Akut açı kapanması krizi, göz içi sıvısının dışarı akmasını sağlayan ön kamara açısının kapanmasıyla birlikte göz içi basıncının hızla yükseldiği bir göz acilidir. İncelenen hastalarda yüksek göz içi basıncı, göz ağrısı ve görme bozukluğu bulunmuş; sığ ön kamara, kapalı açı ve periferik irisin öne doğru bombeleşmesi biyomikroskopi, gonyoskopi ve ultrason biyomikroskopisiyle doğrulanmıştır.

Juan Zheng ve çalışma arkadaşları, COVID-19 enfeksiyonunun bu klinik tabloya eşlik ettiği hastalarda gözün ön kamarasındaki aköz hümörün protein bileşiminin değişip değişmediğini araştırmıştır. Çalışmaya Ocak–Ekim 2023 arasında Liaocheng People’s Hospital’a başvuran 16 hasta alınmıştır. Sekiz hastada akut açı kapanması krizi ve eş zamanlı COVID-19 enfeksiyonu, diğer sekiz hastada ise COVID-19 olmaksızın akut açı kapanması krizi bulunmaktadır.

Her hastadan yaklaşık 100 µL aköz hümör alınmış ve örnekler –80 °C’de saklanmıştır. Proteinler tripsinle peptitlere parçalandıktan sonra çalışmada 4D-DIA olarak adlandırılan veri bağımsız edinim kütle spektrometrisiyle incelenmiştir. Proteinlerin işlevleri GO, KEGG, Reactome ve WikiPathways veri tabanlarıyla; proteinler arasındaki ilişkiler ise STRING protein-protein etkileşim ağıyla değerlendirilmiştir.

Araştırmacılar aköz hümörde toplam 4.588 protein tanımlamıştır. Ana sonuç bölümünde COVID-19–AACC grubunda 82 proteinin arttığı, 121 proteinin azaldığı ve 3.743 proteinin diferansiyel olarak değişmediği bildirilmiştir. Özellikle interferonla uyarılan beş protein, COVID-19–AACC grubunda birlikte artmıştır:

Protein etkileşim ağı bu beş proteinin birbirine bağlı bir antiviral modül oluşturduğunu göstermiştir. Araştırmacıların önerdiği sıra; interferon sinyalinin STAT1 aracılığıyla gen ifadesine aktarılması, MX1 ve IFIT1/IFIT3 ile antiviral etkinin yürütülmesi ve ISG15 aracılığıyla proteinlerin translasyon sonrası düzenlenmesidir.

Yolak analizlerinde RIG-I benzeri reseptör sinyali, alfa/beta interferon yanıtı, interferonla uyarılan genlerin antiviral mekanizmaları, ISG15 sistemi, ribozom ve protein sentezi, RNA işlenmesi, enerji metabolizması, oksidatif stres, DNA onarımı, nekroptoz, aktin hücre iskeleti, fagositoz ve damar sinyalleri öne çıkmıştır.

Çalışmanın bulguları, COVID-19 enfeksiyonu bulunan akut açı kapanması hastalarının göz içi sıvısında belirgin bir interferon ve antiviral protein izi bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte çalışma COVID-19’un akut açı kapanmasını doğrudan oluşturduğunu, söz konusu proteinlerin hastalığın nedeni olduğunu veya bu proteinleri hedefleyen tedavilerin etkili ve güvenli olduğunu kanıtlamamaktadır.

Örneklem yalnızca 16 hastadan oluşmakta, bağımsız doğrulama deneyi bulunmamakta ve istatistiksel raporlamada önemli tutarsızlıklar yer almaktadır. Bu nedenle sonuçlar klinik uygulamaya hazır biyobelirteçlerden çok, daha büyük ve çok merkezli araştırmalarda sınanması gereken moleküler adaylar olarak değerlendirilmelidir.

Akut açı kapanması krizi nedir?

Gözün ön kamarasında sürekli üretilen aköz hümörün dolaşımı ve dışarı akışı, göz içi basıncının düzenlenmesinde temel rol oynar. İris ile kornea arasındaki ön kamara açısı kapanırsa sıvının dışa akışı ciddi biçimde engellenebilir. Bunun sonucunda göz içi basıncı kısa sürede yükselebilir.

Çalışmaya alınan bütün hastalarda akut dönemde yüksek göz içi basıncı, göz ağrısı ve görme azalması bulunmaktadır. Klinik değerlendirmede sığ ön kamara, açı kapanması ve periferik irisin öne doğru bombeleşmesi saptanmıştır. Hastaların tıbbi öykülerinde ayrıca baş ağrısı, bulantı, kusma, geçici bulanık görme ve ışıkların çevresinde halka görme gibi yakınmaların bulunup bulunmadığı kaydedilmiştir.

Bu çalışma akut açı kapanmasının genel nedenlerini belirleyen epidemiyolojik bir araştırma değildir. Bütün katılımcılar zaten akut açı kapanması krizi geçirmektedir. Araştırılan fark, COVID-19 enfeksiyonunun eşlik ettiği ve etmediği AACC hastalarının aköz hümör protein profilleri arasındadır.

Araştırma neden COVID-19’a odaklanıyor?

Makale, pandemi döneminde akut açı kapanması vakalarının kümelenmesine ve SARS-CoV-2 enfeksiyonundan kısa süre sonra ortaya çıkan bazı klinik gözlemlere dikkat çekmektedir. Önerilen olası açıklamalar arasında sistemik inflamasyon, otonom sinir sistemi değişiklikleri, endokrin ve uyku bozuklukları, ilaç kullanımındaki değişimler, damar yanıtları ve göz içi sıvısının dışa akım yapılarındaki inflamatuvar değişiklikler bulunmaktadır.

Araştırmacılar, SARS-CoV-2 ile ilişkili bağışıklık yanıtının anatomik açıdan zaten risk taşıyan bir gözde aköz hümör dışa akımının güvenlik sınırını azaltabileceğini öne sürmektedir. Ancak bu düşünce çalışmanın başlangıç hipotezidir; araştırmanın kendisi göz açısının COVID-19 nedeniyle kapandığını doğrudan göstermemektedir.

Literatürdeki boşluk

COVID-19 proteomik çalışmalarında kan plazması, periferik kan mononükleer hücreleri ve farklı hücre popülasyonlarında kompleman, pıhtılaşma, sitokinler ve interferon yolakları incelenmiştir. Buna karşılık COVID-19 enfeksiyonunun akut açı kapanması sırasında gözün ön kamarasındaki protein ortamını nasıl etkilediğine ilişkin sistematik verinin sınırlı olduğu belirtilmektedir.

Araştırmanın temel soruları şunlardır:

• COVID-19 enfeksiyonu bulunan AACC hastalarının aköz hümöründe farklı bir protein imzası var mıdır?
• İnterferonla uyarılan proteinler birlikte artmakta mıdır?
• STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 ve IFIT3 işlevsel olarak bağlı bir düzenleyici eksen oluşturmakta mıdır?
• Protein değişimleri antiviral yanıtın ötesinde metabolizma, protein sentezi, hücre ölümü, hücre iskeleti ve damar işlevleriyle ilişkili midir?
• Bu proteinler gelecekte biyobelirteç veya tedavi araştırmalarına aday olabilir mi?

Hasta grupları

Çalışma tek merkezde, Ocak 2023 ile Ekim 2023 arasında yürütülmüştür. Akut açı kapanması nedeniyle göz içi basıncını azaltmak amacıyla ön kamara parasentezi yapılması gereken veya ameliyat sırasında sıvı boşaltılması gereken hastalar değerlendirilmiştir.

Ana metin, iki grup arasında başlangıç demografisi ve klinik özellikler bakımından anlamlı fark olmadığını, bütün karşılaştırmalar için P>0,05 elde edildiğini belirtmektedir. Bununla birlikte Tablo 1’de değişkenlere ait ayrı P değerleri veya kullanılan testler gösterilmemiştir. Sekizer kişilik gruplarda “anlamlı fark yokluğu”, grupların kesin olarak eşdeğer olduğunu kanıtlamaz; düşük istatistiksel güç nedeniyle gerçek farklılıklar saptanamamış olabilir.

COVID-19 durumu nasıl kaydedildi?

Araştırma ekibi nükleik asit veya antijen testi sonuçlarını, enfeksiyon tarihini, klinik belirtileri ve uygulanan tedavileri kaydettiğini bildirmektedir. COVID-19–AACC grubunda yorgunluk, düşük dereceli ateş ve üst solunum yolu belirtileri bulunduğu belirtilmiştir.

Buna karşılık her hastanın test yöntemi, enfeksiyonla göz krizinin başlangıcı arasındaki süre, COVID-19 şiddeti, aşı durumu, viral varyant, antiviral veya kortikosteroid tedavisi ve sistemik inflamasyon düzeyi sonuç tablolarında verilmemiştir. Bu değişkenler göz içi protein profilini etkileyebilecek potansiyel karıştırıcılardır.

Standartlaştırılmış göz muayeneleri

Katılımcılara karşılaştırılabilir kabul edilen başvuru sonrası zaman aralığında kapsamlı göz muayeneleri uygulanmıştır:

• Her iki gözde rebound tonometreyle göz içi basıncı ölçümü,
• Akut etkilenen gözde basınç düşürücü tedaviden önce başlangıç basıncının kaydedilmesi,
• Kornea, ön kamara, iris ve lens için yarık lamba biyomikroskopisi,
• Optik disk ve makula için fundus muayenesi,
• Goldmann tipi lensle gonyoskopi,
• Aksiyel uzunluk ölçümü,
• Humphrey otomatik perimetresiyle görme alanı testi,
• Açı, periferik iris, siliyer cisim ve lens konumunu incelemek için ultrason biyomikroskopisi.

Muayenelerin uzman göz hekimlerince yapıldığı ve verilerin iki uzman tarafından bağımsız olarak kontrol edildiği belirtilmiştir. Ancak değerlendiricilerin COVID-19 grubuna karşı körlenip körlenmediği açıklanmamıştır.

Aköz hümör örnekleri nasıl alındı?

Örnekler ameliyathane koşullarında, ön kamara parasentezi sırasında alınmıştır. Enfeksiyonu önlemek amacıyla ameliyattan önce levofloksasin damla uygulanmış; işlem günü göz yüzeyi hazırlanmış ve oksibuprokain hidroklorür ile topikal anestezi yapılmıştır.

Tek bir deneyimli cerrah, mikroskop altında 1 mL’lik insülin enjektörünü şeffaf korneal limbus bölgesinden ön kamaraya ilerletmiştir. İris, lens ve kornea endoteline dokunulmamasına dikkat edilerek yaklaşık 100 µL aköz hümör düşük negatif basınçla çekilmiştir. Örnekler steril mikrosantrifüj tüpüne aktarılmıştır.

Numuneler önce buz üzerinde tutulmuş, ardından proteomik incelemeye kadar –80 °C’de saklanmıştır. Görünür kan bulaşı veya bulanıklık bulunan örneklerin dışlanacağı belirtilmiştir. Örnek alımından sonra klinik gereksinime göre trabekülektomi veya fakoemülsifikasyon gibi işlemlere devam edilmiştir.

Proteomik analiz nasıl yürütüldü?

Dondurulmuş aköz hümör örnekleri buz üzerinde çözülmüş, partikülleri ayırmak için santrifüj edilmiş ve üst sıvı alınmıştır. Toplam protein girdisini örnekler arasında eşitlemek amacıyla protein konsantrasyonuna göre yükleme normalizasyonu yapılmıştır.

Proteinler denatüre edilmiş, disülfit bağları indirgenmiş ve serbest sülfhidril grupları alkilleştirilmiştir. Ardından tripsinle enzimatik parçalama uygulanmış; oluşan peptitler katı faz ekstraksiyonuyla temizlenip liyofilize edilmiştir.

Peptitler yüksek performanslı sıvı kromatografisi-kütle spektrometrisi sistemine verilmiş ve veri bağımsız edinim modunda analiz edilmiştir. Kalite kontrol örnekleri cihaz kararlılığını izlemek amacıyla çalışma boyunca kullanılmıştır.

Ham verilerde pik çıkarımı, iyon eşleştirme, peptit tanımlama ve protein nicelendirmesi gerçekleştirilmiştir. Peptit ve protein düzeyinde yanlış keşif oranının yüzde 1’in altında tutulduğu belirtilmiştir:

\[ \mathrm{FDR}_{peptit} < 0{,}01 \]

\[ \mathrm{FDR}_{protein} < 0{,}01 \]

Veriler logaritmik dönüşüm, eksik değer tamamlama ve normalizasyondan geçirilmiştir. Buna karşılık cihaz modeli, iyon hareketliliği parametreleri, kromatografi kolonu, gradyan, kütle aralıkları, DIA pencereleri, çarpışma enerjileri, tripsin/protein oranı, kullanılan yazılım, sürüm, insan proteom veri tabanı, eksik değer tamamlama yöntemi ve normalizasyon algoritması PDF’de verilmemiştir.

Bu eksiklikler yöntemin başka bir laboratuvarda aynı biçimde tekrarlanmasını zorlaştırmaktadır. Ayrıca özet ve başlık altında “4D-DIA” ifadesi kullanılmasına rağmen dört boyutlu analizin hangi cihaz ve iyon hareketliliği yaklaşımıyla gerçekleştirildiği ayrıntılandırılmamıştır.

Diferansiyel protein eşiği

Sonuç bölümünde diferansiyel proteinler için fold-change değerinin 1,5’in üzerinde ve iki kuyruklu Student t-testinde P değerinin 0,05’in altında olması gerektiği yazılmıştır:

\[ FC > 1{,}5 \]

\[ p < 0{,}05 \]

Fold-change genel olarak iki grubun ortalama protein bolluklarının oranını ifade eder:

\[ FC = \frac{\text{COVID-19–AACC grubundaki ortalama protein bolluğu}}{\text{AACC kontrol grubundaki ortalama protein bolluğu}} \]

Bu denklem, tablolardaki oranı açıklamak amacıyla eklenmiştir; PDF’de açık bir matematiksel denklem olarak verilmemiştir. Tablolarda karşılaştırma “AH:AHC” olarak gösterilmiş, fakat AH ve AHC kısaltmaları yöntem bölümünde açıkça tanımlanmamıştır. Metin ve çekirdek protein grafikleri AH grubunun COVID-19–AACC yönünü temsil ettiğini düşündürmektedir.

Yöntem bölümünde ayrıca çoklu test düzeltmesinden sonra q<0,05 kullanılacağı belirtilmiştir. Buna rağmen sonuçlarda ham P değerinden söz edilmekte ve tablolarda P sütunu gösterilmektedir. P değerlerinin düzeltilmiş değerler olup olmadığı açıklanmamıştır.

Binlerce testte çoklu karşılaştırma neden önemlidir?

Binlerce protein aynı anda karşılaştırıldığında, gruplar arasında gerçek fark bulunmasa bile tesadüfen küçük P değerleri elde edilebilir. Bu nedenle yanlış keşif oranı veya benzeri çoklu karşılaştırma düzeltmeleri proteomik araştırmalarda kritik önemdedir.

Çalışma çoklu test düzeltmesi yaptığını belirtmekle birlikte sonuç tablolarındaki sınıflandırmalar bu kuralla açık biçimde örtüşmemektedir. Örneğin artmış proteinler tablosunda DPYSL4 için P=0,08298, LCP1 için P=0,10490 ve CRMP1 için P=0,13038 verilmiştir. Benzer biçimde azalmış proteinler tablosunda da P>0,05 olan çok sayıda satır bulunmaktadır.

Buna karşılık “istatistiksel olarak anlamlı olmayan” Ek Tablo S1’de PPP1R12A için FC=0,557942 ve P=0,049883 gibi değerler yer almaktadır. Bu nedenle yalnızca tablo başlıklarına dayanarak hangi proteinlerin düzeltilmiş istatistiksel anlamlılık taşıdığı kesin biçimde belirlenememektedir.

Kalite kontrol sonuçları

Şekil 1’in üst bölümünde her örnek için belirlenen peptit ve protein sayıları gösterilmektedir. Örnek başına peptit sayıları yaklaşık 29.909 ile 54.325; protein sayıları yaklaşık 3.265 ile 4.405 arasında değişmektedir.

Aynı şekilde:

• Toplam 4.588 protein tanımlandığı,
• 4.342 proteinin örneklerin en az yüzde 25’inde,
• 3.946 proteinin örneklerin en az yüzde 50’sinde,
• 2.450 proteinin bütün örneklerde ölçüldüğü gösterilmektedir.

Alt bölümde normalleştirilmiş proteinler için varyasyon katsayısının kümülatif dağılımı ve kutu grafikleri bulunmaktadır. İki grubun varyasyon dağılımları tamamen aynı değildir. Metin genel olarak cihaz kararlılığının ve tekrarlanabilirliğin yeterli olduğu sonucuna ulaşmaktadır.

Ana metinde toplam iyon kromatogramlarının örtüştüğü, pik şekillerinin iyi olduğu, retansiyon zamanı kaymasının sınırlı kaldığı ve PCA’da kalite kontrol örneklerinin kümelendiği belirtilmektedir. Ancak PDF’de bu iddialara karşılık gelen TIC veya PCA görselleri sunulmamıştır.

Kaç protein değişmişti?

Sonuç bölümüne göre 4.588 tanımlanmış proteinin:

• 82’si COVID-19–AACC grubunda artmış,
• 121’i azalmış,
• 3.743’ü anlamlı farklılık göstermemiştir.

Bu üç sayı toplam 3.946’dır. Şekil 1’de de 3.946 proteinin örneklerin en az yüzde 50’sinde ölçüldüğü gösterilmektedir. Bu eşitlik, diferansiyel analizin yalnızca bu 3.946 protein üzerinde yapılmış olabileceğini düşündürmektedir. Kalan 642 proteinin eksik ölçüm oranı nedeniyle dışlandığı varsayılabilir; fakat metin bu analiz evrenini açık biçimde tanımlamamıştır.

Şekil 2’deki volkan grafiğinde yatay eksen \( \log_2(AH/AHC) \), dikey eksen ise \(-\log_{10}(P)\) olarak verilmiştir:

\[ \log_2(FC) > 0 \Rightarrow \text{COVID-19 yönünde daha yüksek protein bolluğu} \]

\[ \log_2(FC) < 0 \Rightarrow \text{kontrol yönünde daha yüksek protein bolluğu} \]

Grafikte ISG15, MX1 ve IFIT1 pozitif yönde etiketlenen proteinler arasındadır. Bununla birlikte çalışmanın tartışma bölümünde toplam diferansiyel protein sayısı 203 yerine 132 olarak verilmiştir. Bu sayı farkı açıklanmamıştır.

En büyük değişimler yalnızca beş çekirdek proteinle sınırlı değildi

STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 ve IFIT3 biyolojik birliktelikleri ve protein etkileşim ağındaki bağlantıları nedeniyle çalışmanın merkezine alınmıştır. Ancak tabloda en yüksek fold-change değerlerinin tümü bu eksene ait değildir.

Örneğin CRYAA için yaklaşık 139,5; APOBEC3A için 7,30; TPST1 için 4,37; LCN1 ve SNCB için yaklaşık 4,35 fold-change bildirilmiştir. Bu proteinlerin bazıları ana tartışmada ayrıntılı biçimde ele alınmamıştır. STRING ağında “hub protein” seçiminin hangi merkezilik ölçütü, eşik veya puanla yapıldığı da açıklanmadığından beş çekirdek proteinin seçiminin nicel ağ dayanağı tam olarak yeniden oluşturulamamaktadır.

STAT1: Sinyali gen ifadesine taşıyan merkez

STAT1, tip I, II ve III interferonların yanı sıra farklı sitokinlerden gelen sinyalleri hücre çekirdeğindeki gen ifadesi programlarına aktaran JAK–STAT yolunun merkezî transkripsiyon faktörlerinden biridir.

Çalışmada STAT1 için yaklaşık 1,75 kat artış bildirilmiştir. Araştırmacılar bu artışı, göz içi ortamda interferon yanıtının gen düzeyindeki programının etkinleştiğine ilişkin bir işaret olarak yorumlamaktadır.

STAT1’in yükselmesi tek başına akut açı kapanmasına neden olduğunu göstermez. Protein bolluğu, işlevsel aktivasyonla aynı değildir; fosforilasyon, çekirdeğe geçiş ve hedef gen bağlanması gibi mekanizmalar doğrudan ölçülmemiştir.

ISG15: Antiviral savunma ile inflamasyon arasındaki düzenleyici

ISG15, ubikuitine benzeyen ve hedef proteinlere kovalent olarak bağlanabilen bir proteindir. ISGylasyon adı verilen bu işlem proteinlerin kararlılığını, hücre içindeki konumunu ve işlevini değiştirebilir.

Çalışmada ISG15 yaklaşık 3,25 kat artmıştır. Yazarlar, ISG15’in STAT1, MX1 ve IFIT proteinleri gibi antiviral bileşenleri düzenleyerek yanıtın gücünü ve süresini etkileyebileceğini belirtmektedir.

ISG15’in aynı zamanda hücre dışına salgılanabilen ve bağışıklık yanıtını değiştirebilen bir molekül olması, koruyucu antiviral etkinin aşırı inflamasyonla birlikte bulunabileceği ikili bir role işaret etmektedir. Çalışma bu iki etkinin hangisinin baskın olduğunu doğrudan sınamamıştır.

MX1: Viral çoğalmaya karşı efektör

MX1, interferonla uyarılan büyük bir GTPazdır. Makalede viral nükleokapsid hareketini, çoğalma kompleksi oluşumunu veya hücre içi membran dinamiklerini bozarak RNA virüslerinin çoğalmasını sınırlandırabildiği anlatılmaktadır.

COVID-19–AACC grubunda MX1 için yaklaşık 2,60 kat artış bildirilmiştir. Bu artış göz içi ortamda antiviral efektör yanıtın güçlendiğini düşündürmektedir. Ancak aköz hümörde SARS-CoV-2 RNA’sı veya canlı virüs araştırılmadığı için MX1 artışı göz içinde aktif viral çoğalmanın kanıtı değildir.

IFIT1 ve IFIT3: Viral RNA’nın okunmasını engelleyen ortaklık

IFIT1, belirli kap yapılarından yoksun viral RNA moleküllerine bağlanarak bunların protein sentezinde kullanılmasını engelleyebilir. Çalışmada IFIT1 yaklaşık 3,35 kat artmıştır.

IFIT3 ise IFIT ailesinde iskele ve sinyal güçlendirici rol üstlenmektedir. IFIT1 ile kompleks oluşturabilir ve RIG-I/MDA5–TBK1–IRF3 gibi nükleik asit algılama yollarıyla bağlantı kurabilir. IFIT3 için yaklaşık 1,88 kat artış bildirilmiştir.

Bu iki proteinin birlikte artması, yazarlar tarafından yalnızca interferon sinyalinin başlaması değil, antiviral translasyon baskısının da güçlenmesi olarak yorumlanmıştır.

Önerilen antiviral eksen

Çalışmanın önerdiği biyolojik akış şu biçimde özetlenebilir:

\[ \text{Viral nükleik asit algısı} \rightarrow \text{interferon üretimi} \rightarrow \text{JAK–STAT/STAT1 etkinliği} \rightarrow \text{ISG genlerinin artışı} \]

\[ \text{STAT1} \rightarrow \text{MX1 ve IFIT1/IFIT3 ile antiviral efektör yanıt} \]

\[ \text{ISG15} \rightarrow \text{ISGylasyon ve protein işlevlerinin translasyon sonrası düzenlenmesi} \]

Bu gösterimler, çalışmanın mekanistik anlatımını açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. Araştırmada bu olayların zaman sırası, hücre içindeki yönü veya nedensel bağı deneysel olarak izlenmemiştir.

Protein etkileşim ağı ne gösteriyor?

Şekil 3F’de STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 ve IFIT3’ün STRING veri tabanındaki bağlantıları gösterilmektedir. Ağda beş proteinin tamamı yoğun biçimde birbirine bağlanmıştır. Farklı renklerdeki çizgiler STRING’in deneysel veri, veri tabanı kaydı, metin madenciliği, birlikte ifade ve benzeri farklı ilişki kaynaklarını temsil etmektedir.

Bu ağ hastaların aköz hümöründe proteinlerin fiziksel olarak birbirine bağlandığını doğrudan kanıtlamaz. STRING, daha önceki biyolojik bilgilerden türetilen olası işlevsel ilişkileri gösterir. Araştırmadaki özgün bulgu, söz konusu proteinlerin aynı hasta grubunda artmasıdır; ağ ise bu artışların bilinen biyolojik ilişkilerle uyumunu göstermektedir.

GO analizi: Proteinler nerede ve hangi işlevlerde yoğunlaşıyor?

Şekil 4A’da Gene Ontology zenginleştirmesi üç bölümde sunulmuştur.

Hücresel bileşenler

Farklılaşan proteinler özellikle şu yapılarda yoğunlaşmıştır:

• Sitozol,
• Hücre dışı veziküller ve eksozomlar,
• Ribonükleoprotein kompleksleri,
• Ribozomlar ve ribozomal alt birimler,
• Hücre-substrat bağlantıları ve fokal adezyonlar.

Yazarlar sitozolik ve ribozomal proteinlerin aköz hümörde bulunmasını siliyer cisim, trabeküler ağ, iris veya kornea endoteli gibi yapılarda hücresel stres, geç apoptoz ya da nekrozla ilişkili protein sızıntısının olası işareti olarak yorumlamaktadır. Bu hücresel kaynaklar deneysel olarak doğrulanmamıştır.

Moleküler işlevler

Protein bağlanması, organik ve heterosiklik bileşik bağlanması, nükleik asit bağlanması, RNA ve mRNA bağlanması ile ribozomun yapısal bileşenleri öne çıkmıştır.

Biyolojik süreçler

Organik azotlu bileşik biyosentezi, hücresel amid ve peptit metabolizması, çeşitli katabolik süreçler, ribonükleoprotein kompleks oluşumu ve proteinlerin membranlara yönlendirilmesi zenginleşmiştir.

KEGG analizi: Enerji, protein sentezi ve hücre ölümü

Şekil 4B’de en belirgin zenginleşmelerden biri ribozom yolundadır. Bunun yanında şu yollar görülmektedir:

• Glikoliz ve glukoneogenez,
• Fruktoz ve mannoz metabolizması,
• Pentoz fosfat yolu,
• Oksidatif fosforilasyon,
• B6 vitamini metabolizması,
• O-glikan biyosentezi,
• RNA yıkımı ve ribozom biyogenezi,
• Baz eksizyon onarımı,
• Nekroptoz,
• Aktin hücre iskeletinin düzenlenmesi,
• Antijen işleme ve sunumu.

Bu desen, araştırmacılar tarafından yüksek göz içi basıncı, olası iskemi-hipoksi, oksidatif stres ve viral/sistemik inflamasyon karşısında artan ATP ve NADPH ihtiyacının olası yansıması olarak yorumlanmaktadır.

KEGG’nin “İnsan Hastalıkları” bölümünde COVID-19 dışında influenza, HIV, hepatit C, Epstein–Barr virüsü, Salmonella, nörodejeneratif hastalıklar, Parkinson hastalığı, amyotrofik lateral skleroz ve pankreas kanseri gibi başlıklar da görülmektedir. Bu zenginleşmeler hastalarda bu hastalıkların bulunduğunu göstermez. Aynı proteinlerin farklı hastalıklarda kullanılan ortak inflamasyon, stres, mitokondri ve hücre ölümü ağlarında yer aldığını gösterir.

Reactome analizi: Translasyon aygıtının yeniden düzenlenmesi

Şekil 4C’de protein sentezinin hemen her aşaması öne çıkmaktadır:

• Ökaryotik translasyon başlangıcı,
• Kap bağımlı translasyon başlangıcı,
• 40S ve 60S ribozomal alt birim süreçleri,
• Peptit zinciri uzaması,
• Translasyon sonlandırması,
• Viral mRNA translasyonu,
• rRNA işlenmesi ve değiştirilmesi,
• mRNA kesilip birleştirilmesi,
• Anlamsız mutasyon aracılı mRNA yıkımı.

İnterferon alfa/beta sinyali, ISG15 antiviral mekanizması, interferonla uyarılan genlerin antiviral etkinliği, interlökin-12 ve interlökin-21 sinyalleri de zenginleşmiştir.

Fagositoz, RHO ve RAC GTPazları, aktin dinamikleri, akson yönlendirme, DNA onarımı, telomer bakımı, SUMOylasyon ve VEGF/VEGFR2 sinyali de öne çıkan diğer süreçlerdir.

WikiPathways analizi

Şekil 4D’de en yüksek zenginleşme sitoplazmik ribozomal proteinlerde görülmektedir. Ayrıca şu başlıklar yer almaktadır:

• Translasyon faktörleri,
• mRNA işlenmesi,
• SARS-CoV-2 nsp1 proteininin konak translasyon başlangıcını engellemesi,
• Akut viral miyokardit ve tüberküloz bağışıklık yanıtıyla ortak modüller,
• Baz eksizyon onarımı,
• Sfingolipit yıkımı,
• NAD+ metabolizması,
• Cori döngüsü,
• EGF/EGFR ve MAPK/ERK sinyali.

Yazarlar ribozom ve translasyon faktörlerindeki zenginleşmeyi, hücrelerin SARS-CoV-2’nin konak protein sentezini baskılayıcı etkisine ve akut basınç stresine karşı protein sentezi ve onarım kapasitesini artırma çabasıyla ilişkilendirmektedir. Başka bir olasılık, hasarlı hücrelerden ribozomal bileşenlerin aköz hümöre sızmasıdır. Araştırma bu iki açıklamayı birbirinden ayırmamaktadır.

Eksozomlar ve hücre dışı veziküller

GO analizinde hücre dışı vezikül ve eksozom terimlerinin zenginleşmesi, inflamatuvar aracılar, pıhtılaşma veya fibrozla ilişkili moleküller ve hücre dışı matriks düzenleyicilerinin veziküller aracılığıyla taşınabileceği düşüncesini gündeme getirmiştir.

Yazarlar bunun trabeküler ağ işlev bozukluğunu, aköz hümör dışa akım direncini ve inflamatuvar ortamı güçlendirebileceğini ileri sürmektedir. Ancak çalışmada veziküller ayrı olarak izole edilmemiş veya hücre kaynakları belirlenmemiştir.

Aktin hücre iskeleti ve trabeküler ağ

Aktin hücre iskeleti, RHO/RAC GTPazları, hücre-substrat bağlantıları ve fokal adezyonlarla ilişkili zenginleşmeler; hücre şekli, adezyon ve membran proteinlerinin dağılımında değişiklik olabileceğini düşündürmektedir.

Araştırmacılar bu değişimlerin trabeküler ağ hücrelerinin yapısını ve sıvı dışa akım direncini etkileyebileceğini öne sürmektedir. Bununla birlikte trabeküler ağ dokusu doğrudan incelenmemiş, hücre mekaniği veya sıvı akımı deneysel olarak ölçülmemiştir.

Oksidatif stres ve DNA onarımı

Pentoz fosfat yolu, oksidatif fosforilasyon, NAD+ metabolizması, baz eksizyon onarımı ve hücresel stres yolaklarının birlikte görülmesi; yüksek göz içi basıncı, iskemi-reperfüzyon ve sistemik inflamasyon altında oksidatif hasar oluşabileceği şeklinde yorumlanmıştır.

Ancak araştırmada reaktif oksijen türleri, DNA hasarı, mitokondri işlevi veya antioksidan kapasite doğrudan ölçülmemiştir. Yolak zenginleşmesi, bu süreçlere ilişkin hipotez üretir; sürecin gerçekleştiğini tek başına kanıtlamaz.

Antiviral yanıt koruyucu mu, zararlı mı?

STAT1–ISG15–MX1–IFIT1/3 ekseninin ilk işlevi viral çoğalmayı sınırlandırmaktır. Bu nedenle proteinlerin artışı konak savunmasının etkinleşmesini gösterebilir.

Bununla birlikte uzun süren veya aşırı interferon yanıtı inflamatuvar aracıların birikmesine, bağışıklık hücresi girişine, damar geçirgenliğine ve sıvı dışa akım yapılarında ödeme katkıda bulunabilir. Yazarlar eksenin hem antiviral savunma hem de immünopatoloji potansiyeli taşıdığını ileri sürmektedir.

Çalışma koruyucu ve zararlı etkinin büyüklüğünü ölçmemiştir. Protein artışının hastalık şiddetini azalttığı veya artırdığına ilişkin klinik korelasyon sunulmamaktadır.

COVID-19’un göz içinde bulunduğu kanıtlandı mı?

Hayır. Çalışmada aköz hümörde SARS-CoV-2 PCR’ı, viral antijen, viral protein, viral kültür veya doku içi viral yerleşim araştırılmamıştır.

İnterferonla uyarılan proteinlerin artması, sistemik enfeksiyonun göz içi bağışıklık ortamına yansımasını gösterebilir. Bununla birlikte bu bulgu göz içinde aktif virüs bulunduğunun doğrudan kanıtı değildir.

Proteinlerin hangi hücrelerden geldiği biliniyor mu?

Hayır. Aköz hümördeki proteinler:

• Siliyer cisimden,
• İristen,
• Trabeküler ağdan,
• Kornea endotelinden,
• Göz içine giren bağışıklık hücrelerinden,
• Bozulmuş kan-aköz bariyerinden geçen sistemik proteinlerden,
• Hasarlı veya ölen hücrelerden gelebilir.

Tek hücreli analiz, mekânsal proteomik, immünohistokimya veya doku doğrulaması yapılmadığı için hücresel kaynaklar belirlenememiştir.

Biyobelirteç olasılığı

Yazarlar STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 ve IFIT3’ün COVID-19 ile ilişkili göz komplikasyonlarında biyobelirteç adayı olabileceğini belirtmektedir. Bunun gerçekleşebilmesi için en azından şu adımlar gereklidir:

• Daha büyük ve bağımsız hasta gruplarında aynı protein deseninin doğrulanması,
• Sağlıklı, COVID-19’suz AACC, COVID-19’lu fakat AACC’siz ve farklı göz hastalıklarına sahip kontrol gruplarının karşılaştırılması,
• Hedefli kütle spektrometrisi, ELISA veya benzeri bağımsız yöntemlerle nicel doğrulama,
• Duyarlılık, özgüllük, pozitif ve negatif öngörü değerlerinin hesaplanması,
• Protein düzeylerinin göz içi basıncı, görme kaybı ve uzun dönem sonuçlarla ilişkilendirilmesi,
• Klinik eşiklerin ve örnek alma zamanının tanımlanması.

Mevcut çalışmada tanısal performans analizi yapılmadığından bu proteinlere bugün için klinik biyobelirteç denilemez.

Tedavi hedefi olasılığı

Makale JAK–STAT baskılayıcıları, ISGylasyon düzenleyicileri ve translasyon baskısını değiştiren yaklaşımları gelecekte araştırılabilecek tedavi yönleri olarak anmaktadır.

Çalışmada hiçbir ilaç uygulanmamış, doz-cevap deneyi yapılmamış, göz içi basıncında tedaviye bağlı değişim ölçülmemiş ve hayvan veya hücre modeli kullanılmamıştır. Antiviral savunma eksenini baskılamak enfeksiyon kontrolünü de zayıflatabileceğinden bu öneriler yalnızca deneysel araştırma hipotezidir.

Çalışmanın güçlü yönleri

• Doğrudan gözün ön kamarasından alınan insan aköz hümörünü incelemektedir.
• COVID-19–AACC ile COVID-19’suz AACC hastalarını karşılaştırarak akut açı kapanmasının ortak etkisini kısmen kontrol etmektedir.
• Her iki grupta hastaların akut klinik dönemde bulunması klinik bağlamı yakınlaştırmaktadır.
• Örnekler tek cerrah tarafından standartlaştırılmış yöntemle alınmıştır.
• 4.588 proteine ulaşan geniş bir keşifsel proteomik tarama gerçekleştirilmiştir.
• Protein değişimleri dört farklı yolak veri tabanıyla karşılaştırılmıştır.
• Tek tek proteinler yerine işlevsel olarak bağlantılı bir interferon ekseni önerilmiştir.
• Fold-change ve P değerlerinin geniş protein listeleri ek tabloda paylaşılması bağımsız incelemeye imkân vermektedir.
• Etik onay, yazılı onam, finansman, çıkar çatışması ve veri erişimi beyanları sunulmuştur.

Çalışmanın temel sınırlılıkları

• Çok küçük örneklem: Her grupta yalnızca sekiz hasta bulunmaktadır.
• Tek merkez: Hastaların tamamı aynı bölgedeki tek hastaneden alınmıştır.
• Güç analizi yoktur: Sekizer kişilik örneklemin kaç büyüklükte farkı güvenilir biçimde saptayabileceği belirtilmemiştir.
• Binlerce karşılaştırma: Çoklu test düzeltmesinin uygulaması ve tablo sınıflandırmaları açık değildir.
• İstatistik tabloları tutarsızdır: Diferansiyel kabul edilen çok sayıda proteinde P>0,05 bulunmaktadır.
• Toplam protein sayıları açıklanmamıştır: 4.588 tanımlanmış proteinden neden yalnızca 3.946’sının üç sonuç kategorisine girdiği açıkça yazılmamıştır.
• 203–132 çelişkisi: Sonuç ve tartışma bölümlerindeki diferansiyel protein sayıları uyuşmamaktadır.
• Kontrol grupları sınırlıdır: Sağlıklı birey, COVID-19 olup AACC olmayan hasta veya başka inflamatuvar göz hastalığı kontrolü bulunmamaktadır.
• Nedensellik göstermez: COVID-19 enfeksiyonunun açı kapanmasına neden olduğu kanıtlanmamıştır.
• Viral varlık ölçülmemiştir: Aköz hümörde SARS-CoV-2 RNA veya antijeni araştırılmamıştır.
• Hücresel kaynak bilinmemektedir: Proteinlerin göz dokusundan mı, dolaşımdan mı veya bağışıklık hücrelerinden mi geldiği belirlenmemiştir.
• Bağımsız protein doğrulaması yoktur: Hedefli proteomik, Western blot, ELISA veya immünohistokimyasal doğrulama bildirilmemiştir.
• İşlevsel doğrulama yoktur: STAT1 veya diğer proteinlerin baskılanmasının göz içi basıncı ve inflamasyon üzerindeki etkisi test edilmemiştir.
• Yöntem ayrıntıları yetersizdir: Cihaz, yazılım, kütle spektrometrisi ayarları ve veri işleme algoritmaları eksiktir.
• COVID-19 ayrıntıları eksiktir: Enfeksiyon zamanı, şiddeti, aşı durumu ve tedaviler hasta düzeyinde raporlanmamıştır.
• Karıştırıcılar kontrol edilmemiştir: Yaş, cinsiyet, hipertansiyon, diyabet ve tedaviler için çok değişkenli analiz yapılmamıştır.
• Başlangıç karşılaştırmalarında P değerleri yoktur: “Fark yok” ifadesi tablo üzerinden denetlenememektedir.
• Körleme açıklanmamıştır: Laboratuvar ve klinik değerlendiricilerin grup bilgisinden habersiz olup olmadığı belirtilmemiştir.
• Yolak analizi ayrıntıları eksiktir: Arka plan protein evreni, minimum gen/protein sayısı ve çoklu test düzeltmesi verilmemiştir.
• DO sonuçları sunulmamıştır: Yöntemde Disease Ontology analizi belirtilmesine rağmen ayrı sonuç gösterilmemiştir.
• PPI hub ölçütü açıklanmamıştır: Merkezilik algoritması veya eşik değeri raporlanmamıştır.
• Uzun dönem takip yoktur: Protein profilinin görme, tekrarlayan kriz veya glokom ilerlemesiyle ilişkisi incelenmemiştir.
• Hakemlik yoktur: Belge henüz bağımsız hakem değerlendirmesinden geçmemiştir.

Çalışma ne söylüyor?

• COVID-19 enfeksiyonu eşlik eden AACC hastalarının aköz hümöründe farklı bir protein deseni gözlenmiştir.
• STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 ve IFIT3 proteinleri COVID-19–AACC grubunda daha yüksek ölçülmüştür.
• Bu beş protein bilinen interferon ve antiviral yanıt ağlarında işlevsel olarak bağlantılıdır.
• Protein değişimleri yalnızca antiviral yolaklarla değil, ribozom, RNA işlenmesi, enerji metabolizması, oksidatif stres, hücre iskeleti ve damar sinyalleriyle de ilişkilidir.
• Aköz hümör, sistemik viral enfeksiyonla ilişkili göz içi bağışıklık değişikliklerini yansıtabilecek bir biyolojik örnek olabilir.
• Çekirdek proteinler daha büyük araştırmalarda biyobelirteç ve mekanizma adayı olarak incelenebilir.

Çalışma ne söylemiyor?

• COVID-19’un akut açı kapanmasını kesin olarak oluşturduğunu göstermemektedir.
• COVID-19 geçiren kişilerde AACC riskinin kaç kat arttığını hesaplamamaktadır.
• Aköz hümörde canlı virüs veya viral RNA bulunduğunu göstermemektedir.
• STAT1–ISG15–MX1–IFIT1/3 ekseninin açı kapanmasının nedeni olduğunu kanıtlamamaktadır.
• Proteinlerin hangi göz hücreleri tarafından üretildiğini belirlememektedir.
• Bu proteinlerin tanı amacıyla yeterli duyarlılık ve özgüllüğe sahip olduğunu göstermemektedir.
• JAK–STAT veya ISG15’i hedefleyen ilaçların hastalar için etkili ya da güvenli olduğunu göstermemektedir.
• Yolak zenginleşmesinde görülen diğer hastalıkların katılımcılarda bulunduğunu söylememektedir.
• COVID-19–AACC hastalarının görme sonuçlarının kontrol grubundan daha kötü olduğunu kanıtlamamaktadır.
• Bulguların farklı ülkeler, virüs varyantları veya hasta grupları için geçerli olduğunu göstermemektedir.

Geçmiş, bugün ve gelecek açısından önemi

Geçmiş açısından

COVID-19’un göz dışındaki sistemik etkilerine ilişkin proteomik araştırmalar daha önce kan ve bağışıklık hücrelerine odaklanmıştır. Bu çalışma aynı antiviral ağların akut bir göz hastalığında, doğrudan aköz hümör örnekleri içinde de izlenebileceğini öne sürmektedir.

Bugün açısından

Çalışma, sistemik enfeksiyonla göz içi basınç krizi arasındaki olası bağlantıyı yalnızca klinik zamanlama üzerinden değil, göz içindeki protein ortamı üzerinden araştırmaktadır. En önemli katkısı kesin bir tedavi önermek değil, araştırılabilir bir moleküler eksen tanımlamaktır.

Gelecek açısından

Daha büyük örneklemler, çok merkezli tasarımlar, sağlıklı ve hastalık kontrol grupları, hedefli protein doğrulaması, viral analizler, tek hücreli ve mekânsal yöntemler ile deneysel modeller kullanılırsa şu sorular yanıtlanabilir:

• İnterferon ekseni AACC’den önce mi, sonra mı etkinleşmektedir?
• Proteinler göz dokularından mı yoksa sistemik dolaşımdan mı gelmektedir?
• Protein düzeyleri göz içi basıncı veya görme kaybıyla ilişkili midir?
• Bu eksen yalnızca COVID-19’a mı, yoksa farklı viral enfeksiyonlara da mı özgüdür?
• Belirli proteinler hastalık şiddetini veya uzun dönem sonucu öngörebilir mi?
• Antiviral savunmayı bozmadan zararlı inflamasyon seçici olarak azaltılabilir mi?

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çekirdek eksenin teknik özeti

Yolak analizlerinin ortak sonucu

Kanıt düzeyi uyarısı: Yolak sonuçları, protein listesinin veri tabanlarındaki bilinen ilişkilerle istatistiksel olarak örtüşmesini gösterir. Hücre ölümü, viral translasyon, oksidatif DNA hasarı, trabeküler ağ kasılması veya damar geçirgenliği bu araştırmada doğrudan ölçülmemiştir.

İstatistiksel uyarı: PDF’de diferansiyel protein sayıları, P/q eşikleri ve tablo sınıflandırmaları arasında çözümlenmemiş uyumsuzluklar vardır. Bu nedenle özellikle çekirdek eksen dışındaki protein listeleri kesin doğrulanmış sonuçlar olarak kullanılmamalıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

• Tam özgün başlık:COVID-19-Associated AACC: Proteomic Signatures and Activation of the STAT1–ISG15–MX1–IFIT1/3 Axis
• Yazarlar ve sıraları: Juan Zheng; Zhenzhen Wang; Yuanfei Wang; Limin Yang; Ruimei Yin; Dongdong Zhao; Longchao Gu; Rongrong Li; Cuncun Yang; Xinying You
• Eş katkı veya eş birinci yazarlık: Bildirilmemiştir
• PDF’deki sorumlu yazar: Xinying You
• SSRN’deki iletişim yazarı: Juan Zheng
• İletişim yazarı tutarsızlığı: PDF ile SSRN meta verisi aynı kişiyi göstermemektedir

Yazar kurumları

1. Joint Laboratory for Translational Medicine Research, Liaocheng People’s Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin
2. Liaocheng Key Laboratory of Ophthalmology, Liaocheng People’s Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin
3. Department of Ophthalmology, Liaocheng Eye Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin
4. Qingdao Medical College, Qingdao University, Qingdao, Shandong, Çin
5. Department of Ophthalmology, Liaocheng People’s Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin

• Kaynak türü: Tıbbi araştırma preprinti
• Yayın platformu: SSRN
• SSRN kayıt numarası: 6961656
• DOI: 10.2139/ssrn.6961656
• SSRN’ye yüklenme tarihi: 18 Haziran 2026
• Sayfa sayısı: 114
• Hakemlik durumu: Hakem değerlendirmesinden geçmemiştir
• Dergi: Hakemli dergi bilgisi bulunmamaktadır
• Konferans: Konferans bilgisi bulunmamaktadır
• Özgün akademik yayınevi: Doğrulanamamıştır
• Resmî SSRN bağlantısı:https://ssrn.com/abstract=6961656
• DOI bağlantısı:https://doi.org/10.2139/ssrn.6961656

Etik onay

Çalışmada bütün hastalardan yazılı bilgilendirilmiş onam alındığı ve Helsinki Bildirgesi ilkelerine uyulduğu belirtilmiştir. Etik onay numarası 2022327’dir.

Etik kurulun kurumsal adı belgede tutarlı değildir. Yöntem bölümü hastanenin kurumsal inceleme kurulundan söz etmekte, son etik beyanı Dongchangfu People’s Hospital Tıbbi Etik Komitesini adlandırmakta, SSRN meta verisi ise Liaocheng People’s Hospital Kurumsal İnceleme Kurulunu göstermektedir.

Yazar katkıları

• Juan Zheng ve Xinying You: Çalışmanın kavramsallaştırılması ve tasarımı
• Zhenzhen Wang, Ruimei Yin ve Dongdong Zhao: Araştırmanın yürütülmesi
• Longchao Gu, Rongrong Li, Cuncun Yang, Yuanfei Wang ve Limin Yang: Veri analizi ve yorumlama
• Bütün yazarlar: Metnin yazımı, incelenmesi ve nihai onayı
• Juan Zheng ve Xinying You: Ham verilerin gerçekliğini doğrulama sorumluluğu

Finansman

• Affiliated Hospital (Teaching Hospital) Research and Development Foundation of Shandong Second Medical University: 2024FYM133, 2025FYM133 ve 2025FYM139
• Policy-Guided Scientific and Technological Projects of Key R&D Plan in Liaocheng City: 2024YD41 ve 2025YD34
• Shandong Province Medical and Health Technology Development Plan Project: 202507021046 ve 202107020506

Finansman kuruluşlarının çalışma tasarımı, veri analizi veya yayın kararı üzerindeki rolü ayrıca açıklanmamıştır.

Veri paylaşımı ve çıkar çatışması

Veri setlerinin makul talep üzerine sorumlu yazardan istenebileceği belirtilmiştir. Açık bir veri havuzu, ham kütle spektrometrisi dosyası, analiz kodu veya ayrıntılı işlem protokolü bağlantısı verilmemiştir.

Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir.

Kaynak kullanım açıklaması

Bu Verianla makalesinin bilimsel içeriği yüklenen PDF’nin tamamına dayanarak hazırlanmıştır. PDF dışından yeni klinik bulgu, moleküler mekanizma, hasta verisi veya tedavi sonucu eklenmemiştir. Dış doğrulama yalnızca başlık, yazarlar, SSRN kayıt numarası, DOI, yüklenme tarihi, kurum meta verileri ve hakemlik durumunun kontrolü için kullanılmıştır.

Çalışmanın başlıca sınırlılıkları küçük ve tek merkezli örneklem, çoklu karşılaştırma raporlamasındaki belirsizlik, bağımsız protein doğrulamasının bulunmaması, viral varlığın ölçülmemesi, hücresel kaynağın bilinmemesi, kontrol gruplarının sınırlılığı ve hakem değerlendirmesinin tamamlanmamış olmasıdır.

Tıbbi kapsam notu: Çalışma keşifsel biyomedikal araştırmadır. COVID-19 geçirmiş bir kişinin göz muayenesi, glokom takibi veya tedavisi hakkında bireysel tıbbi öneri oluşturmaz. Ani göz ağrısı, görme azalması, baş ağrısı, bulantı veya ışık çevresinde halkalar görülmesi acil göz değerlendirmesi gerektirebilecek belirtilerdir.