Көп ыкмалуу соттук-эксперттик банкнот изилдөөсү — банкноттун чыныгы экендигин басма түзүлүшүн, оптикалык коопсуздук реакцияларын, беттин микротүзүлүшүн жана материалдык курамын биргелешип салыштыруу аркылуу баалаган документтик экспертиза ыкмасы. Vasile Drobotă жана анын кесиптештери бул ыкманы банкноттордун ар кандай категорияларын көрсөткөн үлгүлөр жыйнагы аркылуу түшүндүрүшкөн; деталдуу лабораториялык изилдөө бир шектүү 500 EUR банкноту менен бир чыныгы 500 EUR эталон банкнотунун дал келген аймактарында жүргүзүлгөн. Оптикалык микроскопия, сканерлөөчү электрондук микроскопия жана энергия-дисперсиялык рентген спектроскопиясы (SEM-EDX), ошондой эле басаңдатылган толук чагылуу Фурье-трансформациялуу инфракызыл спектроскопиясы (ATR-FTIR) сырткы көрүнүшү абдан окшош эки банкноттун ортосундагы басма, коопсуздук элементи жана материал айырмачылыктарын аныктаган. Натыйжалар изилденген шектүү банкнот чыныгы эмес экенин колдойт; бир гана деталдуу салыштыруу жуптугу бардык евро банкноттору үчүн универсалдуу химиялык маркерди же сандык аныктоо ийгилигин камсыз кылбайт.

Изилдөөнүн салымы жаңы анализдөөчү түзмөк же автоматтык классификация алгоритми эмес. Изилдөө толугу менен жасалмаланган банкнотторду, кийин өзгөртүлгөн чыныгы банкнотторду жана адаштыруучу түрдө колдонулганда соттук-эксперттик мааниге ээ боло турган эстелик, ойдон чыгарылган жана кино реквизити үлгүлөрүн бир эле изилдөө алкагында карайт. Негизги ыкма — адегенде көрүнгөн жана оптикалык өзгөчөлүктөрдү документтештирүү, зарыл болгондо багытталган материалдык анализге өтүү жана бардык байкоолорду изи так байкалган эксперттик баалоодо бириктирүү.

Сырткы көрүнүшүнүн туура болушу эмне үчүн жетишсиз?

Банкноттун түсү, өлчөмү жана андагы архитектуралык сүрөт биринчи караганда тааныш көрүнүшү мүмкүн. Бирок ошол эле көрүнүш ар башка басма ыкмаларын жана ар башка материалдарды колдонуу менен алынган болушу мүмкүн. Соттук-эксперттик изилдөөдө берилчү суроо “Бул банкнот чыныгысына окшошпу?” деген гана суроо эмес. Изилдөөчү окшош көрүнгөн элемент эталон банкноттогу өндүрүш түзүлүшүн, жарыкка болгон реакциясын жана материалдык өзгөчөлүктөрүн да алып жүрөбү-жокпу, ошону баалайт. Макроскопиялык изилдөө жылаңач көз менен же аз чоңойтууда көрүнгөн жалпы түзүлүштү; микроморфология болсо басма сызыктары, бөлүкчөлөр жана беттик текстура сыяктуу кичине масштабдагы форма өзгөчөлүктөрүн карайт.

Булак визуалдык жана тийүү аркылуу текшерүү тез экенин, бирок текшерүүчүнүн тажрыйбасынан таасир алышы мүмкүн экенин белгилейт. Оптикалык сүрөттөр жарыктандыруу бурчуна, беттин эскиришине, булганууга жана сүрөт алуу шарттарына сезимтал. Спектроскопиялык өлчөөлөрдө ар кандай компоненттердин сигналдары бири-бирине кабатталышы мүмкүн. SEM-EDX болсо банкноттун бүтүндөй курамын көрсөткөн бир маанини берүүнүн ордуна өтө кичинекей тандалган аймактарды анализдейт. Ошондуктан ыкмалардын бири-бирин толукташы, бир ыкманын бардык шартта так жыйынтык берүүсүнө караганда маанилүүрөөк. Автоматтык текшерүүчү түзмөктөр да булакта пайдалуу скрининг каражаттары катары каралат; алардын натыйжалуулугу өлчөгөн коопсуздук өзгөчөлүктөрү жана сыналган жасалма үлгүлөр менен чектелет.

Изилдөөнүн кириш бөлүгүндө келтирилген жүгүртүү маалыматтары изилдөөнүн негиздемесин түшүндүрөт. Бул маалыматтар төмөнкү таблицада булакта берилген датасы жана камтуу чеги менен берилген; булар изилдөөчүлөрдүн ушул банкнот жыйнагынан эсептеп чыккан жыйынтыктары эмес.

Бул көрсөткүчтөр ар башка мезгилдерге жана акча системаларына тиешелүү. Аларды үлгү жыйнагындагы банкнот саны менен кошуп, жаңы таралуу, тобокелдик же аныктоо көрсөткүчүн эсептөөгө болбойт.

Толугу менен жасалма банкнот менен өзгөртүлгөн чыныгы банкноттун айырмасы эмнеде?

Толугу менен жасалма банкнот — чыныгы банкноттун дизайнын уруксатсыз кайра чыгаруу аркылуу жасалган тууроо; өзгөртүлгөн чыныгы банкнот болсо башында чыныгы болгон банкноттун номинал жазуусу сыяктуу белгилерине кийин кийлигишилген документ. Бул айырма изилдөөнүн багытын өзгөртөт: биринчи категорияда алып жүрүүчү материал, басма жана коопсуздук элементтеринин бүтүндөй түзүлүшү суроо жаратса, экинчи категорияда чыныгы материалдын үстүндөгү өзгөртүү жана мазмундун дал келбестиги изилденет. Эстелик же кино реквизити мүнөзүндөгү үлгүлөрдүн адаштыруучу колдонулушу болсо изилдөөнүн кеңири операциялык классификациясында өзүнчө бааланат.

1-сүрөттөгү тарыхый үлгүнүн толкун сымал сол жээги жана согуштан кийинки айыл турмушун сүрөттөгөн графикасы, күн тутулушу банкнотунун окуяга арналган дизайны жана коллекциялык басмалар адаттан тыш дизайн эмне үчүн чыгаруу контексти менен бирге окулушу керектигин көрсөтөт. Авторлор нумизматикалык кызыгууну байыркы доордун тууроолору, ката басмалар жана эскерүү басмалары менен да байланыштырышат. Nanniнин Ea-Nāṣirге жез куймалары жөнүндө жазган, болжол менен б.з.ч. 1750-жылга таандык даттануу каты ушул тарыхый баяндаманын бир бөлүгү; заманбап банкнот текшерүү ыкмасына байланышкан эксперименттик далил эмес.

2-сүрөттөгү 200 EUR кино реквизити үлгүсү чыныгы эталон менен жанаша каралганда жалпы түс жана жайгашуу окшоштугу канчалык күчтүү боло аларын көрсөтөт. 3 жана 4-сүрөттөр төлөм каражаты эмес экенин билдирген жазуулар майда, дизайнга кошулган же ар башка алфавиттер менен жазылган болушу мүмкүн экенин документтештирет. Ошондуктан “Prop-copy”, “For motion picture use only” жана ушул сыяктуу эскертүүлөр деталдуу изилдөөдө маанилүү. Изилдөө бул продукциялардын адаштыруучу операцияларда колдонулушун соттук-эксперттик классификация жагынан талкуулайт; бул жерде берилген ыкма бардык өлкөлөр үчүн бирдиктүү укуктук өкүм катары чечмеленбеши керек.

Полимер алып жүрүүчү материал да өзүнөн өзү чыныгы экенине кепилдик бербейт. Булак Румынияда полимер банкнотторго өтүүнү 1999–2000-жылдар менен, бардык банкноттордун ушул материалга өтүшүн 2005-жыл менен байланыштырат. Изилденген 100 RON тууроосунда жалпы графика, тунук терезе жана тийгендеги сезим абдан ишенимдүү деп табылган. Бирок чоңойтуп кароо күтүлгөн офсет түзүлүшүнүн ордуна түстүү сыя чачыратууга мүнөздүү чекиттерди көрсөткөн. 8-сүрөттүн a, b, g жана h панелдери тунук пленканын үстүндөгү тунук эмес ак катмардагы ушул чекиттерди; калган панелдер номинал үлгүсүн, терезедеги театр маскаларын жана BNR монограммасын тууроочу коопсуздук элементтеринин айырмачылыктарын көрсөтөт. Бул жердеги жыйынтык белгилүү бир жасалма үлгүнүн изилдөөсүнө тиешелүү; бардык полимер банкноттор үчүн ката көрсөткүчү эсептелген эмес.

Изилдөө түзмөк менен өлчөөдөн мурда башталат

Булакта иш агымы микроскоп астында каралган убакыт менен гана чектелбейт. Далилди кабыл алуу, анын изин көзөмөлдөөнү камсыз кылуу, таңгактоо, мөөрлөө, ылайыктуу шартта сактоо, булганууну жана бузулууну алдын алуу, отчет берүү жана тиешелүү органга кайра тапшыруу бир эле процесстин бөлүктөрү. Эгер сүрөт кайсы банкнотко жана кайсы аймакка тиешелүү экени белгисиз болсо, жогорку чечилиш өзү эле ишенимдүү салыштырууну камсыз кылбайт.

Авторлор аккредитацияны белгиленген процесстерге жана сапат шарттарына ылайык иштөөнүн институттук кепилдиги катары карашат; аккредитация ар бир эксперттик пикирди талашсыз кылат деп айтышпайт. Аз үлгү келген кичи экспертиза тармактары, издерди изилдөө, көчүрүлгөн кол тамгалар жана фотокөчүрмө документтер жөнүндө берген мисалдар ыкманын камтуу чеги жана чечмелөө чек аралары эмне үчүн ачык көрсөтүлүшү керектигин түшүндүрөт. Бул бөлүмдөгү институттук баалоолор изилдөөдө эксперимент аркылуу өлчөнгөн аккредитация натыйжалуулугу эмес.

Банкнот изилдөөсүндө чыныгы эталон үлгү качан керек?

Чыныгы эталон үлгү, өзгөчө басма техникасын жана коопсуздук эффекттерин өтө окшош тууроочу банкноттордо салыштыруунун негизи болуп саналат. Ошол эле чыгаруу сериясына таандык ылайыктуу эталонду ошол эле шарттарда изилдөө майда түс, геометрия, басма жана материал айырмачылыктарын көрүнүктүү кылат. Булак ачык реквизит эскертүүсү бар, ачык түрдө өзгөртүлгөн же расмий түрдө болбогон ойдон чыгарылган дизайндар үчүн физикалык эталон ар дайым милдеттүү эмес болушу мүмкүн экенин талкуулайт; бул өзгөчөлүк жогорку сапаттагы тууроолорду эталонсуз ишенимдүү ажыратууга болот дегенди билдирбейт.

Салыштыруунун үйрөтүүчү логикасы — адегенде бирдей нерселер салыштырылып жатканына ишенүү. Шектүү банкноттогу металл сыя менен басылган номинал белгиси эталондун басылбаган кагазы менен салыштырылбайт. Жарыктын бурчу же чоңойтуу өзгөртүлсө, сүрөт алуу шарттарынан гана келип чыккан айырмачылыктар чыныгы материал айырмасы катары кабыл алынышы мүмкүн. Ошондуктан изилдөө дал келген аймактарда туруктуу шарттарды жана кайталанган байкоолорду өзгөчө белгилейт.

Оптикалык коопсуздук: OVI, OVD жана суу белгиси ар башка түзүлүштөр

Оптикалык өзгөрмө сыя (optically variable ink, OVI) — байкоо же жарыктандыруу бурчуна жараша көрүнгөн түс реакциясы өзгөргөн пигменттерди камтыган коопсуздук сыясы. Изилдөөнүн 500 EUR үлгүсүндө OVI арткы беттин оң төмөн жагындагы номинал санында изилденген. Оптикалык өзгөрмө элемент (optically variable device, OVD) болсо бул изилдөөдө металлдаштырылган алып жүрүүчү фольгада графика жана жазуу камтыган, бурчка жараша чагылуу жана дифракция өзгөчөлүктөрүн көрсөткөн коопсуздук элементин билдирет. OVI — сыя катмары, ал эми изилденген OVD өзүнчө алып жүрүүчү түзүлүшү бар коопсуздук элементи; бул эки кыскартма бири-биринин ордуна колдонулбашы керек.

Суу белгиси бул кагаз банкнот салыштыруусунда кагаздын ичиндеги жергиликтүү калыңдык жана тыгыздык өзгөрүүлөрүнөн улам өтмө жарыкта көрүнгөн үлгү. Бетке басылган үлгү өтмө жарыкта окшош сүрөт түзүшү мүмкүн, бирок ошол эле ички түзүлүштү алып жүрбөйт. Бул айырма үлгүнүн формасына гана эмес, үлгү кагаздын ичинде же бетинде пайда болгонун да кароону талап кылат.

Элементтик анализ менен молекулалык анализ эмне үчүн чогуу колдонулат?

Сканерлөөчү электрондук микроскопия (scanning electron microscopy, SEM) беттин кичине масштабдагы түзүлүшүн сүрөттөйт. SEMге туташтырылган энергия-дисперсиялык рентген спектроскопиясы (energy-dispersive X-ray spectroscopy, EDX) тандалган аймакта кайсы элементтер катталышы мүмкүн экендиги жана алардын салыштырма массалык пайыздары жөнүндө маалымат берет. EDXде элементтин табылышы ошол элемент кайсы химиялык кошулманын курамында экенин өзүнөн өзү аныктабайт. Мисалы, барий сигналынан кошумча далилсиз каптаманын толук химиялык формуласын чыгаруу мүмкүн эмес.

Басаңдатылган толук чагылуу Фурье-трансформациялуу инфракызыл спектроскопиясы (attenuated total reflectance Fourier-transform infrared spectroscopy, ATR-FTIR) молекулалардын инфракызыл жарык менен байланышкан термелүү өзгөчөлүктөрүн изилдеген спектроскопиялык ыкма. Булакта үлгү алмаз ATR кристалы менен түздөн-түз тийиштирилет. Алынган спектрдин горизонтал огу толкун санын, вертикал огу жутулууну көрсөтөт. Толкун санынын бирдиги cm⁻¹; бул чоңдук UV изилдөөсүндө nm менен берилген толкун узундугу менен чаташтырылбашы керек. Спектрдеги тилкенин орду материалдын молекулалык топтору жөнүндө; тилкелердин биргелешкен үлгүсү болсо үлгүлөр ортосундагы химиялык окшоштук жана айырмачылыктар жөнүндө маалымат берет.

SEM, EDX жана ATR-FTIR бир эле суроого бир типтеги жооп бербейт. SEM “Бет кандай уюшулган?”; EDX “Тандалган аймакта кайсы элементтер катталат?”; ATR-FTIR болсо “Кайсы молекулалык термелүү өзгөчөлүктөрү көрүнөт?” деген суроолорго салым кошот. Изилдөөнүн чечмелөө күчү бул ар башка байкоо түрлөрүн басма жана оптикалык табылгалар менен бирге кароодо. Булакта спектр интенсивдүүлүгүнөн түздөн-түз сыя калыңдыгын, полимер көлөмүн же жасалмалоо ыктымалдыгын эсептеген теңдеме берилген эмес.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Үлгү дизайны жана сандарды чечмелөөнүн чеги

Булактын 2.1-бөлүмү жалпысынан 11 банкнот деп билдирет. Ошол эле бөлүмдө 2 чыныгы эталон жана 5 чыныгы эмес/шектүү банкнот саналат; ошондой эле 4 үлгү атайын же эталон коллекцияларынан, 7 үлгү соттук-эксперттик иштерден келгени көрсөтүлгөн. Төрт коллекциялык үлгү коллекциялык мүнөздө гана экени өзүнчө жазылган. Бирок 2 чыныгы жана 5 шектүү деген категориялык эсеп жалпы 11 үлгүнү өзүнөн өзү түшүндүрбөйт. Төрт коллекциялык үлгү башка категориялар менен кантип дал келгенин көрсөткөн так тизмек болбогондуктан, бул текстте жаңы категория бөлүштүрүлүшү түзүлгөн эмес.

Тандоо максаттуу: EUR, USD жана RON үлгүлөрү соттук-эксперттик изилдөөдө кездешиши мүмкүн болгон ар кандай түрлөрдү көрсөтүү үчүн чогултулган. Кокус же өкүлчүлүктүү тандоо жүргүзүлгөн эмес. Деталдуу түзмөк салыштыруусу болсо бир шектүү 500 EUR банкноту менен бир чыныгы 500 EUR эталон үстүндө жүргүзүлгөн. Ошол эле банкноттун бир нече чекитин өлчөө ар башка банкноттордон турган үлгү санын көбөйтпөйт. Соттук иштерге тиешелүү серия номерлери жана аныктоочу маалыматтар жашырылган.

Түзмөктөр, өлчөө шарттары жана кайталоолор

Бул параметрлер ыкмаларды көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берет, бирок толук көз карандысыз кайра жаратуу үчүн жетишсиз. Булак EDX таблицасындагы маанилер үч өлчөөнүн орточосубу же өкүлчүлүктүү натыйжабы, так аныктабайт; стандарттык четтөө, ишеним аралыгы жана элементке мүнөздүү аныктоо чеги да берилген эмес. ATR тийишүү басымы, спектрди деталдуу нормалдаштыруу жана базалык сызыкты оңдоо кабарланган эмес. Бул кемчиликтер өзгөчө абсолюттук спектр интенсивдүүлүктөрүн жана кичине курам айырмачылыктарын чечмелөөнү чектейт.

500 EUR банкнотунун жалпы көрүнүшү жана басма микротүзүлүшү

Булактын 9 жана 10-сүрөттөрү шектүү жана чыныгы 500 EUR банкнотунун жалпы жайгашуусун салыштырат. Алдыңкы бетинде номинал, грек жана латын тамгалары менен валюта жазуулары, Европа Бирлигинин желеги, Европа Борбордук банкынын кыскартмалары, жыл жана кол тамга аймагы; архитектуралык композицияда терезелер жана өтмөктөр бар. Арткы бетинде көпүрө, Европа картасы, жылдыздар жана серия номерлери жайгашкан. Күлгүн түс басымдуу болгон түстүк схема, майда геометриялык фон жана guilloche деп аталган татаал сызык үлгүлөрү жалпы окшоштукка салым кошот. Бул көрүнүш өзү эле чыныгы экендиги тууралуу чечим бербейт.

Микроскопиялык салыштырууда эки банкноттун фонунда, графикасында жана жазууларында булак Pantone ofset деп атаган басма түзүлүшү кабарланат. Сыя издери негизинен бир тектүү, сызыктар үзгүлтүксүз жана четтери так. Бирок түстүн өтүүлөрү, айрым графикалык элементтердин контрасты жана майда форма катыштары толук дал келбейт. Бир эле басма түрү колдонулгандай көрүнүшү бардык өндүрүш жана материалдык өзгөчөлүктөр бирдей дегенди билдирбейт.

11-сүрөттү чечмелөөдө көңүл буруучу жагдай: Негизги текст жылдыз формасындагы аймактын ичиндеги майда толкундуу фон сызыктарынын үзүлүшүн шектүү да, эталон банкнотто да сүрөттөйт. Ошондуктан сызыктын үзүлүшү бул жерде жасалма банкнотко гана тиешелүү белги катары берилген эмес. Айырмалоочу баалоо биргелешип кабарланган тон, контраст жана микроморфологиялык катыш айырмачылыктарына негизделет.

OVI номинал саны, серия номерлери жана металлдаштырылган OVD

12 жана 13-сүрөттөр арткы беттеги OVI номинал санынын ак жарыкта ар башка бурчтан макроскопиялык жана микроскопиялык көрүнүшүн берет. Эки үлгүдө тең экрандык басма менен басылган, металл пигмент камтыган сыя түзүлүшү кабарланат. Авторлор байкалган түс өзгөрүүсүн күлгүн менен күрөңдүн ортосунда деп сүрөттөшөт. Шектүү банкнотто окшош өзгөрүү көрүнүшү жетишсиз: тон жана түс контрасты эталон менен толук дал келбейт. 14-сүрөттөгү 10× чоңойтулган кыйгач жарык сүрөттөрү металл эффект берген бөлүкчөлөрдүн топтолуу жана таралуу тыгыздыгы да айырмаланарын көрсөтөт. Булак бөлүкчө тыгыздыгы боюнча сандык өлчөө бербейт.

Серия номерин изилдөө башка өндүрүш айырмасын көрсөтөт. Чыныгы эталондо арткы беттин үстүңкү кара жана астыңкы күлгүн серия номерлери жогорку коопсуздуктагы типо басма менен түзүлгөн. Шектүү банкноттун үстүңкү серия номеринде бир түстүү лазер тонерине негизделген электрофотографиялык түзүлүш, төмөнкү серия номеринде болсо күлгүн сыя чачыратма түзүлүшү табылган. 15-сүрөттө a жана c панелдери ушул эки шектүү басманы, b жана d панелдери эталондун типо издерин көрсөтөт. Ошентип, изилдөө окулчу номерди гана эмес, символ сызыгын түзгөн материалды жана басма изин да салыштырат.

Металлдаштырылган OVDде жалпы жаркыроо жана бурчка жараша өзгөргөн сүрөт шектүү үлгүдө да бар. 16-сүрөт эки банкнотту 60°, 52.5° жана 30° жарык түшүү шарттарында жана фокусталган өтмө жарык астында салыштырат. Шектүү үлгү a–d, эталон e–h панелдеринде. Микрожазуулардын сызык кеңдиги, графикалык катыштары жана геометриялык жайгашуусу теңдеш эмес; дифракцияга байланышкан оптикалык жүрүм-турум да толук дал келбейт. Оң жана терс микрожазуулар менен микротешиктер түзгөн үлгүлөрдүн болушу бул элементтер эталон менен бирдей сапатта өндүрүлгөнүн өзү эле далилдебейт.

UV, суу белгиси жана коопсуздук жиби боюнча табылгалар

17-сүрөт эки банкноттун арткы бетин 254 nm UV астында көрсөтөт. Эки кагаз фон тең жалпысынан күчтүү флуоресценция көрсөтпөгөн көрүнүштө; чыныгы эталондун фону карараак. UVга сезимтал басмаларда жана коопсуздук жипчелеринде түс жана нур чыгаруу айырмачылыктары көрүнөт. Өзгөчө шектүү үлгүнүн суу белгисин туураган беттик үлгүсү UV астында көрүнүктүү флуоресценция берет. Эталондогу чыныгы суу белгисинин башка реакциясы менен бирге каралганда, бул байкоо бетте жасалган тууроону ажыратууга жардам берет.

18-сүрөттөгү өтмө жарык сүрөттөрү ошол айырманы түзүлүш жагынан толуктайт. Шектүү банкнотто кагаз фонунун түсүнө жакын тунук эмес беттик басма түзгөн терс сүрөт бар; чыныгы эталондо үлгү кагаздын өзүнүн ичиндеги калыңдык жана тыгыздык өзгөрүүсүнөн пайда болот. Коопсуздук жибинин жайгашуусу жана кеңдиги да эталондон айырмаланат. Бул айырмачылыктар аныкталгандан кийин жипке кошумча бузуучу изилдөө колдонулган эмес; далилдин бүтүндүгүн сактоо жана соттук органга кайра тапшыруу эске алынган. Бул тандоо анализдин камтуу чеги далилди сактоо зарылдыгы менен бирге аныкталганын көрсөтөт.

Авторлор кагаз алып жүрүүчү материалдын була тармагына, sizing жана бетти коргоочу кошулмаларга, оптикалык агарткычтарга жана ички коопсуздук элементтерине да токтолушат. Коопсуздук кагазы менен кадимки коммерциялык кагаздын ар башка өндүрүш максаттары тийүү жана оптикалык айырмачылыктарды жаратышы мүмкүн. Бирок бул жалпы материалдык баяндама изилденген ар бир аймактын толук була же байланыштыргыч формуласы өлчөндү дегенди билдирбейт. Айрыкча алып жүрүүчү материал сезим жана көрүнүш жагынан окшош болгон учурларда багытталган материалдык салыштыруу маанилүү болот.

SEM-EDX жана ATR-FTIR үчүн кайсы аймактар дал келтирилди?

Булак шектүү банкнот аймактарын L, чыныгы эталон аймактарын S суффикси менен коддойт. P1–P4 болсо төрт өзүнчө изилдөө позициясын билдирет. Бул коддор ар башка банкноттордун саны эмес; ошол эле салыштыруу жуптугундагы ар башка аймактарды көрсөтөт.

19-сүрөт OVI издери менен коңшу кагаздын SEM сүрөттөрүн; 20-сүрөт OVD бетин 100× жана 500× чоңойтууда салыштырат. Авторлор чыныгы үлгүдө тартиптүү жана бир тектүү, шектүү үлгүдө болсо тартипсиз жана гетерогендүү микротүзүлүштү сүрөттөшөт. Өзгөчө OVD сүрөттөрүндөгү түзүлүштүк үзүлүүлөр салыштыруунун бир бөлүгү. Бул сөздөр сүрөттөргө негизделген сапаттык баалоолор; бүдүрлүк, көңдөйлүк же бөлүкчө таралышы үчүн сандык индекс, ката тилкеси же статистикалык тест берилген эмес.

Элементтик курам: булак таблицасынын толук берилиши

Төмөнкү эки таблица окууга ыңгайлуу болушу үчүн булактын 2-таблицасындагы бардык элемент мамычаларын жана сегиз аймактын баарын эки бөлүккө бөлүп берет. Маанилер массалык пайыз (wt.%); атомдук пайыз же банкноттун жалпы массасындагы үлүш катары чечмеленбеши керек. Ондук көрсөтүлүшү булактагыдай сакталган. “-” белгиси булактагы көрсөтүүнү сактайт: тиешелүү уячада сандык маани берилген эмес. Аныктоо чектери түшүндүрүлбөгөндүктөн, бул белги толук физикалык жоктук же эсептөөгө колдонулуучу нөлгө айландырылган эмес.

Элемент белгилери тиешелүү түрдө көмүртек (C), кремний (Si), алюминий (Al), магний (Mg), натрий (Na), калий (K), кальций (Ca), темир (Fe), хлор (Cl), хром (Cr), күкүрт (S), барий (Ba) жана кычкылтекти (O) билдирет. Таблицалардагы “S” элемент мамычасы күкүрттү билдирет; үлгү кодунун аягындагы “S” болсо чыныгы эталон үлгүсүн көрсөтөт. Бул эки колдонуу ар башка мааниге ээ.

OVI жана коңшу кагаз аймактары: P1L жана P2Lде Si маанилери 13.01 жана 14.27 wt.% болсо, P1S жана P2Sде 4.91 жана 5.41 wt.% деп кабарланган. Mg жана Fe бул эки чыныгы эталон аймагында сандык түрдө кабарланат: Mg 4.95 жана 6.31 wt.%, Fe 0.67 жана 1.09 wt.%. Дал келген шектүү уячалар “-” менен көрсөтүлгөн. P1L жана P2Lде Cr 5.11 жана 5.28 wt.% болсо, дал келген эталон уячаларында маани берилген эмес. Бул үлгү анализденген аймактар материал жагынан теңдеш эмес экенин колдойт.

OVD жана коңшу кагаз аймактары: P3S жана P4Sде Ba тиешелүү түрдө 7.09 жана 4.59 wt.% деп кабарланган, ал эми шектүү аймактарда Ba уячалары “-” белгисинде. Булак бул табылганы коопсуздук материалдарындагы барий камтыган беттик колдонмолор менен байланыштырат. Бирок EDX элементтик маалымат бергендиктен, бул байланыш өзү эле белгилүү бир кошулманы так аныктоо же бардык чыныгы банкноттордо ошол эле барий деңгээли болот дегенди билдирбейт.

Көмүртек боюнча жалпылоонун чеги: Булак тексти шектүү аймактарда көмүртек жалпысынан төмөн экенин айтат. Таблица P1, P2 жана P3 жуптарында ушул багытты көрсөтөт; бирок P4L мааниси 14.83 wt.% жана P4S мааниси 14.42 wt.%. Ошондуктан “бардык шектүү аймактарда көмүртек төмөн” деген сөз таблицага туура келбейт. P4 айырмасынын статистикалык же аналитикалык мааниси боюнча белгисиздик берилбегендиктен, бул кичине айырмадан кошумча материалдык механизм чыгарылган эмес. Булакта колдонулган болжол менен 7–14 wt.% көмүртек диапазону да P4Lдин 14.83 wt.% маанисин толук камтыбайт.

Хлор боюнча жалпылоонун чеги: Булактын талкуусунда Ca, Cl жана Cr чогуу бааланганда чыныгы үлгүдө жоктук же из деңгээлдери жагында кеңири сөз бар. Бирок Cl P1S, P2S жана P3Sде тиешелүү түрдө 4.29, 4.09 жана 6.95 wt.% деп берилген. P3Sтин Cl мааниси P3Lдин 1.17 wt.% маанисинен да жогору. Ошондуктан хлордун болушу бул текстте өзүнөн өзү жасалмалоо белгиси катары алынган эмес. Ар бир элемент өзүнө тиешелүү аймак жана салыштыруу жуптугу менен бирге окулушу керек.

SEM-EDXте элементтин табылышы банкноттун чыныгы экенин өзү эле далилдейби?

Жок. Бул изилдөөдөгү SEM-EDX өлчөөлөрү бир гана шектүү 500 EUR банкноту менен бир чыныгы эталондун тандалган аймактарынын элементтик курамын салыштырат. Mg, Fe же Ba сыяктуу элементтер боюнча айырмачылыктар ошол аймактар үчүн кошумча далил; бардык чыныгы же жасалма банкнотторго колдонула турган универсалдуу химиялык эреже эмес. Чыныгы экенин баалоо элементтик маалыматты басма техникасы, микротүзүлүш, оптикалык коопсуздук реакциясы жана молекулалык табылгалар менен бирге чечмелөөгө негизделет.

Булак төмөн көмүртекти башкача формуляция же жукараак сыя катмары менен; жогору кремнийди альтернативдүү органикалык эмес пигменттер менен байланыштырат. Булар өлчөнгөн массалык пайыздардан чыккан автордук чечмелөөлөр. Сыя калыңдыгы түз өлчөнбөгөндүктөн, конкреттүү байланыштыргыч же силикат түрү көз карандысыз так аныкталбагандыктан жана катмарлар ортосундагы өлчөө салымдары толук бөлүнбөгөндүктөн, мүмкүн болгон түшүндүрмөлөрдү жаңы жана далилденген материалдык жыйынтык катары берүүгө болбойт.

ATR-FTIR: спектрлер эмнени айтат жана эмнени айтпайт

Булактын 21–23-сүрөттөрүнүн горизонтал огунда толкун саны, вертикал огунда absorbance, a.u. деп көрсөтүлгөн жутулуу сигналы жайгашкан. “a.u.” шарттуу бирдикти билдирет. Горизонтал огу болжол менен 4000 cm⁻¹ден төмөн толкун сандарына карай азаят; өлчөө диапазону ыкма бөлүмүндө 500–4000 cm⁻¹ деп берилген. Спектр ийри сызыктары чийки сандык маалымат катары бөлүшүлбөгөндүктөн, бул макалада жаңы аралык чекиттер, так чоку интенсивдүүлүктөрү же кайра түзүлгөн өлчөө ийри сызыктары чыгарылган эмес.

21-сүрөттө P1L кара, P1S кызыл сызык менен көрсөтүлгөн. OVI аймагынын чыныгы эталонунда ар кандай тилкелер айкыныраак көрүнөт. Негизги текст болжол менен 1725 cm⁻¹де эфир карбонил тилкесин, болжол менен 1448 cm⁻¹де C–H менен байланышкан тилкени жана 800–900 cm⁻¹ аймагындагы термелүүлөрдү талкуулайт. Сүрөттө ошондой эле 3276, 2918, 1073 жана 807 cm⁻¹ белгилери бар. Булар сүрөт берген чоку позицияларынын белгилери; ар биринин өзүнчө молекулалык таандыктыгы негизги текстте түшүндүрүлгөн эмес. Өзгөчө 1448 cm⁻¹ тилкеси булакта “C–H stretching” деп аталган; бул таандыктоо бул жерде көз карандысыз ырасталган жаңы жыйынтык болуп эсептелбейт.

22-сүрөттө OVIге коңшу кагаз аймактары P2L көк, P2S кызыл сызык менен салыштырылат. Негизги текст болжол менен 3266 cm⁻¹де O–H, 2918 cm⁻¹де C–H жана полисахарид тармагы менен байланышкан болжол менен 1316 жана 1056 cm⁻¹ тилкелерин сүрөттөйт. Эки үлгү тең целлюлоза алып жүрүүчү материалга туура келген тилкелерди көрсөткөнү менен, айрым сигналдар чыныгы эталондо жогору. Сүрөттө 1644 cm⁻¹ белгиси да бар; булактын негизги тексти бул белги үчүн өзүнчө таандыктоо бербейт.

23-сүрөт OVD жана коңшу кагаздын төрт спектрин бирге көрсөтөт: P3L кара, P4L кызыл, P3S көк, P4S күлгүн сызык. Графикте 3250, 1728, 1644, 1137 жана 838 cm⁻¹ белгилери бар. Айрым толкун сандарында чыныгы эталон ийри сызыктары айкын чокуларга ээ болсо, ошол эле үлгү шектүү үлгүлөрдө ошол формада көрүнбөйт. Бирок негизги текст бардык белгилерди өзүнчө химиялык топторго байланыштырбайт. Ошондуктан айрым чокуларга булакта жок так химиялык идентификациялар берилген эмес.

Авторлор шектүү үлгүдөгү айрым алсызыраак тилкелерди башка сыя формуляциясы, жукараак катмар, азыраак тыгыз целлюлоза түзүлүшү же башка беттик иштетүү менен байланыштырышат. Бирок булак бөлүмдүн аягында чечмелөө салмагын өзгөчө кайталануучу спектралдык өзгөчөлүктөргө жана тилке позициясынын айырмачылыктарына берет; абсолюттук интенсивдүүлүк айырмачылыктарын колдоочу байкоо катары чектейт. Бул айырма сакталууга тийиш. Берилген маалыматтар белгилүү бир катмар калыңдыгын, целлюлоза тыгыздыгын же байланыштыргыч концентрациясын түз өлчөгөн эмес.

Ар башка далил түрлөрү жалпы жыйынтыкка кантип байланыштырылды?

Булактын жыйынтыгы — изилденген банкнот жалпы көрүнүшү жагынан жогорку сапаттагы тууроо болгону менен, чыныгы эталондун өндүрүш жана материалдык өзгөчөлүктөрүнө туура келбейт. Жыйынтык бир элементтин же бир жаркыроо сүрөтүнүн чечүүчү болушуна түшүрүлбөйт. Бул жердеги “далилдерди бирге баалоо” деген сөз да өлчөөлөр статистикалык жактан көз карандысыз экени көрсөтүлгөн дегенди билдирбейт: изилдөө далилдер ортосунда ыктымалдык бириктирүү моделин же сандык чечим чегин түзгөн эмес.

Банкноттогу биологиялык издер: өзүнчө изилдөө багыты

Булактын 3.4-бөлүмү банкноттун чыныгы экенин текшерүүдөн айырмаланып, банкнотко ким тийгенин аныктоого салым кошо турган жашыруун из жана DNA изилдөөлөрүн талкуулайт. Бул бөлүмдө сүрөттөлгөндөр 500 EUR ишин изилдөөдө жүргүзүлгөн DNA экспериментинин жыйынтыктары эмес. Авторлор тема өзүнчө келечектеги изилдөөдө караларын билдиришет.

Булак тешиксиз полимер бет үчүн 40–80 µL суюктук менен нымдалган пахта таякчасын, болжол менен 60° тийишүү бурчун жана айлантуу кыймылын; тешиктүү кагаз бет үчүн болсо адегенде нымдуу, андан кийин кургак таякча колдонулган кош сүртүү ыкмасын талкуулайт. Фильтрлүү соруу ыкмалары жана жабышчаак катмарлар арасында кармалып кала турган биологиялык материалды Chelex экстракциясы менен изилдөө да мурунку иштер контекстинде эскерилет. Суюктуктун курамы, салыштырмалуу калыбына келтирүү маалыматтары жана деталдуу валидация параметрлери бул макалада берилбейт. Ошондуктан бул баяндама ушул изилдөө тарабынан ырасталган толук биологиялык үлгү алуу протоколу же белгилүү DNA ийгиликтүүлүк көрсөткүчү эмес.

DNA табылгасынын тийишүү же мүмкүн болгон булак байланышын көрсөтүүгө салым кошушу менен банкноттун басма жана материал жагынан чыныгы болушу — эки өзүнчө суроо. Бул изилдөө банкнотту өндүргөн адамды DNA аркылуу аныктаганын көрсөтпөйт.

Мурунку изилдөөлөр менен салыштыруунун камтуу чеги

Булактын 3.5-бөлүмү бул изилдөөнү автоматтык классификация иштерине бир категорияда жайгаштырбайт. Авторлор келтирген мисалдарда Oliveira жана кесиптештери көчмө жакын инфракызыл спектроскопия жана хемометрия менен 300 чыныгы жана 227 жасалма Бразилия банкнотун; Guo жана кесиптештери рентген флуоресценциясы жана көп өзгөрмөлүү анализ менен 13 соттук иштен келген 21 жасалма банкнот кагазынын үлгүсүн изилдешкен. Бул сандар жүктөлгөн макала мурунку адабиятты баяндаганда берген сандар; учурдагы изилдөөнүн үлгүсүнө кошулган эмес жана бул жерде тиешелүү изилдөөлөрдүн толук тексттери боюнча жаңы натыйжалуулук салыштыруусу жүргүзүлгөн эмес.

Булак ошондой эле аз үлгү менен ATR-FTIR ажыратуусун, смартфонго туташкан көчмө микроскопияны, спектралдык домендеги оптикалык когеренттик томографияны, гиперспектралдык сүрөттөөнү, бүдөмүк граф анализин жана графка негизделген хемометрияны эскерет. Бул ыкмалар учурдагы изилдөөдө колдонулган деп айтууга болбойт. Салыштыруунун мааниси — ар башка анализ тармактарынын пайдалуулугун көрсөтүү жана чоң үлгү менен текшерилген классификатор түзүү менен бир иште далилдерди бириктирүүнүн айырмасын сактоо.

Изилдөөнүн күчтүү жактары жана колдогон жыйынтыктары

• Сырткы көрүнүшү чыныгы эталонго абдан окшош банкнотто басма, оптикалык өзгөчөлүк, микротүзүлүш жана курам табылгалары кандайча байланыштырыларын деталдуу көрсөтөт.
• Дал келген аймактарды жуптайт; оптикалык салыштырууларда жарыктандыруу, экспозиция жана чоңойтуунун көзөмөлүн; EDXде кайталанган жергиликтүү өлчөөлөрдү билдирет.
• Толук тууроо, өзгөртүлгөн чыныгы банкнот, эстелик жана реквизит үлгүлөрүнүн ортосунда айырма коюп, изилдөө суроосу үлгүнүн түрүнө жараша өзгөрөрүн түшүндүрөт.
• Изилденген шектүү 500 EUR банкнот чыныгы эталон менен басма, коопсуздук түзүлүшү жана жергиликтүү материалдык курам боюнча теңдеш эмес экенин колдойт.
• Далилди сактоо, табылгалардын изин көзөмөлдөө жана мекеме протоколдорунун ролун түзмөк өлчөөлөрү менен бир алкакта карайт.

Изилдөө колдобогон жалпылоолор жана ачык чектөөлөр

• Үлгү максаттуу жана чакан; деталдуу химиялык салыштыруу бир шектүү–эталон жупка негизделет. Жүгүртүүдөгү жасалмалардын жыштыгы же ар башка өндүрүш топторунун бөлүштүрүлүшү бул үлгүдөн эсептелбейт.
• Тактык, сезгичтик, спецификалыктык, жалган оң көрсөткүч, ишеним аралыгы, p мааниси, ROC ийри сызыгы же классификация чеги берилген эмес. Тексттеги айкын айырмачылыктар автоматтык түрдө статистикалык маанилүүлүк дооматына айландырылбайт.
• Үч жергиликтүү EDX өлчөөсү үч көз карандысыз банкнот эмес. Таблица маанилери кандай бириктирилгени жана өлчөө белгисиздиктери так эмес.
• Элемент профилдери жергиликтүү. Бир элементтин болушу же кабарланбашы бардык чыныгы же жасалма евро банкноттору үчүн универсалдуу эреже түзбөйт.
• Спектрлердин чийки сандык катарлары жана деталдуу алдын ала иштетүү шарттары берилген эмес. Абсолюттук тилке интенсивдүүлүгү булакта да колдоочу байкоо катары чектелген.
• Үлгүлөрдүн соттук иштерден келиши ыкма ар башка лабораторияларда сокур баалоо менен же өкүлчүлүктүү талаа үлгүсүндө текшерилген дегенди билдирбейт. Лабораториялар аралык кайталануучулук жана эксперттер аралык чечим шайкештиги кабарланган эмес.
• Коопсуздук жибине кошумча бузуучу тест жүргүзүлгөн эмес. DNA бөлүмү жана эскерилген автоматтык ыкмалар бул иштин үстүндө бүткөн эксперименттер эмес.
• Үлгү саны, айрым текст–таблица жалпылоолору, чоңойтуу диапазондору жана адабият тизмесин дал келтирүү боюнча төмөндө көрсөтүлгөн белгисиздиктер бар.

Бул ыкманы башка валюталарга же башка колдонуу чөйрөлөрүнө өткөрүү тиешелүү чыгаруу серияларынын чыныгы эталондорун, салыштырылуучу түзмөк шарттарын, кеңири чыныгы жана жасалма үлгү топторун жана ачык натыйжалуулук баалоолорун талап кылат. Учурдагы изилдөө мындай камтууда валидация бербейт. Изилдөөнүн баалуулугу — каралган иштин далилдерин үйрөтүүгө ыңгайлуу тартипке келтирип, бир гана өзгөчөлүктөн жалпылоонун чегин көрсөтүшүндө.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Толук түпнуска аталышы:Forensic Examination of Counterfeit Banknotes: Classification Principles and Analytical Procedures.

Авторлор, түпнуска ирети: Vasile Drobotă; Ion Sandu; Luiza Mădălina Grădinaru; Ioan Cristinel Negru; Daniel Potolincă; Bogdan Hațegan; Lucian Lipan-Grosu; Andrei Victor Sandu. Булакта тең биринчи авторлук же тең салым тууралуу билдирүү жок. Байланыш авторлору Ion Sandu жана Andrei Victor Sandu.

Жарыя:Applied Sciences, 2026, том 16, сан 17, макала 8768; басмачы MDPI, Базель, Швейцария. DOI: 10.3390/app16178768. Расмий жарыя барагы. PDFде макала түрү “Article”; тапшыруу 27 июль 2026, ревизия 29 август 2026, кабыл алуу 31 август 2026 жана жарыялоо 3 сентябрь 2026 деп көрсөтүлгөн. Академиялык редактор Andrea Atrei. Булак рецензияланган журнал макаласы катары жарыяланган версия; preprint эмес.

Текшерүү камтуусу: DOI, журналдын тому, саны, макаланын номери жана 3 сентябрь 2026 жарыя күнү MDPIнин жеткиликтүү расмий издөө жазуулары менен дал келтирилген. Расмий макала барагынын толук мазмуну жеткиликтүүлүк чектөөсүнөн улам ачылбагандыктан, авторлор, деталдуу мекемелер, кабыл алуу тарыхы жана билдирүүлөр жүктөлгөн PDFге таянып берилген. Илимий баяндамага тышкы вебден жаңы эксперимент же жыйынтык кошулган эмес.

Лицензия жана визуалдык булак: PDF © 2026 авторлорго таандык жана Creative Commons Attribution (CC BY) лицензиясы менен ачык жеткиликтүү деп көрсөтүлгөн. Авторлор бардык сүрөттөрдү өздөрү тартканын билдиришет. Бул Verianla текстиндеги түшүндүрмө схемалар булактагы байланыштардан кайра түзүлгөн, сандык таблицалар булактын 2-таблицасынан берилген. Түпнуска банкнот сүрөттөрү, SEM сүрөттөрү же FTIR ийри сызыктары жаңы өлчөөлөрдөй кайра өндүрүлгөн эмес.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес. Этика комитети жана маалымдалган макулдук: Булакта колдонулбай турганы көрсөтүлгөн. Маалымат жеткиликтүүлүгү: Түпнуска салымдар макалада бар экени, кошумча суроолор байланыш авторлоруна жөнөтүлүшү мүмкүн экени айтылат; өзүнчө чийки маалымат кампасынын шилтемеси берилген эмес. Соттук иштерден келген үлгүлөр отчеттору менен бирге ыйгарым укуктуу органдарга кайтарылганы түшүндүрүлгөн.

Кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу билдирүү: Булак авторлордун укук коргоо, чек ара полициясы жана Romanian Inventors’ Forum менен байланышын ачык көрсөтөт; башка авторлор мүмкүн болгон кызыкчылыктардын кагылышын жарата турган коммерциялык же каржылык байланыш жок экенин билдиришет. Билдирүүдө “Vasile Drobotă and Vasile Drobotă” түрүндө бир эле аты эки жолу жазылган. Бул кайталануу унчукпай башка автордун аты менен алмаштырылган эмес; мекеме–автор дал келүүлөрү макаланын биринчи бетиндеги аффилиациялардан алынган.

Булактын ички ырааттуулугу жана берүү чечимдери

Үлгү санындагы жалпы 11 менен 2 чыныгы жана 5 шектүү категорияларынын толук дал келбеши; ыкма текстиндеги 200×–1000× SEM диапазонуна карабастан 20-сүрөттө 100× сүрөттүн болушу; Regula түзмөгүнүн UV камтуусу эки жерде ар башка детал менен берилиши; 11-сүрөттөгү сызык үзүлүшү негизги текстте эки банкнот үчүн тең сүрөттөлүшү; көмүртек жана хлор тууралуу кеңири сөздөр 2-таблица менен толук дал келбеши макаланын тиешелүү жерлеринде көрүнүктүү сакталган. 5-сүрөт үчүн түпнуска текст жана түшүндүрмөдөгү 10 USD сөзү берилген; булакта жок оңдоо жасалган эмес.

Булакта айрым текст ичиндеги шилтеме номерлери да адабият тизмесиндеги аталыштарга дал келбей тургандай көрүнөт. Мисалы, басма талкуусундагы [33] адабият тизмесинде DNA манжа изи изилдөөсүнө; DNA талкуусундагы [39] болсо инфракызыл спектроскопия бөлүмүнө туура келет. Ошондуктан Verianla баянында бул номерлер текшерилген көз карандысыз далил катары көбөйтүлгөн эмес; жүктөлгөн макаланын өз бөлүм, сүрөт жана таблица позициялары колдонулган. Булакта өзүнчө номерленген математикалык модель же борбордук теңдеме болбогондуктан жаңы формула кошулган эмес.