O‘tkir burchak yopilishi xuruji (OBYX / AACC) — ko‘z ichi suyuqligining tashqariga oqib chiqishini ta’minlovchi old kamera burchagining yopilishi oqibatida ko‘z ichi bosimining keskin ko‘tarilishi bilan kechadigan shoshilinch oftalmologik holatdir. O‘rganilgan bemorlarda yuqori ko‘z ichi bosimi, ko‘z og‘rig‘i va ko‘rishning buzilishi kuzatilgan; sayoz old kamera, yopiq burchak va periferik kamalak pardaning (iris) oldinga bo‘rtib chiqishi biomikroskopiya, gonioskopiya va ultratovush biomikroskopiyasi orqali tasdiqlangan.

Xuan Chjen (Juan Zheng) va uning hamkasblari COVID-19 infeksiyasi ushbu klinik ko‘rinish bilan birga kechgan bemorlarda ko‘z old kamerasidagi suyuqlik — akvoz gumorning (aqueous humor) oqsil tarkibi o‘zgargan yoki o‘zgarmaganini tadqiq qildilar. Tadqiqotga 2023-yil yanvar–oktyabr oylari orasida Liaocheng People’s Hospital shifoxonasiga murojaat qilgan 16 nafar bemor jalb etilgan. Sakkiz nafar bemorda o‘tkir burchak yopilishi xuruji va bir vaqtda COVID-19 infeksiyasi, qolgan sakkiz nafarida esa COVID-19 siz o‘tkir burchak yopilishi xuruji mavjud bo‘lgan.

Har bir bemordan taxminan 100 mkl akvoz gumor olinib, namunalar –80 °C haroratda saqlangan. Oqsillar tripsin yordamida peptidlarga parchalangach, tadqiqotda 4D-DIA deb nomlangan ma’lumotlardan mustaqil yozib olish (data-independent acquisition) mass-spektrometriyasi orqali tahlil qilingan. Oqsillarning funksiyalari GO, KEGG, Reactome va WikiPathways ma’lumotlar bazalari; ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar esa STRING oqsil-oqsil ta’sirlashuvi (PPI) tarmog‘i orqali baholangan.

Tadqiqotchilar akvoz gumorda jami 4 588 ta oqsilni aniqlaganlar. Asosiy natijalar bo‘limida COVID-19–AACC guruhida 82 ta oqsil ko‘paygani, 121 ta oqsil kamaygani va 3 743 ta oqsil differensial jihatdan o‘zgarmagani bildirilgan. Ayniqsa, interferon bilan rag‘batlantiriladigan beshta oqsil COVID-19–AACC guruhida birgalikda sezilarli darajada oshgan:

Oqsillarning o‘zaro ta’sirlashuv tarmog‘i ushbu besh oqsil bir-biri bilan uzviy bog‘langan antiviral modulni hosil qilishini ko‘rsatdi. Tadqiqotchilar taklif qilgan ketma-ketlik: interferon signalining STAT1 orqali gen ekspressiyasiga o‘tkazilishi, MX1 va IFIT1/IFIT3 yordamida antiviral ta’sirning bajarilishi hamda ISG15 vositasida oqsillarning translatsiyadan keyingi boshqarilishidir.

Yo‘llar (pathway) tahlilida RIG-I-simon retseptor signallari, alfa/beta interferon javobi, interferon bilan rag‘batlantiriluvchi genlarning antiviral mexanizmlari, ISG15 tizimi, ribosoma va oqsil sintezi, RNK qayta ishlanishi, energiya metabolizmi, oksidlovchi stress, DNK reparatsiyasi, nekroptoz, aktin sitoskeleti, fagositoz va qon tomir signallari birinchi o‘ringa chiqqan.

Tadqiqot natijalari COVID-19 infeksiyasiga chalingan o‘tkir burchak yopilishi bemorlarining ko‘z ichi suyuqligida yaqqol interferon va antiviral oqsil izi mavjudligini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, tadqiqot COVID-19 o‘tkir burchak yopilishini to‘g‘ridan-to‘g‘ri keltirib chiqarganini, mazkur oqsillar kasallikning sababchisi ekanini yoki ushbu oqsillarga qaratilgan davolash choralari samarali va xavfsiz ekanini isbotlamaydi.

Tanlanma faqatgina 16 nafar bemordan iborat, mustaqil tasdiqlovchi tajriba o‘tkazilmagan va statistik hisobotlarda muhim nomuvofiqliklar mavjud. Shu sababli natijalar klinik amaliyotga tayyor biomarkerlar deb emas, balki ancha yirik va ko‘p markazli tadqiqotlarda tekshirilishi lozim bo‘lgan molekulyar nomzodlar deb baholanishi kerak.

O‘tkir burchak yopilishi xuruji nima?

Ko‘z old kamerasida uzluksiz ishlab chiqariladigan akvoz gumorning aylanishi va chiqib ketishi ko‘z ichi bosimini me’yorda saqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Kamalak parda (iris) bilan shox parda (kornea) o‘rtasidagi old kamera burchagi yopilib qolsa, suyuqlikning tashqariga oqishi keskin to‘silishi mumkin. Oqibatda ko‘z ichi bosimi qisqa vaqt ichida juda yuqori darajaga ko‘tariladi.

Tadqiqotga olingan barcha bemorlarda o‘tkir davrda yuqori ko‘z ichi bosimi, ko‘zda kuchli og‘riq va ko‘rishning pasayishi kuzatilgan. Klinik tekshiruvda sayoz old kamera, burchakning yopilishi va periferik kamalak pardaning oldinga bo‘rtib chiqishi aniqlangan. Bemorlarning kasallik tarixida bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, qayt qilish, vaqtinchalik xiralashish va yorug‘lik atrofida kamalak halqalari ko‘rinishi kabi belgilar qayd etilgan.

Ushbu tadqiqot o‘tkir burchak yopilishining umumiy sabablarini o‘rganuvchi epidemiologik izlanish emas. Barcha qatnashuvchilar allaqachon o‘tkir burchak yopilishi xurujini boshdan kechirayotgan bemorlardir. O‘rganilgan farq — COVID-19 infeksiyasi hamroh bo‘lgan va bo‘lmagan OBYX bemorlarining akvoz gumor oqsil profillari o‘rtasidagi farqdir.

Tadqiqot nima uchun COVID-19 ga e’tibor qaratmoqda?

Maqola pandemiya davrida o‘tkir burchak yopilishi holatlarining ko‘payishiga va SARS-CoV-2 infeksiyasidan qisqa vaqt o‘tib paydo bo‘lgan ayrim klinik kuzatuvlarga e’tibor qaratadi. Ehtimoliy tushuntirishlar sifatida tizimli yallig‘lanish, vegetativ asab tizimi o‘zgarishlari, endokrin va uyqu buzilishlari, dori vositalaridan foydalanishdagi o‘zgarishlar, qon tomir reaksiyalari va ko‘z ichi suyuqligi oqib ketish tuzilmalaridagi yallig‘lanish o‘zgarishlari ilgari suriladi.

Tadqiqotchilar SARS-CoV-2 bilan bog‘liq immunitet javobi anatomik jihatdan allaqachon xavf guruhida bo‘lgan ko‘zda suyuqlik chiqib ketishining xavfsizlik chegarasini kamaytirib yuborishi mumkinligini taxmin qiladilar. Biroq bu mulohaza tadqiqotning boshlang‘ich gipotezasidir; tadqiqotning o‘zi ko‘z burchagi aynan COVID-19 tufayli yopilganini to‘g‘ridan-to‘g‘ri isbotlamaydi.

Adabiyotdagi bo‘shliq

COVID-19 ning proteomik tadqiqotlarida qon plazmasi, periferik qon mononuklear hujayralari va turli hujayra populyatsiyalarida komplement, qon ivishi, sitokinlar va interferon yo‘llari keng o‘rganilgan. Bunga qarshi o‘laroq, COVID-19 infeksiyasi o‘tkir burchak yopilishi vaqtida ko‘z old kamerasidagi oqsil muhitiga qanday ta’sir ko‘rsatishi bo‘yicha tizimli ma’lumotlar juda kam ekani ta’kidlanadi.

Tadqiqotning asosiy savollari quyidagilardir:

• COVID-19 infeksiyasi bo‘lgan OBYX bemorlarining akvoz gumorida o‘ziga xos oqsil imzosi bormi?
• Interferon bilan rag‘batlantiriladigan oqsillar birgalikda oshyaptimi?
• STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 va IFIT3 o‘zaro bog‘langan funksional regulyator o‘qni hosil qiladimi?
• Oqsillardagi o‘zgarishlar antiviral javobdan tashqari metabolizm, oqsil sintezi, hujayra o‘limi, sitoskelet va qon tomir funksiyalari bilan ham bog‘liqmi?
• Ushbu oqsillar kelajakda biomarker yoki yangi davolash nishoni bo‘la oladimi?

Bemorlar guruhlari

Tadqiqot bitta markazda 2023-yil yanvaridan 2023-yil oktyabrigacha o‘tkazilgan. O‘tkir burchak yopilishi sababli ko‘z ichi bosimini pasaytirish uchun old kamera paratsentezi o‘tkazilishi lozim bo‘lgan yoki jarrohlik vaqtida suyuqlik chiqarib olinishi kerak bo‘lgan bemorlar jalb etilgan.

Asosiy matnda ikki guruh o‘rtasida boshlang‘ich demografik va klinik xususiyatlar bo‘yicha sezilarli farq yo‘qligi, barcha solishtirishlar uchun P>0,05 olingani aytiladi. Shunga qaramay, 1-jadvalda o‘zgaruvchilar bo‘yicha alohida P qiymatlari yoki qo‘llanilgan statistik testlar ko‘rsatilmagan. Sakkiz kishilik guruhlarda “sezilarli farqning yo‘qligi” guruhlarning mutlaq tengligini isbotlamaydi; kichik statistik quvvat tufayli mavjud farqlar payqalmay qolgan bo‘lishi mumkin.

COVID-19 holati qanday qayd etildi?

Tadqiqot guruhi nuklein kislota (PZR) yoki antigen testi natijalarini, kasallanish sanasini, klinik belgilarni va qo‘llanilgan muolajalarni qayd etganini bildiradi. COVID-19–AACC guruhida holsizlik, yengil tana harorati ko‘tarilishi va yuqori nafas yo‘llari alomatlari kuzatilgani qayd etilgan.

Biroq har bir bemorning test usuli, infeksiya bilan ko‘z xuruji boshlanishi orasidagi vaqt, COVID-19 og‘irlik darajasi, vaksina holati, virus shtammi, antiviral yoki glyukokortikoid davolash choralari hamda tizimli yallig‘lanish darajasi natijalar jadvallarida alohida berilmagan. Ushbu omillar ko‘z ichi oqsil profiliga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan potensial chalkashtiruvchi (confounding) omillardir.

Standartlashtirilgan oftalmologik tekshiruvlar

Ishtirokchilarga qabul qilingandan so‘ng o‘zaro qiyoslanadigan vaqt oralig‘ida to‘liq ko‘z tekshiruvlari o‘tkazilgan:

• Har ikki ko‘zda qaytuvchi (rebound) tonometr yordamida ko‘z ichi bosimini o‘lchash;
• Xurujga uchragan ko‘zda bosimni tushiruvchi dorilardan avval boshlang‘ich bosimni qayd etish;
• Shox parda, old kamera, kamalak parda va gavhar uchun tirqishli chiroq biomikroskopiyasi;
• Ko‘rish nervi diski va makula uchun fundus tekshiruvi;
• Goldman linzasi bilan gonioskopiya;
• Ko‘z olmasi aksial uzunligini o‘lchash;
• Humphrey avtomatlashtirilgan perimetri orqali ko‘rish maydoni testi;
• Burchak, periferik kamalak parda, siliar tana va gavhar holatini o‘rganish uchun ultratovush biomikroskopiyasi.

Tekshiruvlar tajribali oftalmologlar tomonidan o‘tkazilgani va ma’lumotlar ikki mutaxassis tomonidan mustaqil tekshirilgani bildirilgan. Ammo baholovchilarning bemor qaysi guruhdaligidan bexabar (ko‘r usulda) bo‘lgan-bo‘lmagani ochiqlanmagan.

Akvoz gumor namunalari qanday olindi?

Namunalar operatsiya xonasida, old kamera paratsentezi vaqtida olingan. Infeksiyani oldini olish uchun operatsiyadan avval levofloksatsin tomchisi qo‘llanilgan; amaliyot kuni ko‘z yuzasi tayyorlanib, oksibuprokain gidroxloridi bilan mahalliy anesteziya qilingan.

Yagona tajribali jarroh mikroskop ostida 1 ml li insulin shpritsi ignasini shaffof shox parda limbi orqali old kameraga kiritgan. Kamalak parda, gavhar va shox parda endoteliysiga tegmaslikka qat’iy rioya qilingan holda, taxminan 100 mkl akvoz gumor past manfiy bosim bilan tortib olingan. Namunalar steril mikrosentrifuga probirkasiga o‘tkazilgan.

Namunalar avval muz ustida ushlangan, so‘ng proteomik tahlilgacha –80 °C da saqlangan. Ko‘zga ko‘rinarli qon aralashmasi yoki loyqaligi bo‘lgan namunalar tahlildan chiqarilishi belgilangan. Suyuqlik olingandan so‘ng klinik ehtiyojga ko‘ra trabekulektomiya yoki fakoemulsifikatsiya kabi jarrohlik amaliyotlari davom ettirilgan.

Proteomik tahlil qanday o‘tkazildi?

Muzlatilgan akvoz gumor namunalari muz ustida eritilib, yot zarrachalarni ajratish uchun sentrifuga qilingan va ustki qismi olingan. Namunalar orasida umumiy oqsil miqdorini tenglashtirish uchun oqsil konsentratsiyasiga qarab yuklama normalizatsiyasi bajarilgan.

Oqsillar denaturatsiya qilinib, disulfid bog‘lari qaytarilgan va erkin sulfgidril guruhlari alkillangan. So‘ng tripsin yordamida fermentativ parchalash o‘tkazilgan; hosil bo‘lgan peptidlar qattiq fazali ekstraksiya bilan tozalanib, liofillashtirilgan.

Peptidlar yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi-mass-spektrometriyasi (HPLC-MS) tizimiga kiritilib, ma’lumotlardan mustaqil yozib olish (DIA) rejimida tahlil qilingan. Sifat nazorati (QC) namunalari uskunaning barqarorligini kuzatish uchun tadqiqot davomida muntazam ishlatilgan.

Xom ma’lumotlarda piklarni ajratish, ionlarni moslashtirish, peptidlarni identifikatsiya qilish va oqsillarni miqdoriy baholash bajarilgan. Peptid va oqsil darajasida soxta kashfiyotlar ulushi (FDR) 1 foizdan past ushlab turilgani bildirilgan:

\[ \mathrm{FDR}_{peptid} < 0{