Бул изилдөө күн карама өстүрүлгөн топурактарда кайрып айдоо менен нөлдүк иштетүүнүн биологиялык активдүүлүккө жана топурактын уулуулугуна тийгизген таасирин 2021–2024-жылдар аралыгында салыштырат. Төрт кайталоодон турган эки факторлуу талаа тажрыйбасында топурактын биологиялык активдүүлүгү 0,0–0,3 m катмарында зыгыр кездеменин ажырашы аркылуу, ал эми топурактын уулуулугу күн карама жыйналгандан кийин алынган топурак үлгүлөрүндө 25 жаздык буудай үрөнү колдонулган лабораториялык биотест аркылуу бааланган. Биринчи жылы нөлдүк иштетүүдө микробдук активдүүлүк төмөн жана уулуулук көрсөткүчтөрү терсирээк болсо, 2024-жылдагы кайталоодо нөлдүк иштетүүдө целлюлозанын ажырашы орточо %62,1ге жетип, кайрып айдоодо %51,5 болгону билдирилген. Ошол эле мезгилде нөлдүк иштетүү үлгүлөрүндөгү жаздык буудайдын өнүп чыгышы колдонулган вариантка жараша %81–89 аралыгына жеткен. Бирок изилдөөнүн өзүнүн ыкма бөлүмүндө no-till системасына өтүүнүн таасири 5–8 жылда көрүнүшү мүмкүн экени айтылат; демек төрт жылдык жыйынтыктар узак мөөнөттүү тең салмак шарттарын далилдебейт.

Изилдөөнүн маанилүү жактарынын бири — топуракты иштетүү түрүн гана салыштырбастан, биостимулятор жана минералдык жер семирткич колдонмолорун да баалоосу. B факторунун алкагында контролдук вариант, Trichoderma asperellum жана Silatran камтыган PS Perfect Pro, N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ минералдык жер семирткичи жана PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ айкалышы колдонулган. Булактын жыйынтыктарында минералдык жер семирткич менен биостимулятор бирге колдонулган вариантта биологиялык активдүүлүк жогорулап, топурактын уулуулугу азайганы тууралуу жалпы тенденция билдирилет.

Түркия жагынан баалоо: Изилдөө кургак жана жарым кургак шарттарда күн карама өндүрүү, топуракты коргоочу иштетүү жана топурактын микробдук активдүүлүгүн көзөмөлдөө жагынан методологиялык кызыкчылык жаратат. Бирок тажрыйбанын топурак түрү, климаты, сугаруу режими, жер семирткич программасы жана өтүү мөөнөтү Түркиядагы белгилүү бир өндүрүш аймагы менен бирдей деп кабыл алынбашы керек. Ошондуктан %62,1 сыяктуу маанилерди же белгилүү жер семирткич-биостимулятор жыйынтыктарын Түркиядагы талааларга түз көчүрбөй, жергиликтүү топурак, климат жана башкаруу шарттарында кайра текшерүү зарыл.

Изилдөөнүн негизги суроосу эмне?

Изилдөө күн карама чарбасында колдонулган топуракты иштетүү ыкмасы жана кошумча айыл чарба каражаттары топурактын биологиялык активдүүлүгүн жана өсүмдүктөр үчүн уулуу болушу мүмкүн болгон шарттарды кантип өзгөртөрүн карайт. Изилдөөчүлөр бир жагынан топурактын түшүмдүүлүгүн колдогон минералдашуу, ферменттердин пайда болушу жана микробдук ажыроо процесстерин, экинчи жагынан өсүмдүктөрдүн өсүшүн басаңдатышы мүмкүн болгон фитоуулуу заттардын түзүлүшүн бир эле биологиялык системанын ар башка жактары катары карашат.

Топурак микроорганизмдеринин таасири бир гана “пайдалуу” деп эсептелбейт. Булак айрым микроорганизмдер өсүмдүктөр үчүн уулуу заттарды синтездей аларын; фенолдук кошулмалар, органикалык кислоталар, альдегиддер жана спирттер сыяктуу физиологиялык активдүү заттар белгилүү шарттарда топурактын уулуулугуна салым кошушу мүмкүн экенин түшүндүрөт.

Тажрыйба кантип уюштурулган?

Узак мөөнөттүү туруктуу талаа тажрыйбасы 2021-жылдын күзүндө уюштурулуп, изилдөө 2021–2024-жылдарды камтыган. Изилдөө эки факторлуу жана төрт кайталоо менен жүргүзүлгөн. Тажрыйба аймагы кургак жана ачык континенттик шарттар менен мүнөздөлөрү айтылып, ошондуктан тамчылатып сугаруу колдонулган.

А фактору эки топурак иштетүү ыкмасынан турат:

• Кайрып айдоо (moldboard tillage): аймактагы илимий мекемелер сунуштаган салттуу иштетүү ыкмасы.
• Нөлдүк иштетүү (zero tillage/no-till): топурак механикалык түрдө кайрылбастан башкарылган система.

B фактору төрт варианттан турат:

• Контроль — биостимулятор жана минералдык жер семирткич жок,
• PS Perfect Pro,
• N₁₈₀P₁₂₈K₆₈,
• PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈.

PS Perfect Pro булакта Trichoderma asperellum жана Silatran камтыган өсүмдүктүн өсүшүн жөнгө салуучу каражат катары сүрөттөлөт. Күн караманын үрөндөрү себүүдөн мурда препараттын 20 g/t жана жумушчу эритменин 10 L/t чыгымы менен иштетилген. Минералдык жер семирткичтин бир бөлүгү N₃₂P₃₂K₃₂ түрүндө себүү учурунда, калган бөлүгү вегетация мезгилинде сугаруу суусу аркылуу берилген.

Топурактын биологиялык активдүүлүгү кантип өлчөнгөн?

Биологиялык активдүүлүк 0,0–0,3 m топурак катмарында “аппликация ыкмасы” деп аталган зыгыр кездеме техникасы менен бааланган. Бул ыкма целлюлозаны ажыраткан топурак микроорганизмдеринин активдүүлүгүн зыгыр кездеменин ажырашы аркылуу көзөмөлдөйт.

Изилдөөдө 2021-жылы кайрып айдоодо үч айлык зыгыр кездеме ажырашы %51,7–55,8 аралыгында, нөлдүк иштетүүдө %48,7–51,0 аралыгында болгону билдирилген. Биринчи жылы нөлдүк иштетүүдө микробдук активдүүлүк төмөн болгону айтылат.

2024-жылдагы кайталоодо көрүнүш өзгөргөн. Булакка ылайык, целлюлоза кездеменин ажыроо даражасы нөлдүк иштетүүдө орточо %62,1, кайрып айдоодо %51,5 болгон. Эң жогорку микробдук активдүүлүк минералдык жер семирткич жана биостимулятор бирге колдонулган вариантта байкалганы билдирилген.

2021-жылдагы маанилер диапазон, ал эми 2024-жылдагы маанилер орточо көрсөткүч түрүндө берилгенине көңүл буруу керек; булак эки жылды толугу менен бирдей формада жыйынтыктабайт.

Топурактын тереңдиги эмнеге маанилүү?

Изилдөөнүн жыйынтык бөлүмүндө нөлдүк иштетүүдө микроорганизмдердин активдүүлүгү үстүңкү топурак катмарында, башкача айтканда 0,0–0,1 m аралыкта күчтүүрөөк экени; ал эми кайрып айдоодо активдүүлүк өзгөчө 0,2–0,3 m катмарында байкалганы айтылат.

Изилдөөчүлөр нөлдүк иштетүүдө өсүмдүк калдыктарынын жылдар бою үстүңкү бетте топтолушун жогорку катмардагы биологиялык активдүүлүктүн көбөйүшү менен байланыштырышат. Кайрып айдоо болсо топуракты аралаштыргандыктан жумшагыраак иштетилген катмар түзүп, микробдук активдүүлүк тереңирээк катмарда күчтүү байкалат.

Бул механизм булакта байкоого негизделген түшүндүрмө катары берилген. Изилдөө өсүмдүк калдыктарынын көлөмүн, көзөнөктүүлүктүн өзгөрүшүн же кычкылтек диффузиясын өзүнчө сандык сенсордук өлчөөлөр менен түз текшерген эмес.

Топурактын уулуулугу кантип өлчөнгөн?

Топурактын уулуулугу күн карама жыйналгандан кийин алынган топурак үлгүлөрүндө лабораториялык биотест менен бааланган. Тест өсүмдүгү катары жаздык буудай колдонулуп, 25 үрөн менен өнүп чыгуу, өсүндүнүн өнүгүшү жана кургак массага байланышкан көрсөткүчтөр каралган.

Фильтр кагазы эталондук шарт катары колдонулган. 1-таблицада фильтр кагазындагы өнүп чыгуу 2021-жылы %93, 2024-жылы %94 деп берилген. Топурак үлгүлөрүндөгү маанилер мындан төмөн болгон.

2021-жылы топурактын уулуулугу эмнени көрсөттү?

2021-жылы кайрып айдоо варианттарында жаздык буудайдын өнүп чыгуу маанилери колдонууга жараша %75, %76, %79 жана %81 болгон. Нөлдүк иштетүүдө тиешелүү маанилер %74, %75, %76 жана %77.

Булак баштапкы мезгилде кайрып айдоо тест өсүмдүгүнүн өнүгүшү үчүн ыңгайлуураак шарт түзгөнүн, ал эми нөлдүк иштетүүдө уулуулук жогору болгонун билдирет. Текстте кайрып айдоодогу орточо өнүп чыгуу болжол менен %78, нөлдүк иштетүүдө болжол менен %75 деп берилет.

2024-жылы эмне өзгөрдү?

2024-жылы кайрып айдоодогу өнүп чыгуу маанилери тиешелүүлүгүнө жараша %75, %76, %78 жана %80 болсо, нөлдүк иштетүүдө %81, %82, %86 жана %89га чейин жогорулаган.

Айрыкча нөлдүк иштетүүдө:

• Контроль: %74 → %81,
• PS Perfect Pro: %75 → %82,
• N₁₈₀P₁₂₈K₆₈: %76 → %86,
• PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈: %77 → %89

өзгөрүүлөрү көрүнөт. Булак бул тенденцияны нөлдүк иштетүүдө убакыт өткөн сайын уулуулуктун төмөндөшү менен байланыштырат.

2-сүрөт менен 1-таблицанын ортосунда эмне үчүн этият болуу керек?

2-сүрөттүн астындагы түшүндүрмө өлчөнгөн маани бардык варианттарда 2021-жылдан 2024-жылга чейин жогорулаганын билдирет. Бирок 1-таблица муну толук ырастабайт. Кайрып айдоодо контроль %75тен %75ке, PS Perfect Pro %76дан %76га өзгөргөн эмес; N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ %79дан %78ге жана айкалышкан вариант %81ден %80ге төмөндөгөн.

Өсүү тенденциясы негизинен нөлдүк иштетүү тобунда ачык көрүнөт. Ошондуктан сүрөттөгү “бардык колдонмолор көбөйдү” деген билдирүү булак таблицасынын маанилери менен шайкеш эмес.

Булактын “%5–8 өсүү” деген билдирүүсү таблицага толук шайкешпи?

Жок. Аннотация жана жыйынтык тексти нөлдүк иштетүүдө өнүп чыгуу орточо %5–8 көбөйгөнүн билдирет. 1-таблицадагы нөлдүк иштетүүнүн төрт сабындагы абсолюттук өзгөрүүлөр болсо тиешелүүлүгүнө жараша 7, 7, 10 жана 12 пайыздык пункт. Тексттин башка жеринде 2024-жыл үчүн “%10 өсүү” деген сөз айкашы да колдонулат.

Бул айырмачылыктар булакта түшүндүрүлгөн эмес. Ошондуктан Verianla текстинде бир гана орточо маанини тандоонун ордуна түз таблицадагы маанилер негиз катары алынып, карама-каршылык ачык сакталган.

Статистикалык корреляция маанилеринде кандай көйгөй бар?

Текстте 2021-жылы кайрып айдоо үчүн r = 0,9198, нөлдүк иштетүү үчүн r = 0,9212; 2024-жылы тиешелүүлүгүнө жараша r = 0,8897 жана r = 0,6631 маанилери “Pearson CC (correlation coefficient)” деп берилет.

Бирок 1-сүрөттүн төрт панелинде ошол эле сандар экинчи даражадагы тренд теңдемелеринин жанында R² катары жазылган. Pearson корреляция коэффициенти r менен регрессиянын аныктоо коэффициенти R² бир эле статистика эмес. Булак бул айырманы түшүндүрбөгөндүктөн, бул маанилер Verianla текстинде “текшерилген Pearson корреляция коэффициенти” катары берилбейт.

Фильтр кагазы контролунда булактын ички айырмачылыгы

Тексттин бир бөлүгүндө өзгөрүүнү так көрсөтүү үчүн “2024-жылдагы фильтр кагазы маалыматтарын контроль катары колдонуу чечилгени”, кийинки бөлүгүндө болсо “2021-жылдагы фильтр кагазы маалыматтары контроль катары алынганы” айтылат. 1-таблица эки жылды өзүнчө көрсөтөт: 2021-жылы %93, 2024-жылы %94 өнүп чыгуу.

Булак акыркы талдоодо кайсы бир гана эталондук жыл негиз катары алынганын ырааттуу түшүндүрбөйт. Ошондуктан бул жерде фильтр кагазынын эки мааниси тең тиешелүү жылдары менен сакталган.

Нөлдүк иштетүүдө убакыт өлчөмү эмне үчүн маанилүү?

Изилдөөчүлөр ыкма бөлүмүндө нөлдүк иштетүүгө өтүү татаал жана узак процесс экенин, анын натыйжалары 5–8 жылдан кийин гана көрүнүшү мүмкүн экенин белгилешет. Ошол эле учурда изилдөө 2021–2024-жылдар менен чектелген.

Ошондуктан 2024-жылы байкалган жогорку биологиялык активдүүлүк жана төмөн биотоксиктүүлүк системанын оң багытта өзгөрүп жатканын көрсөткөн маанилүү байкоо болгону менен, нөлдүк иштетүүнүн узак мөөнөттүү акыркы натыйжасы катары чечмеленбеши керек.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Топуракты иштетүү ыкмасы микробдук активдүүлүктүн топурак профили боюнча бөлүштүрүлүшү менен байланыштуу.
• 2024-жылы нөлдүк иштетүүдө зыгыр кездеменин ажырашы орточо %62,1, кайрып айдоодо %51,5 деп билдирилген.
• Нөлдүк иштетүү биотестинде жаздык буудайдын өнүп чыгышы 2021-жылдан 2024-жылга чейин B факторунун бардык варианттарында жогорулаган.
• 2024-жылдагы нөлдүк иштетүү тобунда эң жогорку өнүп чыгуу %89 болуп, PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ айкалышында байкалган.
• Булак минералдык жер семирткич менен биостимулятор бирге колдонулган варианттарда биологиялык активдүүлүк жогору жана уулуулук төмөн болгон жалпы тенденцияны билдирет.
• Нөлдүк иштетүүдө микробдук активдүүлүк 0,0–0,1 m үстүңкү катмарда, ал эми кайрып айдоодо 0,2–0,3 m катмарда күчтүүрөөк экени билдирилет.

Изилдөө колдобогон же далилдебеген жыйынтыктар

• Төрт жылдык изилдөө нөлдүк иштетүүнүн 5–8 жылдан кийинки узак мөөнөттүү иштешин далилдебейт.
• Изилдөө бардык климаттарда жана бардык топурак түрлөрүндө нөлдүк иштетүү кайрып айдоодон артык экенин көрсөтпөйт.
• PS Perfect Pro + минералдык жер семирткич айкалышы бардык күн карама өндүрүш системаларында эң жакшы вариант деген тыянак чыгарууга болбойт.
• Өнүп чыгуу биотести күн караманын түшүмдүүлүгүн түз өлчөө эмес; тест өсүмдүгү — жаздык буудай.
• Зыгыр кездеменин ажырашы топурактын бардык биологиялык касиеттерин толук өлчөгөн жалгыз көрсөткүч эмес; бул изилдөөдө микробдук активдүүлүктү баалоочу көрсөткүчтөрдүн бири.
• 1-сүрөттөгү R² маанилери булакта Pearson r катары да аталгандыктан алардын статистикалык маанисин бирдиктүү деп кароого болбойт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Тажрыйба дизайнынын техникалык кыскача мазмуну

PS Perfect Pro колдонулушу

Булакта PS Perfect Pro курамында Trichoderma asperellum жана Silatran бар экени айтылат. Үрөндү иштетүүдө препараттын чыгымы 20 g/t, жумушчу эритменин чыгымы 10 L/t катары берилген.

Минералдык жер семирткич колдонуу

Минералдык жер семирткич жалпы N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ максаты менен колдонулган. Жер семирткичтин бир бөлүгү N₃₂P₃₂K₃₂ түрүндө себүү учурунда берилген, калган бөлүгү вегетация мезгилинде сугаруу суусуна кошулган. Булак жер семирткичтин көлөмү пландаштырылган түшүмгө жараша эсептелгенин белгилейт.

1-таблицадагы негизги өнүп чыгуу жыйынтыктары

Бул маанилердин негизги мааниси — кайрып айдоо тобу 2021-жылдан 2024-жылга чейин негизинен туруктуу калган, ал эми нөлдүк иштетүү тобунун бардык варианттарында 2024-жылдагы өнүп чыгуу көрсөткүчтөрү жогору болгон.

Өсүндүнүн узундугу боюнча тандалган жыйынтыктар

Фильтр кагазы эталонунда өсүндүнүн узундугу 2021-жылы 112,1 mm, 2024-жылы 112,3 mm болгон. Нөлдүк иштетүү + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ тобунда көрсөткүч 103,9 mmден 111,5 mmге; PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ тобунда болсо 105,6 mmден 116,1 mmге жеткен.

Акыркы айкалыштагы 116,1 mm мааниси 2024-жылдагы фильтр кагазы эталонундагы 112,3 mmден жогору. Булак муну нөлдүк иштетүүдө уулуулуктун азайышы жана көчөттүн өсүшүнүн жакшырышы тууралуу жыйынтыктар менен бирге карайт.

1-сүрөттүн илимий билдирүүсү

1-сүрөт төрт панелден турат: A жана B 2021-жылы тиешелүүлүгүнө жараша кайрып айдоо жана нөлдүк иштетүүнү, C жана D болсо 2024-жылы ушул эле эки ыкманы көрсөтөт. Графиктер зыгыр кездеменин ажырашынын биринчи, экинчи жана үчүнчү айларда, ошондой эле 0,0–0,1; 0,1–0,2 жана 0,2–0,3 m катмарларда өзгөрүшүн B факторунун варианттары менен бирге көрсөтөт.

Булактын тексттик түшүндүрмөсүнө ылайык, 2021-жылы кайрып айдоо жалпы ажырашуу жагынан жогору көрсөткүч менен башталса, 2024-жылы нөлдүк иштетүүнүн айрыкча үстүңкү катмарындагы активдүүлүк күчөгөн. Бирок графиктердеги R² маанилери текстте Pearson r деп кайра аталып калгандыктан, статистикалык байланыш коэффициенттерин этият чечмелөө керек.

2-сүрөттүн илимий билдирүүсү

2-сүрөт 2021 жана 2024-жылдардагы жаздык буудай биотестинин өнүп чыгышын сегиз топурак иштетүү × B фактору айкалышында салыштырат. Визуалда эң күчтүү өсүштөр нөлдүк иштетүү тобунда экени 1-таблица менен шайкеш. 2024-жылдагы эң жогорку маани %89 болуп, нөлдүк иштетүү + PS Perfect Pro + N₁₈₀P₁₂₈K₆₈ айкалышында алынган.

Бирок сүрөттүн астындагы “бардык колдонмолордо өсүү” деген билдирүү кайрып айдоо саптарындагы чыныгы таблица маанилери менен шайкеш эмес.

Методологиялык чектөөлөр

• Нөлдүк иштетүүгө өтүү үчүн булактын өзүндө айтылган 5–8 жылдык мөөнөт изилдөө мезгилинен узун.
• R² жана Pearson r бирдей сандык маанилер катары берилгендиктен, статистикалык терминологияда булактын ички карама-каршылыгы бар.
• Фильтр кагазынын эталондук жылы 2021би же 2024пү экени ар башка бөлүмдөрдө ар башкача айтылган.
• Өнүп чыгуудагы “%5–8”, “%10” жана 1-таблицадагы жеке өзгөрүүлөр бири-бирине толук шайкеш эмес.
• 2-сүрөттүн түшүндүрмөсү кайрып айдоо варианттарындагы туруктуу же азайган маанилерге карама-каршы келет.
• Изилдөө белгилүү бир талаа, сугаруу жана башкаруу системасында жүргүзүлгөндүктөн, башка топурак жана климат шарттарына түз жалпыланбайт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Толук түп нускадагы иштин аталышы: CHANGING THE BIOLOGICAL ACTIVITY OF SOIL IN SUNFLOWER CROPS

Авторлор: Anara Nasirova Ikhtiyar; Vusala Isagova Gudrat; Rena Mirzezadeh Islam; Aida Gahramanova Yarish; Lala Bunyatova Novruz; Gunay Mammadova Israphil; Turkan Hasanova Allahverdi; Gunel Asgarova Farhad; Roza Mammadova Nazim.

Авторлордун тартиби: Булакта жогорудагы ирет менен берилген. Тең биринчи авторлук же тең салым тууралуу билдирүү жок.

Кат алышуучу автор: Булактын биринчи бетиндеги авторлор сабында Turkan Hasanova Allahverdi атынын жанында кат алышуу белгиси бар.

Мекемелер: Institute of Soil Science and Agrochemistry, Ministry of Science and Education of Azerbaijan Republic; Sumgayit State University, Faculty of Natural Sciences, Department of Biology; Baku State University, Faculty of Ecology and Soil Science; Baku State University, Faculty of Biology.

Булактын түрү: Рецензияланган түп нускадагы изилдөө макаласы / кыска илимий баяндама.

Журнал: Comptes rendus de l’Académie bulgare des Sciences / Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciences.

Тармак: Agricultural Sciences — Soil Science.

Том жана чыгарылыш: 79(1), 2026.

Беттер: 145–154.

DOI:10.7546/CRABS.2026.01.18

Расмий жарыя жазуусу:Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciences макала барагы

Кабыл алынган күн: 9 август 2025.

BASка тапшырылган күн: 28 октябрь 2025.

Расмий жарыяланган күн: 28 январь 2026.

Рецензиялоо абалы: Журналдын расмий автордук көрсөтмөлөрү жарыялар түп нускадагы илимий жыйынтыктарды камтыган рецензияланган кыска баяндамалар экенин билдирет.

Автордук укук/лицензия: Расмий макала барагында ачык Creative Commons лицензиясы көрсөтүлгөн эмес; автордук укук Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciencesка таандык экени жана мазмунду кайра колдонуу үчүн журналга кайрылуу керектиги айтылат. Ошондуктан түп нускадагы сүрөттөр бул Verianla текстине көчүрүлгөн эмес.

Каржылоо: Авторлор изилдөөнү өздөрү каржылык жактан колдогонун билдиришет. Жабдуулар Institute of Soil Science and Agrochemistry of the Azerbaijan Republic жана Baku State University, Faculty of Ecology and Soil Science тарабынан берилген. Sumgayit State Universityдеги кесиптештерге ыраазычылык билдирилген.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө маалыматтардын жеткиликтүүлүгү тууралуу билдирүү жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу билдирүү жок.

CRediT/авторлордун салымы: Булакта өзүнчө CRediT же авторлордун деталдуу салымдары тууралуу билдирүү жок.

Бул Verianla түшүндүрмөсүндөгү тажрыйба түзүлүшү, биологиялык активдүүлүк маанилери, өнүп чыгуу пайыздары, топурак катмарлары жана изилдөөнүн чечмелөөлөрү каралган изилдөөгө гана негизделген. Тышкы текшерүү библиографиялык идентификацияны, жарыяланган күндү, рецензиялоо жана автордук укук абалын текшерүү үчүн гана колдонулган; башка изилдөөдөн жаңы айыл чарба жыйынтыгы кошулган эмес.

Булактын ичинде статистикалык терминология, фильтр кагазынын эталону, өнүп чыгуу өсүшүнүн пайыздары жана 2-сүрөттүн түшүндүрмөсү боюнча карама-каршылыктар бар. Мындан тышкары изилдөө нөлдүк иштетүүнүн толук таасири 5–8 жылда байкалышы мүмкүн экенин айтса да, 2021–2024-жылдар менен гана чектелет. Ошондуктан жыйынтыктар өткөөл мезгилдин эрте шарттарында алынган табылгалар катары бааланышы керек.