Dijital Fırsat Endeksi (Digital Opportunity Index, DOI), dijital teknolojiye erişim ve kullanım koşullarını Opportunity, Infrastructure ve Utilisation olmak üzere üç ana kategori üzerinden birleştiren bileşik bir dijital fırsat göstergesidir. Sartika Lestari'nin çalışması, Endonezya'nın E-Commerce Road Map programının uygulama dönemi çevresindeki değişimi 34 il için nicel ve betimsel-karşılaştırmalı biçimde incelemekte; il düzeyindeki DOI puanlarını ve üç kategoriye ait büyüme oranlarını karşılaştırmaktadır. Kaynağın özet, sonuç ve Ek 1 verilerine göre ulusal DOI değeri 0.74'te değişmeden kalırken 21 ilin DOI'si yükselmiş, 12 ilin DOI'si azalmış ve 1 ilin değeri değişmemiştir. En belirgin ortak sorun Infrastructure kategorisindedir; buna karşılık Opportunity ve özellikle Utilisation kategorileri genel olarak yükselmiştir. Ancak çalışma deneysel veya nedensel bir değerlendirme değildir ve gözlenen değişimlerin yalnızca E-Commerce Road Map programından kaynaklandığını göstermez.
E-Commerce Road Map, kaynakta Endonezya hükümetinin 2017–2019 arasında e-ticaret ekosistemini geliştirmek için uyguladığı düzenleyici program olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın temel sorusu, bu programın uygulama dönemi sonrasında Endonezya'nın 34 ili arasında dijital fırsatların ne ölçüde eşit dağıldığıdır. Araştırmacı bu soruyu doğrudan firma anketi veya deneyle değil; International Telecommunication Union (ITU) ve BPS-Statistics Indonesia tarafından yayımlanmış ikincil göstergeleri DOI çerçevesinde birleştirerek yanıtlamaya çalışmaktadır.
Kaynağın Ek 1 verilerinde genel DOI açısından en yüksek pozitif büyüme North Maluku'da %25.58, en büyük negatif büyüme East Kalimantan'da −%14.13'tür. Ulusal düzeyde Opportunity kategorisi 0.80'den 0.81'e çıkarak %1.25, Utilisation kategorisi 0.48'den 0.62'ye çıkarak %29.17 büyürken Infrastructure kategorisi 1.00'dan 0.79'a düşerek −%21.00 büyüme göstermiştir.
Sonuçların en önemli yöntemsel sınırı veri eksikliğidir. Orijinal DOI çerçevesi 11 gösterge içerirken, bu göstergelerin bir kısmı Endonezya'nın il düzeyinde mevcut değildir. Araştırmacı ulusal ortalamayı illere yapay biçimde atamanın yanlılık yaratabileceğini düşündüğü için bulunmayan il göstergelerini dışarıda bırakmıştır. Bu karar uydurma veri kullanımını önler; ancak aynı zamanda uyarlanmış il DOI'sinin orijinal uluslararası DOI ölçeğiyle tam karşılaştırılabilirliğini sınırlar.
Araştırmanın temel problemi
E-ticaret yalnızca çevrimiçi satış kanalı değildir. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin dijital pazarlara katılabilmesi için bağlantıya, cihazlara, uygun fiyatlı iletişim hizmetlerine ve bu teknolojileri kullanabilecek dijital kapasiteye erişmesi gerekir. Bu unsurlar iller arasında eşit dağılmadığında, bazı işletmeler e-ticaretin gelir ve pazar fırsatlarından yararlanabilirken diğerleri aynı fırsata ulaşamayabilir.
Kaynak bu eşitsizliği dijital bölünme kavramıyla ilişkilendirir. Dijital bölünme; bireyler, haneler, işletmeler veya coğrafi bölgeler arasındaki teknolojiye erişim ve teknolojiden yararlanma fırsatı farkıdır. Çalışma özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin e-ticarete katılma potansiyeli açısından il düzeyindeki farklılıklarla ilgilenmektedir.
E-Commerce Road Map programının rolü
Kaynağa göre Endonezya hükümeti 2017'de Presidential Regulation Number 74/2017 ile E-Commerce Road Map programını başlatmıştır. Programın hedef dönemi 2017–2019'dur ve e-ticaretin gelişmesini hızlandıracak bütünleşik bir ekosistem oluşturmak amacıyla ilgili aktörler için stratejik yönlendirme sağlamayı amaçlamaktadır.
Araştırma bu düzenlemenin uygulanmasından önceki ve sonraki dijital fırsat göstergelerini karşılaştırmaktadır. Ancak “önce-sonra” karşılaştırması tek başına programın değişime neden olduğunu göstermez. Aynı dönemde başka dijital altyapı programları ve COVID-19 pandemisi gibi büyük dış etkenler de bulunmaktadır.
Araştırma sorusu
Kaynak araştırma sorusunu özünde şu biçimde kurmaktadır: E-Commerce Road Map programının uygulama dönemi sonrasında Endonezya'nın 34 ilinde dijital fırsatlar ne ölçüde eşit görünmektedir?
Çalışma bu soruya DOI'nin hem toplam puanını hem de üç yapısal kategorisini inceleyerek yaklaşmaktadır. Böylece yalnız “dijitalleşme arttı mı?” sorusu değil, artışın erişim, altyapı ve kullanım bileşenlerinin hangilerinde gerçekleştiği de değerlendirilmektedir.
Dijital Fırsat Endeksi (DOI) Nedir?
Dijital Fırsat Endeksi (Digital Opportunity Index, DOI), dijital erişim ve kullanıma ilişkin göstergeleri Opportunity, Infrastructure ve Utilisation adlı üç kategori altında birleştirerek dijital fırsat düzeyini temsil eden bileşik bir endekstir; bu çalışmada Endonezya'nın 34 ilindeki dijital fırsatların düzeyini ve zaman içindeki değişimini karşılaştırmak için kullanılmıştır.
DOI'nin üç ana kategorisi
| Kategori | Temel anlam | Çalışmadaki yorum |
|---|---|---|
| Opportunity | Erişilebilirlik ve karşılanabilirlik | Dijital iletişim hizmetine ulaşma ve bu hizmet için ekonomik imkân |
| Infrastructure | Cihaz ve ağ altyapısının bulunabilirliği | Sabit telefon, bilgisayar ve ev interneti gibi fiziksel/teknik erişim unsurları |
| Utilisation | Dijital teknolojinin fiilî kullanımı | Bu çalışmanın il düzeyinde erişebildiği veri bakımından özellikle bireylerin internet kullanımı |
Denklem 1: DOI nasıl hesaplanıyor?
Kaynakta verilen temel DOI denklemi şöyledir:
\[ DOI = \frac{Opportunity + Infrastructure + Utilisation}{3} \]
Formül neyi hesaplar? Denklem üç ana kategori puanının aritmetik ortalamasını alarak tek bir genel DOI puanı üretir.
Opportunity, dijital erişim fırsatı ve karşılanabilirliğine ilişkin kategori puanıdır.
Infrastructure, cihaz ve bağlantı altyapısına ilişkin kategori puanıdır.
Utilisation, dijital teknolojinin kullanımına ilişkin kategori puanıdır.
3 sayısı, DOI'nin üç ana kategoriden oluşmasını temsil eder. Denklemde bu üç kategori eşit biçimde ortalanmaktadır.
DOI bir fiziksel birim taşımaz; boyutsuz bir endekstir. Kaynak ideal durumda minimum değeri 0 ve maksimum değeri 1.0 olarak tanımlamakta, 1'e yaklaşan değerleri daha yüksek dijital fırsat ve bağlantılılıkla ilişkilendirmektedir.
Ancak bu çalışmadaki il düzeyi DOI uygulaması, veri eksikliği nedeniyle orijinal gösterge setinin tamamını kullanamamaktadır. Bu nedenle bazı kategori ve DOI değerlerinin teorik 1.0 üst sınırını aşabildiği görülmektedir. Kaynak bu durumu metodolojik uyarlamaların oluşturduğu sapmayla ilişkilendirmekte ve özellikle çok yüksek değerlerin dikkatle yorumlanması gerektiğini belirtmektedir.
DOI Büyüme Oranı Nasıl Hesaplanır?
DOI büyüme oranı, kaynakta 2019 etiketiyle verilen başlangıç DOI değeri ile 2021 etiketiyle verilen sonraki DOI değeri arasındaki farkın başlangıç değerine bölünüp 100 ile çarpılmasıyla hesaplanmaktadır; pozitif sonuç artışı, negatif sonuç azalışı ve sıfır sonuç değişmemeyi gösterir.
Kaynak Denklem 2'yi şu biçimde vermektedir:
\[ DOI\ Growth\ (\%) = \frac{DOI_{2021}-DOI_{2019}}{DOI_{2019}} \times 100 \]
\(DOI_{2019}\), kaynak grafik ve Ek 1'de başlangıç değeri için kullanılan etikettir.
\(DOI_{2021}\), kaynak grafik ve Ek 1'de sonraki değer için kullanılan etikettir.
Paydaki fark, DOI'nin iki dönem arasındaki mutlak değişimini verir.
Başlangıç değerine bölme, değişimi başlangıç büyüklüğüne göre normalize eder.
100 ile çarpma, sonucu yüzde büyüme oranına dönüştürür.
South Sumatra üzerinden formül örneği
Kaynak Ek 1'de South Sumatra için DOI değerlerini 0.62 ve 0.64 olarak vermektedir. Denklem doğrudan uygulandığında:
\[ \frac{0.64-0.62}{0.62}\times100 \approx 3.23\% \]
Bu değer Ek 1'de raporlanan %3.23 büyümeyle uyumludur. Bu hesap yeni bir araştırma sonucu değil, kaynakta verilen Denklem 2'nin kaynak değerleri üzerinde öğretici biçimde gösterilmesidir.
2019 ve 2021 etiketleri gerçekte hangi dönemi temsil ediyor?
Burada önemli bir kaynak içi zamanlama ayrımı bulunmaktadır. Araştırmacı ideal olarak program öncesi 2016 ve program sonrası 2020 verisini karşılaştırmak istemiştir. Ancak 2016 il verisi bulunmadığı için erişilebilir ilk veri olan 2018 verisi başlangıç olarak alınmış ve bu veri 2019 tarihli BPS yayını üzerinden elde edilmiştir. Bitiriş verisi ise 2020 yılına aittir ve 2021 BPS raporunda bulunmaktadır.
Buna karşın kaynak Denklem 2, grafik başlıkları ve Ek 1 sütunlarında değerleri doğrudan “2019” ve “2021” olarak etiketlemektedir. Bu nedenle Verianla metninde kaynak tablosu aktarılırken 2019/2021 etiketleri korunmakta; yöntem anlatılırken altında kullanılan gerçek veri döneminin 2018/2020 olduğu ayrıca belirtilmektedir.
Orijinal DOI neden doğrudan uygulanamadı?
ITU ve UNCTAD DOI çerçevesi toplam 11 gösterge içermektedir. Ancak il düzeyinde bütün göstergeler bulunmadığından çalışma bazı göstergeleri birleştirmiş, bazılarını tamamen dışarıda bırakmıştır.
| Kategori | Kullanılan / uyarlanan göstergeler | Eksik veya değiştirilen yapı |
|---|---|---|
| Opportunity | Mobil hücresel şebeke kapsamasındaki nüfus oranı; ICT harcamasına dayalı birleşik harcama göstergesi | İnternet erişim tarifesi ve mobil hücresel tarife verileri ayrı ayrı bulunmadığından iki gösterge tek ICT harcama göstergesinde birleştirilmiştir. |
| Infrastructure | Sabit hatlı telefona sahip hane oranı; bilgisayara sahip hane oranı; evde internet erişimine sahip hane oranı | 100 kişi başına mobil hücresel abone ve 100 kişi başına mobil internet abonesi göstergeleri il düzeyinde bulunmamaktadır. |
| Utilisation | İnternet kullanan bireylerin oranı | Sabit geniş bant abonelerinin toplam internet abonelerine oranı ve mobil geniş bant abonelerinin toplam mobil abonelere oranı bulunmamaktadır. |
Kaynak, bulunmayan il değerlerini ulusal ortalamayla doldurma seçeneğini değerlendirmiştir. Ancak aynı ulusal ortalama bütün illere uygulandığında bazı illerin gerçek değerinden düşük, bazılarının gerçek değerinden yüksek yapay puanlar oluşabileceği için bu yöntem kullanılmamıştır. Bunun yerine il düzeyinde bulunmayan göstergeler hesaplamadan çıkarılmıştır.
Ulusal düzeyde ise kaynak bütün 11 göstergenin mevcut olduğunu belirtmektedir. Bu durum ulusal DOI ile uyarlanmış il DOI'sinin veri bileşiminin tamamen aynı olmadığı anlamına gelir ve özellikle mutlak puan karşılaştırmalarında dikkat gerektirir.
DOI veya Kategori Puanının 1'in Üzerine Çıkması Nasıl Yorumlanmalıdır?
Kaynak DOI için ideal üst sınırı 1.0 olarak tanımlasa da il düzeyindeki eksik göstergeler ve hesaplama uyarlamaları bazı puanların 1'in üzerine çıkmasına neden olmuştur; çalışma bu değerleri orijinal DOI ölçeğinin kusursuz ölçümleri olarak değil, veri kısıtları altında üretilen uyarlanmış karşılaştırmalı göstergeler olarak yorumlamayı gerektirir.
Örneğin Ek 1'de Jakarta'nın Infrastructure kategorisi 2019 etiketi altında 3.83, Yogyakarta'nın 1.94 ve Bali'nin 1.52 olarak raporlanmıştır. Bunlar teorik 1.0 üst sınırını aşmaktadır. Kaynak bu sapmanın hesaplamada yapılan veri uyarlamalarıyla ilişkili olabileceğini açıkça kabul etmektedir.
Kaynak sayfa 9'daki tartışmada bu 1.00, 1.01, 1.08, 1.25, 1.32, 1.39, 1.52, 1.94 ve 3.83 değerlerini bir noktada “DOI scores” olarak adlandırmaktadır. Ancak Ek 1 incelendiğinde bunların genel DOI değil 2019 Infrastructure kategori puanları olduğu görülmektedir. Verianla bu değerleri genel DOI olarak yeniden etiketlememiştir.
Ayrıca ulusal 2019 değerleri Opportunity = 0.80, Infrastructure = 1.00 ve Utilisation = 0.48 olarak verilmiştir. Bu üç görünür değer Denklem 1'de doğrudan ortalandığında 0.76 elde edilirken kaynak genel ulusal DOI'yi 0.74 olarak raporlamaktadır:
\[ \frac{0.80+1.00+0.48}{3}=0.76 \]
Kaynak bu 0.02 puanlık farkın hesaplama nedenini açıklamamaktadır. Ulusal düzeyde 11 göstergenin tamamının kullanılması bu hesaplama yapısını etkiliyor olabilir; ancak kaynak ayrıntılı bir yeniden üretim denklemi vermediği için bunun kesin neden olduğu söylenemez. Bu nedenle ulusal 0.74 değeri kaynakta yayımlanan sonuç olarak korunmalı, Denklem 1'den yeniden hesaplanmış bir değer gibi gösterilmemelidir.
Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları
Araştırma tasarımı
Çalışma quantitative descriptive-comparative, yani nicel betimsel-karşılaştırmalı bir araştırmadır. Araştırmacı yeni anket verisi toplamamış, deney gerçekleştirmemiş ve regresyonla programın nedensel etkisini tahmin etmemiştir. Analiz ikincil verilerin DOI çerçevesinde hesaplanması ve dönemler/iller arasında karşılaştırılmasına dayanmaktadır.
Araştırma Haziran 2022 ile Eylül 2022 arasında yürütülmüştür.
Veri kaynakları
- International Telecommunication Union (ITU),
- BPS-Statistics Indonesia Statistical Yearbook 2019 ve 2021 yayınları,
- BPS-Statistics Indonesia Telecommunication Statistics 2019 ve 2021 yayınları,
- BPS E-Commerce Statistics 2019,
- ITU 2022 ülke ICT verileri.
Analiz kapsamı
İl düzeyindeki analiz Endonezya'nın toplam 34 ilini kapsamaktadır. DOI hem il düzeyinde hem de ulusal düzeyde hesaplanmış; daha sonra toplam DOI ile Opportunity, Infrastructure ve Utilisation kategorilerindeki dönemsel büyüme karşılaştırılmıştır.
Ulusal düzeyde ana sonuç
| Gösterge | 2019 kaynak etiketi | 2021 kaynak etiketi | Büyüme |
|---|---|---|---|
| Genel DOI | 0.74 | 0.74 | 0.00% |
| Opportunity | 0.80 | 0.81 | 1.25% |
| Infrastructure | 1.00 | 0.79 | −21.00% |
| Utilisation | 0.48 | 0.62 | 29.17% |
Ulusal toplam DOI'nin 0.74'te değişmeden kalması, bütün dijital bileşenlerin durağan olduğu anlamına gelmemektedir. Opportunity küçük bir artış, Utilisation güçlü bir artış gösterirken Infrastructure belirgin biçimde gerilemiştir. Bu üç zıt hareket genel toplamda birbirini kısmen dengelemiştir.
34 ilde büyümenin yönü
| Gösterge | Pozitif büyüme gösteren il | Değişmeyen il | Negatif büyüme gösteren il |
|---|---|---|---|
| Genel DOI | 21 | 1 | 12 |
| Opportunity | 26 | 8 | 0 |
| Infrastructure | 6 | 1 | 27 |
| Utilisation | 33 | 0 | 1 |
Genel DOI açısından il sonuçları
Kaynağın Ek 1 verilerine göre 2019 kaynak etiketinde DOI 0.40 ile 1.81 arasında değişmektedir. En düşük değer Papua'da 0.40, en yüksek değer Jakarta'da 1.81'dir. 2021 etiketinde aralık 0.38–1.72'dir; en düşük yine Papua, en yüksek yine Jakarta'dır.
Ulusal DOI her iki dönemde de 0.74'tür. Kaynak 2019 etiketinde yalnız sekiz ilin ulusal 0.74 değerinin üzerinde olduğunu, 2021 etiketinde ise bu sayının yediye düştüğünü belirtmektedir.
| İl | DOI 2019 | DOI 2021 | DOI büyüme % | Opportunity büyüme % | Infrastructure büyüme % | Utilisation büyüme % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Aceh | 0.53 | 0.57 | 7.55 | 2.60 | −6.67 | 36.11 |
| North Sumatera | 0.62 | 0.63 | 1.61 | 2.53 | −26.87 | 43.90 |
| West Sumatera | 0.64 | 0.66 | 3.13 | 2.53 | −18.31 | 41.46 |
| Riau | 0.64 | 0.66 | 3.13 | 1.22 | −18.75 | 40.00 |
| Jambi | 0.63 | 0.66 | 4.76 | 2.50 | −7.69 | −13.85 |
| South Sumatera | 0.62 | 0.64 | 3.23 | 2.56 | −21.13 | 50.00 |
| Bengkulu | 0.62 | 0.63 | 1.61 | 1.27 | −20.59 | 34.15 |
| Lampung | 0.52 | 0.60 | 15.38 | 1.27 | 8.11 | 50.00 |
| Bangka Belitung Islands | 0.66 | 0.67 | 1.52 | 0.00 | −17.39 | 32.61 |
| Riau Islands | 0.97 | 0.85 | −12.37 | 2.33 | −38.13 | 24.62 |
| Jakarta | 1.81 | 1.72 | −4.97 | 2.30 | −10.70 | 17.81 |
| West Java | 0.87 | 0.79 | −9.20 | 1.23 | −30.40 | 25.93 |
| Central Java | 0.76 | 0.71 | −6.58 | 0.00 | −27.72 | 29.17 |
| Yogyakarta | 1.13 | 1.03 | −8.85 | 1.22 | −21.65 | 19.35 |
| East Java | 0.70 | 0.69 | −1.43 | 0.00 | −18.07 | 25.53 |
| Banten | 0.82 | 0.78 | −4.88 | 1.23 | −22.22 | 19.64 |
| Bali | 0.96 | 0.88 | −8.33 | 1.20 | −26.97 | 25.93 |
| West Nusa Tenggara | 0.52 | 0.55 | 5.77 | 1.30 | −10.26 | 35.90 |
| East Nusa Tenggara | 0.45 | 0.51 | 13.33 | 4.23 | 0.00 | 65.38 |
| West Kalimantan | 0.58 | 0.63 | 8.62 | 2.60 | −5.26 | 44.74 |
| Central Kalimantan | 0.60 | 0.62 | 3.33 | 0.00 | −14.00 | 27.66 |
| South Kalimantan | 0.64 | 0.68 | 6.25 | 0.00 | −6.78 | 32.00 |
| East Kalimantan | 0.92 | 0.79 | −14.13 | 2.33 | −43.18 | 25.42 |
| North Kalimantan | 0.69 | 0.66 | −4.35 | 0.00 | −38.24 | 27.78 |
| North Sulawesi | 0.61 | 0.68 | 11.48 | 1.22 | 14.81 | 27.66 |
| Central Sulawesi | 0.53 | 0.57 | 7.55 | 1.30 | −12.50 | 38.89 |
| South Sulawesi | 0.59 | 0.64 | 8.47 | 2.47 | −7.55 | 36.36 |
| Southeast Sulawesi | 0.58 | 0.58 | 0.00 | 3.80 | −32.08 | 35.71 |
| Gorontalo | 0.52 | 0.58 | 11.54 | 2.56 | 2.70 | 33.33 |
| West Sulawesi | 0.48 | 0.58 | 20.83 | 5.41 | 21.05 | 58.06 |
| Maluku | 0.51 | 0.63 | 23.53 | 2.63 | 33.33 | 47.06 |
| North Maluku | 0.43 | 0.54 | 25.58 | 4.05 | 72.00 | 48.28 |
| West Papua | 0.59 | 0.57 | −3.39 | 0.00 | −35.19 | 27.91 |
| Papua | 0.40 | 0.38 | −5.00 | 0.00 | −29.03 | 18.18 |
Opportunity kategorisi
Kaynakta Opportunity kategorisinin 2019 etiketli puanları 0.67 ile 0.87 arasında değişmektedir. En düşük değer Papua'da 0.67, en yüksek değer Jakarta'da 0.87'dir. Ulusal puan 0.80'dir.
2021 etiketinde Papua 0.67'de kalırken Jakarta 0.89'a çıkmış ve ulusal puan 0.81 olmuştur. Ulusal büyüme %1.25'tir.
Ek 1'e göre 26 il Opportunity kategorisinde pozitif büyüme, 8 il sıfır büyüme göstermektedir. Negatif büyüme gösteren il bulunmamaktadır.
Sıfır büyüme gösteren sekiz il Ek 1'e göre Bangka Belitung Islands, Central Java, East Java, Central Kalimantan, South Kalimantan, North Kalimantan, West Papua ve Papua'dır. Kaynak ana metninde “sekiz il” denmesine rağmen bu listenin yalnız dört üyesi örneklenmiştir; Ek 1 tam sekiz ili göstermektedir.
Infrastructure kategorisi
Infrastructure, çalışmanın en sorunlu kategorisidir. 2019 etiketinde ulusal değer 1.00 iken 2021'de 0.79'a düşmüş ve ulusal büyüme −%21.00 olmuştur.
34 ilin yalnız altısında pozitif altyapı büyümesi görülmüştür: Lampung, North Sulawesi, Gorontalo, West Sulawesi, Maluku ve North Maluku. East Nusa Tenggara %0.00 ile değişmemiş, kalan 27 il negatif büyüme göstermiştir.
Pozitif altyapı büyümesi Gorontalo'da %2.70'ten North Maluku'da %72.00'ye kadar çıkmaktadır. Negatif büyümede West Kalimantan −%5.26, East Kalimantan −%43.18 ile uç değerleri oluşturmaktadır.
Kaynak, Infrastructure düşüşünün tamamını gerçek altyapı kaybı olarak yorumlamamaktadır. İl düzeyinde kullanılan göstergeler sabit telefon, bilgisayar ve ev interneti gibi unsurları içerirken mobil hücresel ve mobil internet abone göstergeleri mevcut değildir. Araştırmacı, kullanıcıların bilgisayar ve sabit bağlantıdan mobil internete kaymasının ölçülen Infrastructure puanını aşağı çekmiş olabileceğini tartışmaktadır. Bu açıklama kaynakta bir yorumdur; doğrudan test edilmiş mekanizma değildir.
Utilisation kategorisi
Utilisation en yaygın pozitif değişimin görüldüğü kategoridir. Ulusal değer 0.48'den 0.62'ye yükselmiş ve %29.17 büyüme kaydedilmiştir.
34 ilin 33'ünde pozitif büyüme vardır. Yalnız Jambi −%13.85 ile negatif büyüme göstermektedir.
Pozitif büyüme Jakarta'da %17.81'den East Nusa Tenggara'da %65.38'e kadar çıkmaktadır. West Sulawesi %58.06, South Sumatera ve Lampung ise %50.00 büyümeyle yüksek artış gösteren diğer örneklerdir.
Bu kategori il düzeyinde esas olarak internet kullanan bireylerin oranıyla temsil edilmektedir. Kaynakta orijinal Utilisation kategorisindeki iki geniş bant göstergesi il düzeyinde bulunmadığı için hesaplamaya dahil edilmemiştir.
South Sumatra örneği neden öğreticidir?
South Sumatra'nın genel DOI değeri 0.62'den 0.64'e yükselmiş ve %3.23 büyümüştür. Aynı ilde Opportunity %2.56, Utilisation %50.00 büyürken Infrastructure −%21.13 düşmüştür.
Bu örnek, tek bir genel DOI büyüme oranının altındaki kategorilerin aynı yönde hareket etmek zorunda olmadığını gösterir. Bir ilde dijital kullanım çok hızlı artarken altyapı göstergeleri gerileyebilir; toplam DOI bu zıt hareketlerin birleşimidir.
Jakarta neden tek başına ulusal gelişmenin ölçüsü değildir?
Jakarta kaynakta birçok başlangıç göstergesinde yüksek seviyelere sahip il olarak görünmektedir. Ancak yüksek başlangıç düzeyi otomatik olarak yüksek büyüme anlamına gelmemektedir. Genel DOI Jakarta'da 1.81'den 1.72'ye düşerek −%4.97 büyüme göstermiştir.
Kaynak bu durum üzerinden “Jakarta-centrism” tartışmasına değinmekte ve Endonezya'nın dijital performansının yalnız Jakarta'nın mevcut yüksek kapasitesiyle değerlendirilmesinin diğer illerdeki büyüme potansiyelini görünmez kılabileceğini savunmaktadır.
Örneğin North Maluku'nun başlangıç DOI'si yalnız 0.43 iken büyümesi %25.58'dir. West Sulawesi %20.83 ve Maluku %23.53 büyüme göstermiştir. Bu değerler yüksek başlangıç seviyesine sahip Jakarta'dan çok daha yüksek büyüme oranlarıdır.
E-Commerce Road Map programının etkisi kanıtlandı mı?
Hayır. Çalışma program dönemi çevresindeki değişimleri göstermektedir fakat nedensel etki tahmini yapmamaktadır. Regresyon, kontrol grubu, farkların farkı tasarımı, randomizasyon veya benzeri bir nedensel tanımlama stratejisi kullanılmamıştır.
Kaynağın kendisi iki önemli karıştırıcı faktörü açıkça tartışmaktadır.
Palapa Ring Project: E-Commerce Road Map ile zaman bakımından örtüşen bu geniş bant altyapı projesi 2019 sonunda tamamlanmıştır. Dolayısıyla özellikle Infrastructure kategorisindeki değişimlerin hangi kısmının hangi programa bağlı olduğunu bu araştırma ayıramamaktadır.
COVID-19 pandemisi: 2019 sonu ve 2020'de başlayan pandemi fiziksel etkileşimi sınırlamış ve dijital kullanım gereksinimini hızlandırmıştır. Bu durum özellikle Utilisation kategorisindeki artışı etkileyebilir.
Bu nedenle çalışmanın doğru ifadesi “E-Commerce Road Map döneminde ve sonrasında bu değişimler gözlenmiştir” olmalıdır; “E-Commerce Road Map bu büyümeye neden olmuştur” denemez.
Çalışmanın desteklediği sonuçlar
- Ulusal genel DOI kaynakta 0.74'ten 0.74'e değişmeden kalmıştır.
- Ek 1, özet ve sonuç 21 ilin DOI'sinin arttığını, 12'sinin azaldığını ve 1'inin değişmediğini göstermektedir.
- Opportunity kategorisinde 26 il pozitif ve 8 il sıfır büyüme göstermiştir.
- Infrastructure kategorisinde yalnız 6 il pozitif, 27 il negatif ve 1 il sıfır büyüme göstermiştir.
- Utilisation kategorisinde 33 il pozitif, yalnız Jambi negatif büyüme göstermiştir.
- Ulusal Infrastructure büyümesi −%21.00, Utilisation büyümesi +%29.17'dir.
- İller arasındaki dijital fırsat düzeyi ve büyüme oranları belirgin biçimde heterojendir.
- İl düzeyindeki eksik göstergeler DOI'nin orijinal yapısının uyarlanmasını gerektirmiştir.
Çalışmanın desteklemediği sonuçlar
- E-Commerce Road Map'ın DOI değişimlerine tek başına neden olduğu gösterilmemiştir.
- Infrastructure puanındaki düşüşün gerçek fiziksel altyapının aynı oranda azaldığını kanıtladığı söylenemez.
- Infrastructure düşüşünün kesin olarak mobil internete geçişten kaynaklandığı test edilmemiştir; bu kaynak yazarının olası açıklamasıdır.
- DOI değerlerinin bütün illerde orijinal ITU/UNCTAD 11 göstergeli yapıyla birebir karşılaştırılabilir olduğu gösterilmemiştir.
- 1'in üzerindeki uyarlanmış puanlar orijinal DOI ölçeğinde “1'den daha iyi” gibi doğrudan yorumlanmamalıdır.
- Çalışma KOBİ'lerin satış, gelir, kâr veya istihdamında program kaynaklı nedensel artış ölçmemiştir.
- Çalışma firma bazında e-ticaret benimseme başarısını doğrudan ölçmemektedir.
Kaynak içindeki sayısal ve raporlama tutarsızlıkları
21 il / 22 il farkı: Özet, sonuç ve Ek 1 genel DOI için 21 pozitif, 12 negatif ve 1 sıfır büyüme gösterirken ara sonuç anlatımında 22 ilin büyüdüğü yazılmıştır. Ek 1 verileri 21/12/1 dağılımını doğrulamaktadır.
Bengkulu büyüme değeri: Ara anlatım pozitif büyümenin %0.68 ile Bengkulu'da başladığını belirtirken Ek 1 Bengkulu için %1.61 göstermektedir. Sonuç bölümü pozitif DOI büyüme aralığını %1.52–%25.58 olarak verir; Ek 1'de en düşük pozitif değer Bangka Belitung Islands için %1.52'dir.
2019/2021 ile 2018/2020 farkı: Yöntem verinin gerçek gözlem dönemini 2018 ve 2020 olarak açıklarken formül ve tablolar rapor/yayın yılları olan 2019 ve 2021 etiketlerini kullanmaktadır.
“DOI” ile “Infrastructure” etiketi: Tartışmanın bir bölümünde 1.00, 1.01, 1.08, 1.25, 1.32, 1.39, 1.52, 1.94 ve 3.83 gibi değerlerden genel DOI puanları gibi söz edilmektedir; Ek 1 bu değerlerin 2019 Infrastructure kategori değerleri olduğunu göstermektedir.
Ulusal Denklem 1 uyumsuzluğu: Görünür 2019 ulusal kategori değerlerinin eşit ortalaması 0.76 iken kaynak genel DOI'yi 0.74 verir. Kaynak bu hesaplama farkını yeniden üretilebilir ayrıntıyla açıklamamaktadır.
Çalışmanın temel sınırlılıkları
Yalnız ikincil veri: Araştırmacının veri üretim süreci, kalite kontrolü ve değişkenlerin bütün il düzeyindeki tutarlılığı üzerinde doğrudan kontrolü yoktur.
Eksik il göstergeleri: Orijinal 11 DOI göstergesinin tamamı il düzeyinde mevcut değildir. Dört gösterge tamamen dışarıda kalmış, Opportunity içindeki iki tarife göstergesi ayrı ayrı değil birleşik ICT harcamasıyla temsil edilmiştir.
Uyarlanmış DOI ölçeği: Bazı değerlerin 1'in üzerine çıkması orijinal 0–1 yorumunun il düzeyinde tam korunmadığını göstermektedir.
Ulusal-il karşılaştırılabilirliği: Kaynak ulusal seviyede 11 göstergenin tamamının, il seviyesinde ise azaltılmış gösterge setinin kullanılabildiğini belirtmektedir.
Nedensellik sınırlaması: Betimsel-karşılaştırmalı tasarım, programın etkisini diğer eşzamanlı değişimlerden ayırmaz.
Palapa Ring örtüşmesi: Başka bir kamu altyapı programı aynı zaman aralığında dijital bağlantıyı etkileyebilir.
COVID-19 etkisi: Pandemi dijital kullanım talebini olağan dışı biçimde artırmış olabilir.
Yeniden üretilebilirlik: Kaynak DOI'nin iki temel denklemini verir ancak uyarlanmış kategori skorlarında kullanılan bütün normalizasyon, ağırlıklandırma veya ara hesap adımlarını ayrıntılı olarak yeniden üretilebilir şekilde raporlamamaktadır. Kullanılan analiz yazılımı da belirtilmemiştir.
Kaynağın politika yorumu
Çalışma, dijital fırsatın devamlı gelişebilmesi için özellikle il düzeyinde kullanılabilir ve karşılanabilir dijital altyapının desteklenmesini önermektedir. Opportunity ve Utilisation alanlarındaki büyümenin e-ticaretin yaygınlaştırılmasına yardımcı olabileceği, ancak Infrastructure alanındaki eşitsizlik giderilmeden dijital fırsat eşitliğinin sınırlı kalabileceği savunulmaktadır.
Kaynak ayrıca özellikle KOBİ girişimcileri için dijital okuryazarlık programlarını önermektedir. Bu öneri çalışmanın politika çıkarımıdır; çalışma dijital okuryazarlık müdahalesini deneysel olarak test etmemiştir.
Gelecek araştırmalar
Kaynak gelecek çalışmaların nicel göstergeleri nitel veriyle birleştiren karma yöntem tasarımları kullanmasını önermektedir. Böylece yalnız puan değişimi değil, programların hangi mekanizma üzerinden etkili olduğu daha iyi incelenebilir.
Ayrıca il altı düzeyler, farklı firma büyüklükleri ve farklı sosyo-ekonomik gruplar için ayrı analizler önerilmektedir. Daha ayrıntılı ve düzenli il verisi, gelecekte DOI'nin daha az uyarlamayla ve orijinal gösterge yapısına daha yakın hesaplanmasına olanak sağlayabilir.
Kaynak ve Yöntem Notu
Özgün çalışma: E-Commerce Road Map and Equal Digital Opportunity in Indonesia.
Yazar: Sartika Lestari.
Yazar sırası: Tek yazarlı çalışmadır.
Eş katkı: Tek yazarlı olduğu için eş birinci yazarlık/eş katkı durumu uygulanabilir değildir; ayrıca ayrı bir eş katkı beyanı bulunmamaktadır.
Sorumlu yazar: Sartika Lestari.
Kurum: Master of Science in International Development, The University of Manchester, United Kingdom.
Dergi: Economics Development Analysis Journal.
Cilt / sayı: Vol. 14, No. 4.
Sayı yılı: 2025.
Sayfalar: 507–521.
Article ID: 22559.
DOI: 10.15294/edaj.v14i4.22559.
Makale geçmişi: Kaynak PDF'de Received October 2025; Accepted January 2026; Published February 2026.
Resmî yayın metadata farkı: Derginin resmî makale kaydı çevrimiçi yayın tarihini 23 Ocak 2026 olarak göstermektedir. PDF'deki February 2026 tarihiyle bu kayıt arasında fark vardır ve fark sessizce düzeltilmemiştir.
Yayımlayıcı yapı: Economics Development Analysis Journal, Department of Economic Development, Faculty of Economics, Universitas Negeri Semarang ve Asosiasi Pendidikan Ekonomi LPTK yayımlayıcı yapısı altında yayımlanmaktadır.
Kaynak türü: Nicel, betimsel-karşılaştırmalı, ikincil veri temelli araştırma makalesi.
Hakemlik: Derginin resmî politika sayfası double-blind peer review sürecini belirtmektedir.
Preprint durumu: Kaynak PDF'de ayrı bir preprint sürümü belirtilmemektedir.
Lisans: Derginin arşiv telif politikası Creative Commons Attribution 3.0 lisansını belirtmektedir; yüklenen makale PDF'sinde ise makaleye özgü açık Creative Commons lisans satırı görünmemektedir. Bu nedenle lisans bilgisi dergi politikası düzeyinde değerlendirilmelidir.
Finansman: Kaynak PDF'de ayrı finansman beyanı bulunmamaktadır.
Çıkar çatışması: Kaynak PDF'de ayrı çıkar çatışması beyanı bulunmamaktadır.
Veri erişilebilirliği: Ayrı bir Data Availability bölümü bulunmamaktadır. Yöntem, kullanılan ikincil veri kaynaklarını ITU ve BPS-Statistics Indonesia yayınları olarak açıkça belirtmektedir.
CRediT / yazar katkısı: Kaynak PDF'de ayrı CRediT veya yazar katkısı bölümü bulunmamaktadır.
Etik kurul: Kaynakta ayrı etik kurul beyanı bulunmamaktadır. Çalışma doğrudan insan katılımcıdan veri toplamamış, yayımlanmış ikincil istatistikleri kullanmıştır.
Araştırma yürütme dönemi: Haziran 2022 – Eylül 2022.
Program dönemi: E-Commerce Road Map 2017–2019.
İdeal karşılaştırma planı: 2016 başlangıç ve 2020 bitiş.
Gerçek kullanılan veri dönemi: Kaynak yöntem anlatımına göre 2016 verisinin bulunmaması nedeniyle 2018 başlangıç verisi kullanılmış, bitiş 2020 olarak korunmuştur. Başlangıç veri seti 2019 BPS yayınından, bitiş veri seti 2021 BPS yayınından alınmıştır.
Kaynak tablo/formül etiketleri: Denklem 2, grafikler ve Ek 1 bu iki dönemi DOI2019 ve DOI2021 şeklinde etiketlemektedir. Yöntemdeki 2018/2020 açıklamasıyla bu etiket farkı korunmuştur.
Coğrafi kapsam: Endonezya'nın 34 ili ve ulusal toplam.
Ana ölçüm çerçevesi: Digital Opportunity Index.
DOI ana kategorileri: Opportunity, Infrastructure, Utilisation.
Orijinal gösterge sayısı: 11.
İl düzeyi veri kısıtı: Mobil hücresel abone/100 kişi, mobil internet abonesi/100 kişi, sabit geniş bant abonelerinin toplam internet abonelerine oranı ve mobil geniş bant abonelerinin toplam mobil abonelere oranı il düzeyinde bulunmadığı için dışarıda bırakılmıştır. İnternet ve mobil tarife göstergeleri de ayrı veri bulunmadığından birleşik ICT harcaması göstergesiyle temsil edilmiştir.
Denklem 1: \(DOI=(Opportunity+Infrastructure+Utilisation)/3\).
Denklem 2: \(DOI\ Growth(\%)=((DOI_{2021}-DOI_{2019})/DOI_{2019})\times100\).
Ana ulusal sonuç: Genel DOI 0.74 → 0.74; büyüme %0.00.
Opportunity: 0.80 → 0.81; ulusal büyüme %1.25; 26 il pozitif, 8 il sıfır büyüme.
Infrastructure: 1.00 → 0.79; ulusal büyüme −%21.00; 6 il pozitif, 27 il negatif, 1 il sıfır büyüme.
Utilisation: 0.48 → 0.62; ulusal büyüme %29.17; 33 il pozitif, 1 il negatif büyüme.
Genel DOI il dağılımı: Özet, sonuç ve Ek 1'e göre 21 il pozitif, 12 il negatif ve 1 il sıfır büyüme göstermektedir.
Kaynak içi 21/22 tutarsızlığı: Ara sonuç anlatımında bir yerde 22 ilin büyüdüğü belirtilmektedir; Ek 1, özet ve sonuç 21 ili desteklemektedir.
Kaynak içi Bengkulu tutarsızlığı: Ara anlatım pozitif büyümenin %0.68 Bengkulu ile başladığını belirtirken Ek 1 Bengkulu için %1.61 verir. Ek 1'de en düşük pozitif genel DOI büyümesi Bangka Belitung Islands için %1.52'dir.
Kaynak içi kategori etiketi notu: Tartışmanın bir bölümünde genel DOI diye anılan 1.00–3.83 aralığındaki bazı değerler Ek 1'e göre Infrastructure kategori puanlarıdır.
Ulusal formül yeniden üretilebilirlik notu: Görünür 2019 ulusal kategori puanları Denklem 1'e doğrudan uygulandığında 0.76 verirken kaynak genel DOI'yi 0.74 raporlamaktadır. Farkın ayrıntılı hesaplama nedeni açıklanmamaktadır.
Nedensellik sınırı: Betimsel-karşılaştırmalı çalışma programın nedensel etkisini izole etmez. Palapa Ring Project ve COVID-19 aynı dönem sonuçlarını etkileyebilecek açık karıştırıcı faktörlerdir.
Yazılım / analiz paketi: Kaynak kullanılan hesaplama veya istatistik yazılımını raporlamamaktadır.
İstatistiksel çıkarım: Çalışma p-değeri, güven aralığı veya regresyon temelli nedensel etki raporlamamaktadır; temel analiz puan ve yüzde büyüme karşılaştırmasıdır.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir