrîf olunan davranışa müteʿalliḳ bir yapı olarak ele alınmaktadır. Tedḳīḳ, teʾḫîrin yalnız bir psikiyatrik bozukluğa maḫṣûṣ sâbit bir ḫuṣûṣiyyetden ziyâde, nefsin tanẓîmi, executive functions, ḥissiyâtın tanẓîmi, impulsivity, perfectionism, vazîfeden ictinâb ve râḥatsızlığa taḥammülsüzlük gibi birden ziyâde psikopatolojik saha ile kesişebilentransdiagnosticbir yapı olabileceğini tedḳīḳ eder. Muḥaḳḳıḳlar PubMed, Scopus, Web of Science ve SciELO menbaʿlarından elde olunan literatürü PRISMA-ScR usûlüyle taramış ve nihâî taḳdîre 387 tedḳīḳ dâhil etmişlerdir. Netîceler, teʾḫîr için müşterek ve üzerinde ittifâḳ edilmiş tek bir taʿrîfin bulunmadığını, ölçme vâsıṭalarının hayli müteġayyir olduğunu ve klinik teşḫîṣ almış numûnelerin literatürde mahdûd sûretde temsil edildiğini göstermektedir.

Tedḳīḳ olunan çalışmaların %76,2’si kesitsel tasarımdadır. En az bir teʾḫîr miḳyâsı kullanan neşriyâtın nisbeti %83,5 olup cemʿan 40 muḫtelif miḳyâs tesbît edilmiştir. Taʿrîf veren çalışmaların ekserinde “gecikme”, “fiʿl”, “vazîfe”, “niyet”, “menfî netîcelere rağmen devâm”, “itmâm” ve “irâdîlik” gibi mefhûmlar tekrar etmektedir. Psikopatolojik münâsebetler arasında endîşe, depression, ADHD, stress, executive function bozukluğu, impulsivity, perfectionism, düşük öz-saygı ve ḥissiyâtın tanẓîminde müşkilât öne çıkmaktadır. Lâkin bu münâsebetlerin mühim bir ḳısmı kesitsel yahut klinik olmayan numûnelerden geldiğinden, sebebiyyet yahut teşḫîṣî ḫuṣûṣiyyet netîcesine tahvîl edilemez.

Tedḳīḳin esâs mesajı teʾḫîri müstaḳil bir psikiyatrik teşḫîṣ olarak ilân etmek değildir. Muḥaḳḳıḳlar, normatif gündelik gecikme ile fonksiyon kaybına ve mükerrer menfî netîcelere sebeb olan klinik cihetden mânidar teʾḫîrin birbirinden tefrîḳ edilebilmesi için daha iyi taʿrîflere, klinik numûnelerde doğrulanmış ölçme vâsıṭalarına ve ileriye dönük tedḳīḳlere ihtiyaç bulunduğunu teʾkîd ederler.

Teʾḫîr mesʾelesinde esâs mefhûmî problem

Teʾḫîr tedḳīḳlerinde en esâs müşkil, pek sık kullanılan bir davranış teriminin ʿilmî hudûdlarının henüz tam sûretde tesbît edilmemiş olmasıdır. Bir vazîfeyi daha sonraya bırakmak tek başına patolojik teʾḫîr mânâsına gelmez. Gecikmenin irâdî olup olmadığı, şahsın muhtemel menfî netîceyi bilip bilmediği, vazîfeden ictinâbın hangi hissî yahut idrâkî süreçlerle münâsebetli olduğu, davranışın ne derece tekrar ettiği ve şahsın hayâtında fonksiyon kaybı vücûda getirip getirmediği mefhûmî tefrîḳ bakımından mühimdir.

Menbaʿ çalışma, teʾḫîrin resmî bir Research Domain Criteria (RDoC) yapısı olmadığını ve kendi başına yerleşmiş bir psikiyatrik teşḫîṣ sayılmadığını açıkça ayırır. Buna mukābil müellifler, muḫtelif teşḫîṣ kategorilerinde tekrar eden nefsin tanẓîmi ve ḥissiyâtın tanẓîmi müşkilâtının davranışa ẓuhûru olarak teʾḫîrin transdiagnostic cihetden incelenebileceğini müdâfaa ederler.

Teʾḫîr niçin transdiagnostic bir yapı olarak ele alınmaktadır?

Teʾḫîr transdiagnostic sûretde ele alınmaktadır; zîrâ incelenen literatürde aynı davranış yalnız bir teşḫîṣ kategorisiyle değil, ADHD, obsessive-compulsive disorder, depression ve anxiety ile münâsebetli tabloların yanı sıra impulsivity, perfectionism, ḥissiyâtın tanẓîminde güçlük, executive function müşkilâtı ve ictinâb gibi muḫtelif psikopatolojik süreçlerle beraber bildirilmiştir. Lâkin bu müştereklik, teʾḫîrin bütün bu bozuklukların müşterek sebebi olduğunu göstermez; çalışma esasen muḫtelif teşḫîṣ hudûdlarını aşan davranışî ve psikolojik münâsebetleri haritalamaktadır.

Birden ziyâde süreç aynı davranışa müncer olabilir

Transdiagnostic yaklaşımın mühim tarafı, aynı müşâhede olunabilir davranışın muḫtelif şahıslarda muḫtelif yollarla zuhûr edebileceğini kabul etmesidir. Bir şahıs dikkatini muhâfaza edemediği ve zaman idâresini tertîb edemediği için vazîfeye başlamayı gecikdirebilir. Diğer bir şahıs hata etmek ḫavfı, perfectionism yahut belirsizliğe taḥammülsüzlük sebebiyle başlayamayabilir. Bir başkası ise müşkil bir vazîfenin husûle getirdiği menfî histen kısa müddetli ictinâb için gecikmeyi tercih edebilir.

Taʿrîf müşkili klinik cihetden niçin mühimdir?

Bir davranışın ölçülebilmesi için evvelâ neyin ölçüldüğünün kâfî derecede açık taʿrîf edilmesi lâzımdır. Menbaʿ review’de 387 çalışmanın 337’sinin, yaʿnî %87,1’inin teʾḫîri açıkça taʿrîf ettiği bildirilmektedir. Lâkin kullanılan taʿrîfler tek bir çerçevede birleşmemektedir. Tedḳīḳ edilen taʿrîflerde yüzlerce kelime ve terim bulunmuş; muḥaḳḳıḳlar bunları standartlaşdırdıktan sonra en çok tekrar eden 64 terimi müteâḳıb mefhûmî taḥlîl için seçmişlerdir.

Bu dağılımın ʿilmî mesajı, teʾḫîr mefhûmunun yalnız “bir şeyi geç yapmak” sûretinde ele alınamayacağıdır. İrâdîlik, niyet, şahsın netîceyi bilmesi, vazîfeye başlama yahut bitirme güçlüğü ve menfî netîce gibi unsurlar taʿrîflerin mühim bir kısmında birlikte yer almaktadır.

Normatif gecikme ile klinik cihetden mânidar teʾḫîr nasıl tefrîḳ olunur?

İşbu scope review, normatif gecikme ile klinik cihetden mânidar teʾḫîri ayıran doğrulanmış bir teşḫîṣ eşiği sunmamaktadır. Müellifler, mükerrer örüntü, evvelki menfî netîcelere rağmen davranışın devâmı, nefsin tanẓîminde güçlük ve fonksiyonel zarar gibi ḫuṣûṣiyyetlerin klinik tefrîḳ için mühim olabileceğini müzâkere ederler; lâkin mevcut miḳyâsların bu tefrîḳi emniyetli sûretde yapma kudretinin mahdûd olduğunu ve husûsan klinik numûnelerde doğrulanmış yeni vâsıṭalara ihtiyaç bulunduğunu bildirirler.

Ölçme müşkili: 40 muḫtelif miḳyâs

Tedḳīḳ olunan çalışmaların 323’ünde (%83,5) en az bir teʾḫîr miḳyâsı kullanılmıştır. Cemʿan 40 ayrı miḳyâs tesbît edilmiş ve bunlar 359 defʿa kullanılmıştır; bazı çalışmalar birden ziyâde miḳyâs tatbîḳ etmiştir. Bu tenevvüʿ, tedḳīḳ sahasında tek bir ölçme standardının yerleşmediğini göstermektedir.

Menbaʿ metin bu kısmı “en çok kullanılan 10 miḳyâs” diye adlandırmasına rağmen, görünen listede 11 miḳyâs vardır. Verianla bu menbaʿ-içi arz farkını sükût ile tashîh etmez. Müelliflerin umûmî taḳdîrine göre miḳyâsların mühim bir kısmı kabul edilebilir internal consistency göstermekle beraber, self-report puanlarının hakîkî teʾḫîr davranışını tahmîn etmesi ve normatif gecikmeyi klinik cihetden uyumsuz teʾḫîrden ayırması husûsunda müşkilât devâm etmektedir.

ADHD ile teʾḫîr arasındaki münâsebet

ADHD bağlamında teʾḫîr husûsan executive functions ile münâsebetli görülmektedir. Zaman idâresi, organizasyon, problem çözme, vazîfeye başlama, dikkati devâm ettirebilme ve ḥissiyâtın tanẓîminde müşkilât, ADHD emâreleri ile teʾḫîr arasındaki muhtemel râbıta yolları olarak müzâkere edilmektedir. Menbaʿda taḳdîr olunan çalışmalar ayrıca dikkatsizlik emârelerinin teʾḫîr ile münâsebetinin hyperactivity yahut impulsivity’den daha kuvvetli olabileceğine işâret etmektedir.

Gecikdirilmiş mükâfâta taḥammül güçlüğü ve daha yakın mükâfâtı tercih temâyülü de ADHD-teʾḫîr münâsebetinin îzâḥında kullanılan modeller arasındadır. Bununla beraber scope review’de doğrudan ADHD popülasyonu kullanan yalnız beş çalışma ve cemʿan 831 iştirakçi bildirilmiştir. Bu sebeble ADHD’deki teʾḫîrin katʿî mekanizması yahut tedâvî hedefi olduğu husûsunda geniş klinik taʿmîm mevcut veri tabanının ötesine geçer.

OKB ile teʾḫîr arasındaki münâsebet

Obsessive-compulsive disorder’da (OKB) teʾḫîr için öne çıkarılan üç mefhûm compulsivity, perfectionism ve belirsizliğe taḥammülsüzlüktür. Obsession ve compulsion’ların vazîfeye doğrudan müdâhalesi, hata etmekden ictinâb, endîşe uyandıran hâlleri teʾḫîr etme ve bir işi “kâfî derecede doğru” itmâm edememe hissi vazîfeye başlamayı yahut bitirmeyi gecikdirebilir.

Menbaʿ ayrıca OKB ile obsessive-compulsive personality disorder’ın (OCPD) birbirine karıştırılmaması gerektiğini teʾkîd eder. OCPD’de ifrâṭ derecede tafṣîlcilik, katılık ve perfectionism bir vazîfenin bitmiş kabul edilmesini güçleştirebilirken, klasik OKB’de teʾḫîr daha doğrudan obsession’ların, compulsion’ların ve endîşe uyandıran hâllerden ictinâbın tesîriyle münâsebetli olabilir.

“Tedâvî hedefi” ve “prognostic marker” ibâreleri çalışmanın klinik istinbâtı ve gelecek tedḳīḳ çerçevesidir; randomized controlled treatment çalışmasında doğrulanmış netîceler değildir.

Diğer psikopatolojik münâsebetler

Review’de 191 neşriyât (%49,4) teʾḫîr ile münâsebetli psikopatolojik ḫuṣûṣiyyetleri tedḳīḳ etmiş yahut bildirmiştir. Menbaʿda endîşe, depression, ADHD, stress, bedenî sıhhat müşkilâtı yahut daha kötü algılanan sıhhat, burnout, uyku müşkilâtı, kronik yorgunluk, düşük motivasyon, hüzn, compulsion’lar ve düşük testosterone seviyesi gibi muḫtelif münâsebetler sıralanmaktadır.

Bu liste müteġayyir bir delîl zeminini bir araya getirir. Meselâ düşük testosterone, dopaminergic reward processing yahut kronik yorgunlukla alâkalı mekanistik îzâḥlar doğrudan işbu scope review’de ölçülmüş biomarker netîceleri değildir; müelliflerin mevcut literatürü birleştirerek müzâkere ettikleri muhtemel mekanizma çerçeveleridir. Çalışma husûsan düşük testosterone-teʾḫîr münâsebetinin doğrudan hormonal tesîrden ziyâde düşük motivasyon, yorgunluk ve dysphoria gibi müşterek ḫuṣûṣiyyetler üzerinden dolaylı olabileceğini bildirir ve bunun ileride klinik çalışmalarla imtihân edilmesi gerektiğini müdâfaa eder.

Yapay zekâ ile taʿrîf teşkîli tecrübesi ne mânâya gelir?

Muḥaḳḳıḳlar literatürde en sık kullanılan 64 taʿrîf terimini aynı istem ile ChatGPT ve Gemini modellerine vererek iki sentetik teʾḫîr taʿrîfi teşkîl etmişlerdir. Her iki model de irâdî fakat gayr-i ʿaḳlî gecikme, nefsin tanẓîminde yetersizlik, menfî netîcelerin farkında olma ve hissî râḥatsızlık gibi unsurlarda yakınlaşmıştır.

Bu kısım çalışmanın mühim fakat açıkça tahdîd edilmiş yan taḥlîlidir. Müellifler LLM’leri doğrulanmış ʿilmî ölçme vâsıṭaları olarak kabul etmemekte; model çıktılarını eğitim verisi tarafgirlikleri, metodolojik şeffaflık noksanı ve validation müşkilâtı taşıdığını bildirmektedirler. Bu sebeble LLM taʿrîfleri resmî scope review metodolojisinin delîl istihsâl eden bir parçası değil, mefhûmî yakınlaşmayı göstermek üzere yapılan keşfî ve tasvîrî bir temrîndir.

Tedḳīḳin Usûlü ve Netîceleri

Literatür taraması ve çalışma intihâbı

Tarama PubMed, Scopus, Web of Science ve SciELO veri tabanlarında icrâ edilmiştir. Arama terimleri teʾḫîr, teʾḫîr ile obsessive-compulsive disorder münâsebeti ve teʾḫîr ile attention-deficit/hyperactivity disorder münâsebetlerini hedeflemiştir. Kayıtlar Rayyan platformuna aktarılmış; mükerrer kayıtlar tesbît edilip çıkarılmış ve çalışma intihâbı iki müstaḳil muḥaḳḳıḳ tarafından yürütülmüştür.

PRISMA şekli ilk tesbît olunan kayıt adedini 23.133, mükerrerler çıkarıldıktan sonra taranan kayıt adedini 16.363 olarak vermektedir. Metod kısmındaki anlatım ise arama netîcesini doğrudan 16.363 olarak ifâde eder. Bu sebeble Verianla intihâb sürecini daha tafṣîlli PRISMA silsilesine göre gösterir, lâkin menbaʿ metindeki anlatım farkını da açıkça kaydeder.

Uygunluk miʿyârları ve değerlendiriciler arası güvenilirlik

Çalışmaya 1973-2024 arasında neşredilmiş, insanlar üzerinde icrâ edilmiş ve İngilizce, Portekizce yahut İspanyolca yazılmış araştırmalar dâhil edilmiştir. Hayvan araştırmaları, poster hulâsaları, ʿilmî ictimâʿ bildirileri ve editöre mektuplar çıkarılmıştır. Başlık/hulâsa ve tam metin taramalarını MSMB ve VRX müstaḳilen yürütmüş; ihtilâflar müzâkereyle, lüzûmunda YAF’ın kıdemli hakemliğiyle hallolunmuştur.

Tarama güvenilirliği Cohen kappa katsayısıyla taḳdîr edilmiş ve κ = 0,81 bulunmuştur. Veri istihraç işi standartlaştırılmış bir çalışma cedveliyle icrâ edilmiş; istihraç edilen verilerin tesadüfî %15’i YAF tarafından müstaḳilen kontrol edilmiştir. Protokol PROSPERO’da değil, Open Science Framework’de kaydedilmiş ve çalışma PRISMA-ScR rehberini tâkib etmiştir.

Veri sentezi ve istatistikî yaklaşım

Scope review’in maksadı mûcebince veri sentezi esâsen tasvîrîdir. Kategorik müteġayyirler mutlak aded ve yüzde olarak; sürekli müteġayyirler dağılım ḫuṣûṣiyyetlerine göre ortalama ve standard deviation yahut ağırlıklı ortalama olarak hulâsa edilmiştir. Sürekli müteġayyirlerin dağılımı için Kolmogorov-Smirnov testi kullanılmış, icâbında minimum ve maximum değerler de bildirilmiştir.

Teʾḫîr taʿrîflerinde kullanılan mefhûmların taḥlîli için terimler diller arasında standartlaştırılmış ve İngilizce karşılıklarında birleştirilmiştir. Sıklık dağılımının 85. percentil eşiğini aşan 64 terim müteâḳıb mefhûmî taḳdîre alınmıştır. Bu terimler word cloud ve frekans cedvelleriyle görselleştirilmiş; aynı 64 terim daha sonra ChatGPT ve Gemini’ye verilen keşfî taʿrîf teşkîli vazîfesinde kullanılmıştır.

Dâhil olunan çalışmaların yapısı

Popülasyon yapısı ve menbaʿ-içi sayısal tutarsızlık

Tafṣîlli netîceler kısmında ADHD popülasyonu kullanan 5 çalışma (%1,3) ve cemʿan 831 iştirakçi; OKB popülasyonu kullanan 1 çalışma ve 65 iştirakçi; başka bozukluk yahut emâreleri ihtivâ eden 7 çalışma (%1,8) bildirilmektedir. Geri kalan 374 çalışma (%96,4) ekseriyetle talebeler, çalışanlar yahut umûmî popülasyon numûnelerini ihtivâ etmektedir.

Burada menbaʿ içinde iki sayısal uyumsuzluk vardır. Hulâsa kısmında klinik/subklinik popülasyon nisbeti %13 olarak verilirken tafṣîlli dağılım 13 klinik yahut emâreli çalışma ve 374 diğer çalışma göstermektedir. Ayrıca menbaʿ tek OKB çalışmasını %0,02 olarak raporlar; n=1’in 387 çalışma içindeki aritmetik nisbeti taḳrîben %0,26’dır. Verianla bu değerlerden birini menbaʿ namına tashîh etmek yerine, bildirilen rakamları ve aralarındaki uyumsuzluğu birlikte muhâfaza eder.

İştirakçi ḫuṣûṣiyyetlerinden elde olunan toplu tasvîrî veriler

Menbaʿ, çalışmalarda cemʿan 53.714 kadın iştirakçi bulunduğunu ve kadınların ortalama numûne payının %63,98 olduğunu bildirir. Cinsiyet farkı bildiren araştırmalarda erkeklerde teʾḫîr temâyülü biraz daha yüksek görünmekle beraber tesîr pek küçüktür ve taḳrîben r = 0,04 olarak verilmiştir.

Ortalama yaş 287 çalışmada (%74,2) bildirilmiş; çalışmalardaki ortalama yaşların toplu ortalaması 24,24 sene, ortalama standard deviation 4,16 sene ve müşâhede olunan yaş aralığı 14-68 sene olarak raporlanmıştır. Medenî hâl yalnız 41 çalışmada (%10,6) sunulmuştur. Meslek yahut talebelik hâli ise 281 neşriyâtta (%72,6) bildirilmiş ve bu neşriyâtta taḳdîr olunan 19.173 şahsın %95,2’sinin talebe yahut çalışan olarak bir meşgūliyeti bulunduğu belirtilmiştir.

Taʿrîf menbaʿları

387 maḳālenin 305’i (%78,8) daha evvel başka muḥaḳḳıḳlar tarafından geliştirilen teʾḫîr taʿrîflerini kullanmıştır. Cemʿan 98 muḫtelif taʿrîf menbaʿına müellif ismiyle atıf yapılmıştır. Steel 121 atıfla (%31,3) en sık kullanılan taʿrîf menbaʿı olurken Ferrari 46, Klingsieck ve Rothblum 27’şer, Solomon 25 ve Lay 20 atıfla öne çıkmıştır.

Psikopatolojik münâsebetlerin yorumu

Review, pek çok psikolojik ve klinik müteġayyirin teʾḫîr ile münâsebetli olabileceğini göstermektedir; lâkin veri tabanı ekseriyetle kesitsel ve klinik olmayan çalışmalardan teşekkül ettiğinden “X teʾḫîre sebeb olur” şeklinde umûmî sebebî netîce çıkarılamaz. Husûsan endîşe, depressive symptoms, stress, impulsivity, ḥissiyâtın tanẓîmi müşkilâtı, executive function güçlükleri ve perfectionism gibi âmiller muḫtelif araştırmalarda beraber görülmüş olsa da, bu münâsebetlerin ciheti ve altında bulunan mekanizma her çalışma için aynı değildir.

Çalışmanın desteklediği ve desteklemediği netîceler

Esâs tahdîdler

Çalışmanın en mühim tahdîdi, dâhil olunan araştırmaların metodolojik keyfiyyeti yahut risk-of-bias seviyeleri için resmî bir taḳdîr yapılmamış olmasıdır. Bu tercih scope review’lerin haritalayıcı tabiatıyla muvâfık olsa da tek tek çalışmaların delîl kuvveti hakkında hüküm vermeyi mahdûd kılar.

İkinci mühim tahdîd, literatürün büyük ölçüde üniversite talebeleri ve diğer klinik olmayan numûnelerden teşekkül etmesidir. Bu hâl, teʾḫîrin psikiyatrik bağlamdaki yapısının umûmî popülasyondan çıkarılan mefhûmlarla şekillenmiş olabileceği mânâsına gelir.

Üçüncü olarak sistematik gray literature taraması yapılmamıştır; bu sebeble yalnız indekslenmiş neşriyâta ağırlık verilmesine bağlı publication bias ihtimâli vardır. Dördüncü olarak veri istihraçının tamamı iki müstaḳil değerlendirici tarafından tekrar edilmemiş, bunun yerine verilerin tesadüfî %15’i kıdemli muḥaḳḳıḳ tarafından çapraz kontrol edilmiştir. Müellifler bu yaklaşımın tatbîk kolaylığı sağladığını, lâkin istihraç tarafgirliği yahut küçük hata riskini tamamen ortadan kaldırmadığını kabul etmektedirler.

Nihâyet yapay zekâ tarafından husûle getirilen taʿrîfler metodolojik cihetden doğrulanmış klinik yahut psikometrik netîceler değildir. Bu çıktılar yalnız mefhûmî keşif maksadıyla taḳdîr olunmalıdır.

Gelecek tedḳīḳler için çıkan cihetler

Müellifler klinik cihetden mânidar teʾḫîri normatif gecikmeden ayırabilen, fonksiyon kaybını ihtivâ eden ve tedâvîye bağlı değişime hassâs bir ölçme vâsıṭasının geliştirilmesini mühim bir ihtiyaç olarak taʿrîf ederler. Ayrıca resmî teşḫîṣ almış psikiyatri numûnelerinde ileriye dönük çalışmalar, neuroimaging araştırmaları, teʾḫîrin önceden taʿrîf olunmuş netîce müteġayyiri olduğu randomized controlled studies ve muḫtelif kültürlerde normatif veri istihsâli teklif edilmektedir.

Machine learning ve natural language processing usûlleri de ileride gizli teʾḫîr alt tiplerinin tedḳīḳi, muḫtelif miḳyâslar arasındaki convergent validity’nin incelenmesi yahut klinik screening vâsıṭalarının geliştirilmesi için araştırılabilir. Lâkin menbaʿ çalışma, bu usûllerin klinisyen taḳdîrleriyle doğrulanması ve model şeffaflığı ile generalizability müşkilâtının nazar-ı dikkate alınması gerektiğini husûsan teʾkîd eder.

Menbaʿ ve Usûl Ḥaḳḳında Not

Aṣlî çalışma: Procrastination as a Transdiagnostic Construct: A Psychopathological and Conceptual Scoping Review.

Müellifler: Mariana Schettini Martins Barbosa; Enrico Lázaro Guidugli; Gabriela Schettini Martins Barbosa; Maria Eduarda Gonzales Melati; Nicole Brunello Pagliarin; Pedro Bortoluzzi Escobar da Silva; Pedro Henrique Paesi Dutra; Vitor Ritt Xavier; Eugênio Horácio Grevet; Ygor Azeno Ferrão.

Mesʾûl müellif: Ygor Azeno Ferrão.

Müʾesseseler:Universidade Federal de Ciências da Saúde de Porto Alegre (UFCSPA) Psikiyatri Bölümü; Faculdades Pequeno Príncipe (FPP) Tıp Bölümü; Universidade do Vale do Rio do Sinos (UNISINOS) Psikiyatri Bölümü; Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) Psikiyatri Bölümü, Brezilya.

Mecmûʿa ve neşir:Psychiatry International, 2026, cild 7, sayı 3, maḳāle 123. Nâşir: MDPI, Basel, Switzerland. Neşir târîḫi: 3 Haziran 2026.

DOI:10.3390/psychiatryint7030123

Menbaʿ nevʿi:Sistematik sûretde yürütülmüş scope review. Çalışma PRISMA-ScR rehberini kullanmaktadır. Bu araştırma klinik müdâhale tecrübesi, randomized controlled study yahut yeni hasta cohort’u değildir.

Ruhsat:Menbaʿ PDF, maḳālenin Creative Commons Attribution (CC BY) ruhsatı altında açık erişimli olduğunu bildirir. Görünen ruhsat satırında CC BY sürüm numarası ayrıca verilmediğinden burada sürüm numarası ilâve edilmemiştir.

Protokol:PROSPERO scope review’leri kabul etmediğinden protokol Open Science Framework üzerinde kaydedilmiştir. Menbaʿ, OSF kaydını CC0 1.0 Universal olarak bildirir.

Veri erişilebilirliği:Müellifler veri toplama kalıplarının, dâhil olunan çalışmalardan istihraç edilen verilerin ve taḥlîllerde kullanılan verilerin makul taleb üzerine taḳdîr maksadıyla verilebileceğini bildirirler. İlâve materyalde PRISMA kontrol listesi, temel teʾḫîr miḳyâslarının ḫuṣûṣiyyetleri, taʿrîflerde kullanılan bütün terimlerin listesi ve ChatGPT-Gemini taʿrîf mukāyesesi bulunmaktadır.

Finansman:Araştırma ḫâricî finansman almamıştır.

Aḫlâḳ heyʾeti ve malûmâtlandırılmış rıżâ:Menbaʿda her ikisi de “tatbîk olunamaz” diye bildirilmiştir; çalışma yeni insan iştirakçisi araştırması değil, literatür review’üdür.

Menâfiʿ ihtilâfı:Müellifler mâlî, ticârî, siyâsî, akademik yahut şahsî mahiyyetde muhtemel menâfiʿ ihtilâfı bildirmemişlerdir.

Müellif katkıları:M.S.M.B., E.H.G. ve Y.A.F. kavramsallaştırma, metodoloji, formal analysis, ilk taslak ve gözden geçirme/tahrîrde; M.S.M.B. ve Y.A.F. proje idâresinde vazîfe almıştır. Diğer müellifler de araştırma/veri ve delîl toplama, menbaʿ temîni, görselleştirme ve metnin gözden geçirilmesine katkıda bulunmuştur.

Menbaʿ-içi sayısal tutarlılık notu:Hulâsa kısmındaki “%13 klinik/subklinik popülasyon” ibâresi tafṣîlli popülasyon dağılımıyla; OKB için bildirilen “%0,02, n=1” değeri ise 387 çalışma üzerinden hesaplanan nisbetle tam muvâfık değildir. Ayrıca metod metni 16.363 kaydı başlangıç değeri gibi sunarken PRISMA şekli 23.133 ilk kayıt, 6.770 mükerrer ve 16.363 taranan kayıt silsilesini göstermektedir. Bu farklar Verianla tarafından tashîh edilmiş veri gibi sunulmamış, menbaʿ-içi belirsizlik olarak muhâfaza edilmiştir.

Esâs yorum hudûdu:İşbu review, teʾḫîrin psikopatolojide mühim ve muhtemel bir transdiagnostic yapı olduğunu destekleyen geniş bir literatür haritası sunar; lâkin klinik teşḫîṣ miʿyârı teşkîl etmez, tek bir sebebî mekanizmayı isbât etmez ve herhangi bir tedâvînin tesîrini doğrudan imtihân etmez. Husûsan klinik numûne azlığı, risk-of-bias taḳdîrinin bulunmaması, kesitsel araştırmaların hâkimiyeti ve ölçme heterogeneity’si netîcelerin klinik taʿmîm kabiliyetini tahdîd eder.