Bilişsel özgürlük (cognitive liberty), kişinin kendi zihinsel süreçleri üzerinde karar verebilmesi, zihinsel durumlarına izinsiz erişime karşı korunabilmesi ve zihinsel süreçlerinin rızası dışında değiştirilmemesiyle ilişkili bir hukukî ve etik menfaatler kümesidir. Northon Salomão de Oliveira'nın doktrinal ve karşılaştırmalı hukuk çalışması, nöroteknolojiye verilen güncel hukukî yanıtların bu menfaatleri gerçekten ne ölçüde koruduğunu inceler. Çalışmanın merkezi ayrımı veri-kökeni temelli hukukî tetikleyici (provenance-based trigger) ile işlev-temelli hukukî tetikleyici (function-based trigger) arasındadır. Birinci yaklaşım verinin sinir sisteminin ölçülmesinden gelip gelmediğini sorarken, ikinci yaklaşım kullanılan sensörden bağımsız olarak sistemin kişinin zihinsel durumu hakkında çıkarım yapıp yapmadığını veya zihinsel süreçlerini değiştirip değiştirmediğini sorar.

Çalışma Şili ve Brezilya'daki anayasal yaklaşımları; Colorado, California, Connecticut ve Montana'daki neural-data düzenlemelerini; Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü'nü (GDPR), Avrupa Birliği Adalet Divanı'nın çıkarıma duyarlı veri yaklaşımını, EU Artificial Intelligence Act hükümlerini ve uluslararası soft-law belgelerini işlevsel olarak karşılaştırmaktadır. Yazarın tespitine göre birçok düzenleme doğrudan sinir sistemi ölçümünden elde edilen veriyi korumakta başarılı bir başlangıç noktası sağlarken, göz hareketleri, ses, yüz ifadesi veya başka sinyallerden zihinsel durum çıkarılması ile zihinsel süreçlerin modülasyonu bakımından daha parçalı koruma sağlamaktadır.

Makalenin normatif önerisi doğrudan beyin veya sinir sistemi ölçümünü koruyan mevcut düzenlemeleri kaldırmak değildir. Önerilen iki-tetikleyicili hukukî mimari, doğrudan sinir sistemi ölçümünü hassas veri olarak koruyan bir tabanı muhafaza eder ve bunun üzerine belirli bağlamlarda herhangi bir sinyalden zihinsel durum çıkarımı yapılmasına ve kişinin zihinsel süreçlerinin modülasyonuna yönelik ikinci, işlev-temelli bir koruma katmanı ekler.

Bu sonuç ampirik olarak doğrulanmış bir düzenleme modeli değildir. Çalışma herhangi bir yasanın gerçek dünyadaki etkinliğini, şirketlerin düzenleme sonrasındaki davranışlarını veya önerilen modelin maliyetlerini deneysel olarak ölçmemektedir. Yazar ayrıca bazı temel mevzuatların ve Şili kararının tam resmî metnini doğrudan inceleyemediğini, kimi sonuçların resmî analizler veya ikincil açıklamalar üzerinden kurulduğunu açıkça belirtmektedir.

Araştırmanın temel problemi

Nöroteknoloji hukukunun ilk düzenleme dalgası büyük ölçüde “beyin verisi” veya “neural data” olarak tanımlanan bilgi kategorilerine odaklanmıştır. Şili 2021'de Anayasa'nın 19(1). maddesine bilimsel ve teknolojik gelişmenin kişilerin hizmetinde olması ve beyin faaliyeti ile bundan türeyen bilginin özel olarak korunması yönünde hüküm eklemiştir. Rio Grande do Sul 2023'te zihinsel bütünlüğü anayasal düzeyde tanımıştır. Colorado, California, Connecticut ve Montana ise 2024–2025 döneminde neural data veya neurotechnology data kategorilerini gizlilik mevzuatlarına eklemiştir.

Bu yaklaşımın önemli bir avantajı vardır: hukuk hangi veriyi koruduğunu nispeten kolay belirleyebilir. EEG veya başka bir sinir sistemi ölçümü yapılıyorsa veri kaynağı teknik olarak tanımlanabilir.

Ancak makalenin temel sorusu, bilişsel özgürlüğün koruduğu menfaatlerin gerçekten sensörün türüne bağlı olup olmadığıdır. Bir işveren çalışanının dikkat düzeyini EEG sinyalinden tahmin ettiğinde zihinsel duruma ilişkin bilgi edinir. Aynı işveren benzer bir tahmini göz hareketi, ses, klavye kullanımı veya başka davranışsal/fizyolojik sinyaller üzerinden yaptığında da sonuç kişinin iç durumuna ilişkin bir temsildir. Veri-kökeni temelli düzenleme bu iki vakayı farklı hukukî kategorilere ayırabilir; kişinin yaşadığı müdahale ise işlevsel olarak benzer olabilir.

Bilişsel Özgürlük Nedir?

Bilişsel özgürlük, kişinin kendi zihinsel süreçleri üzerindeki öz-yönetimini koruyan ve zihinsel durumlara erişim, zihinsel süreçlere müdahale ve kişinin zaman içinde kendi değerlendirme bakışını sürdürebilmesiyle ilişkili hukukî menfaatleri kapsayan bir kavramdır. Kaynak çalışma bunu tek başına yeni bir insan hakkı yaratma önerisi olarak değil, zihinsel mahremiyet, zihinsel bütünlük, psikolojik süreklilik ve mevcut düşünce özgürlüğü korumalarının hangi teknolojik eylemleri kapsaması gerektiğini değerlendiren işlevsel bir çerçeve olarak kullanmaktadır.

Bilişsel özgürlük tartışmasının dört ana menfaati

Kaynak literatürde özellikle dört kavramın birlikte geliştiğini açıklar:

• Bilişsel özgürlük: Kişinin kendi bilişsel süreçleri hakkında karar verme ve müdahaleyi kabul veya reddetme yetisi.
• Zihinsel mahremiyet (mental privacy): Kişinin zihinsel durumlarına başkalarının erişimini kontrol edebilme menfaati.
• Zihinsel bütünlük (mental integrity): Zihinsel süreçlerin gizli, zorlayıcı veya rıza dışı biçimde değiştirilmesine karşı korunma.
• Psikolojik süreklilik (psychological continuity): Kişinin zaman içinde kendi değerlendirme bakışını ve psikolojik öz-yönetimini sürdürebilmesi.

Çalışma bu menfaatleri beynin kendisinden ziyade kişinin zihinsel öz-yönetimi üzerinden okumaktadır. Bu tercih önemlidir; çünkü makalenin sonraki hukukî tasarım önerisi de kullanılan sensör yerine yapılan işleve bakmaktadır.

Mevcut insan hakları zaten neyi koruyor?

International Covenant on Civil and Political Rights'ın Article 18(1) hükmü düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü korumaktadır. Article 4(2) ise bu hakkın olağanüstü hâlde dahi askıya alınamayacak haklardan biri olduğunu belirtir. Human Rights Committee'nin General Comment No. 22 yorumu düşünce ve vicdan özgürlüğünün son derece geniş olduğunu ve düşünce özgürlüğüne sınırlama getirilemeyeceğini vurgulamaktadır.

European Convention on Human Rights'ın Article 9 hükmü düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü, Article 8 ise özel yaşamı korur. Brezilya Anayasası da vicdan özgürlüğü, mahremiyet ve insan onuruna ilişkin korumalar içerir.

Yazarın buradan çıkardığı sonuç, hukukta hiçbir temel hak bulunmadığı değildir. Sorun, bu hakların özel şirketlerin kişinin zihinsel durumunu ölçmesi, tahmin etmesi veya etkileyebilmesi karşısında nasıl somut ve uygulanabilir kurallara dönüştürüleceğidir.

Hukukun bir bilinç teorisine ihtiyacı var mı?

Makale hukuk sistemlerinin işleyen bir bilimsel “bilinç teorisine” sahip olmadığını belirtmektedir. Hukuk çoğu durumda daha uygulanabilir kriterler kullanır: kişi müdahaleyi algılayabiliyor mu, değerlendirebiliyor mu ve reddedebiliyor mu?

EU Artificial Intelligence Act Article 5(1)(a), kişinin bilincinin ötesinde subliminal teknikler veya amaçlı manipülatif/aldatıcı teknikler kullanarak davranışı önemli ölçüde bozan ve ciddi zarara yol açan veya açması makul olarak beklenen belirli sistemleri yasaklamaktadır.

Kaynağın normatif önerisi, bilişsel özgürlüğü uygulanabilir hâle getirmek için metafizik veya nörobilimsel bir bilinç tanımını beklemek yerine kişinin bir müdahaleyi algılayıp değerlendirebilmesi ve reddedebilmesi kriterinin kullanılabilmesidir. Bu, çalışma tarafından kanıtlanmış bilimsel bilinç modeli değil, hukukî yorum ve tasarım önerisidir.

Veri-Kökeni Temelli ve İşlev-Temelli Hukukî Tetikleyici Arasındaki Fark Nedir?

Veri-kökeni temelli tetikleyici korumanın başlayıp başlamadığını verinin nereden geldiğine göre belirler; örneğin sinir sistemi ölçümünden elde edilen neural data koruma kapsamına girer. İşlev-temelli tetikleyici ise sensörün türüne değil sistemin ne yaptığına bakar; kişinin zihinsel durumunu çıkarıp çıkarmadığı veya zihinsel süreçlerini değiştirip değiştirmediği korumayı tetikleyebilir. Makalenin temel tezi, bilişsel özgürlükle ilgili menfaatlerin yalnız veri kökeniyle tam olarak izlenemediğidir.

Şili: anayasal koruma ile veri kökeni aynı metinde

Şili'nin Ley 21.383 ile değiştirdiği Article 19(1) hükmü bilimsel ve teknolojik gelişmenin kişilerin hizmetinde olması gerektiğini ve fiziksel/psişik bütünlüğe saygı gösterilmesini öngörmektedir. Aynı hüküm özellikle beyin faaliyeti ve bundan kaynaklanan bilginin korunmasını da ister.

Bu nedenle kaynak Şili metninde iki katman görmektedir: normatif gerekçe psişik bütünlük gibi işlevsel bir insan menfaatidir; fakat açıkça korunan veri nesnesi “beyin faaliyeti ve bundan gelen bilgi” biçiminde veri kökenine bağlanmıştır.

Beyin dışındaki sinyallerden çıkarılan zihinsel durumların bu anayasal ifadeye girip girmediği kaynakta incelenen hukuk materyalinde çözümlenmiş değildir.

Rio Grande do Sul: manipülasyona karşı zihinsel bütünlük

Rio Grande do Sul'un 2023 tarihli EC 85/2023 düzenlemesi, yayımlanmış hukuk yorumuna göre zihinsel bütünlüğü temel hak ve güvence olarak tanımakta ve nörobilim ile nöroteknolojideki ilerlemelerden kaynaklanan manipülasyona karşı koruma dili kullanmaktadır.

Bu yaklaşım veri kaynağından çok yapılan işleve, özellikle manipülasyona odaklanması nedeniyle kaynak tarafından daha işlev-temelli olarak sınıflandırılmıştır. Ancak hükmün uygulama kapsamının yargısal olarak sınanmış olduğu kaynaklarda gösterilememiştir.

ABD eyaletleri: neural data'yı hassas veri kategorisine eklemek

Colorado, HB 24-1058 ile neural data ve biological data'yı hassas veri kategorisine eklemiştir.

California, SB 1223 ile central veya peripheral nervous system ölçümünden üretilen neural data'yı sensitive personal information kapsamına almıştır. Kaynak açısından kritik ayrıntı, tanımın nonneural information'dan çıkarılan bilgiyi açık biçimde dışlamasıdır.

Connecticut, SB 1295 ile central nervous system faaliyetinin ölçümünden üretilen neural data'yı hassas veri kapsamına eklemiştir. Kaynağın kullandığı tanımda çıkarılmış veriye ilişkin California'daki gibi açık bir dışlama bulunmamaktadır.

Montana, SB 163 ile neurotechnology data'yı Genetic Information Privacy Act içine eklemiştir. Kaynakta kullanılan açıklamalara göre nonneural information'dan çıkarılan bilgiler bu tanımın dışında kalmaktadır.

Makale Colorado'nun non-neural inference konusundaki kesin metinsel konumunu kaynakları üzerinden tespit edememiştir. Bu belirsizlik “Colorado kapsamıyor” biçiminde doldurulmamaktadır.

Karşılaştırmalı hukuk tablosu

Kaynakta “not established” olarak işaretlenen hücreler belirli düzenlemenin o konuyu kesinlikle kapsamadığı anlamına gelmez. Yalnızca çalışmada incelenebilen kaynaklar üzerinden kapsamın belirlenemediğini ifade eder.

Avrupa Birliği neden farklı bir örnek oluşturuyor?

GDPR neural data'yı ismen özel bir kategori olarak saymamaktadır. Article 9; sağlık verisi, politik görüş, dinî/felsefî inanç, cinsel yönelim ve belirli koşullardaki biyometrik veri gibi kategorilere odaklanır.

ABAD'ın Case C-184/20 OT v Vyriausioji tarnybinės etikos komisija kararında Mahkeme, doğrudan yazılı olmayan fakat başka verilerin karşılaştırılması veya çıkarımı yoluyla hassas bir özelliği açığa çıkarabilecek bilgilerin de özel kategori veri rejimine girebileceğini kabul etmiştir.

Kaynak bu kararı önemli görür; çünkü veri hassasiyetini yalnız girişin kaynağına değil, hangi bilginin çıkarılabildiğine bağlayan hukukî bir mantık sağlamaktadır.

Ancak GDPR Article 9 kapalı bir kategori listesi kullanmaktadır. Örneğin dikkat, yorgunluk veya genel duygusal durum çıkarımı sağlık verisi veya başka listelenmiş özellik açığa çıkarmıyorsa aynı koruma otomatik olarak uygulanmayabilir.

EU AI Act'in işlev-temelli hükümleri

EU Artificial Intelligence Act Article 5(1)(a), belirli subliminal, amaçlı manipülatif veya aldatıcı teknikleri davranışı önemli ölçüde bozma ve ciddi zarar koşulları altında yasaklamaktadır.

Article 5(1)(f) ise tıbbi veya güvenlik gerekçeleri hariç olmak üzere işyerlerinde ve eğitim kurumlarında gerçek kişilerin duygularını çıkarsayan belirli AI sistemlerinin kullanımını yasaklamaktadır.

Bu iki kural kaynak açısından önemlidir; çünkü yasa “hangi sensör kullanıldı?” diye sormadan sistemin ne yaptığına odaklanmaktadır. Bununla birlikte hükümler genel değildir: duygu çıkarımı yalnız belirli bağlamlarda, manipülasyon yasağı ise belirli teknik ve zarar eşikleri altında çalışmaktadır.

Beyin Dışı Sinyallerden Zihinsel Durum Çıkarımı Neden Hukukî Boşluk Yaratabilir?

Beyin dışı sinyallerden çıkarılan dikkat, duygu, niyet veya sağlık durumları kişi açısından sinir sistemi ölçümünden çıkarılan benzer bir zihinsel temsille aynı mahremiyet sorununu oluşturabilir; buna rağmen neural data'yı yalnız sinir sistemi ölçümünden doğan bilgi olarak tanımlayan düzenlemeler bu ikinci yolu kapsam dışında bırakabilir. Makalenin birinci “coverage gap” iddiası bu sensör ile korunan menfaat arasındaki uyumsuzluğa dayanır; kullanılan çıkarımların bilimsel olarak ne kadar doğru olduğu ise çalışma tarafından test edilmemektedir.

Birinci boşluk: non-neural inference

Kaynak örnek olarak bir çalışanın dikkat düzeyinin göz hareketlerinden veya öğrencinin duygusal durumunun yüz ifadesi ve sesten tahmin edilmesini verir. Bu tür sistemler sinir sistemi sensörü kullanmasa da kişi hakkında içsel bir durum iddiası üretmektedir.

California gibi nonneural information'dan çıkarılan bilgiyi neural data tanımının dışında bırakan sistemlerde, aynı zihinsel durumun EEG üzerinden tahmin edilmesi ile göz hareketi üzerinden tahmin edilmesi farklı hukukî sonuçlara yol açabilir.

Makale burada teknolojik doğruluk iddiası üretmemektedir. Dikkat veya duygu tahmin sistemlerinin gerçekten güvenilir olup olmadığı ayrı bir bilimsel sorudur. Yazarın hukukî argümanı, güvenilmez bir zihinsel çıkarımın karar verirken kullanılması durumunda bile kişiye zarar verebileceği; güvenilir çıkarımın ise mahremiyet bakımından daha güçlü bir müdahale oluşturabileceğidir.

İkinci boşluk: modülasyon

Privacy statutes temelde bilginin toplanması, kullanılması, paylaşılması, silinmesi ve rıza mekanizmalarını düzenler. Fakat kapalı döngü bir nöroteknoloji sistemi yalnız veri ölçmeyebilir; ölçtüğü fizyolojik veya neural sinyale göre stimülasyonu veya içeriği uyarlayabilir.

Bu durumda cihaz hem ölçen hem eyleyen bir sistemdir. Neural-data privacy yasası ölçüm kısmını kapsayabilir fakat kişinin zihinsel süreçlerini değiştiren eylem kısmı ürün güvenliği, tüketici hukuku veya tıbbi cihaz hukukuna bırakılabilir.

Makalenin ikinci boşluk iddiası budur: mental integrity açısından önemli olan müdahale, veri depolanıp depolanmadığından bağımsız olarak gerçekleşebilir.

Üçüncü boşluk: bağlam ve rıza

Aynı neural ölçümün wellness uygulamasında gönüllü olarak kullanılması ile çalışan performansının değerlendirilmesinde kullanılması hukukî ve etik bakımdan aynı değildir. İş veya eğitim ortamındaki bağımlılık ilişkisi kişinin rızasının ne ölçüde özgür olduğunu etkileyebilir.

Veri-kökeni temelli tetikleyici aynı sensör kullanımına her yerde benzer kategori uygular. İşlev-temelli tetikleyici ise düzenlemeyi kullanım bağlamına göre ayarlayabilir.

Makalenin ikinci koruma katmanını özellikle çalışma, eğitim, sigorta/kredi, adalet idaresi ve küçüklere yönelik pazarlama gibi yüksek etkili alanlarla sınırlamaya çalışmasının nedeni budur.

Veri-kökeni yaklaşımının güçlü tarafı

Çalışma provenance yaklaşımını yanlış veya gereksiz görmez. Tam tersine doğrudan neural measurement'ın kaynağa yakınlığı nedeniyle ayrı hassasiyet taşıyabileceğini ve mevcut veri koruma kurumlarının bu tür kategorileri yönetmesinin daha kolay olduğunu kabul eder.

Bu nedenle önerilen mimari “provenance yerine function” değildir. Daha doğru ifade “provenance tabanı + function katmanı”dır.

Girardi v. Emotiv Kararı Neyi Gösteriyor?

Şili Yüksek Mahkemesi'nin 9 Ağustos 2023 tarihli Girardi v. Emotiv kararının kaynakta doğrulanabilen operasyonel sonucu, Emotiv'in kullanıcının EEG verilerini silmesi ve beyin verilerine ilişkin gizlilik politikaları düzeltilene kadar Insight cihazını Şili'de satmamasıdır. Çalışma bu kararı doğrudan kaydedilmiş brain data için anayasal korumanın gerçek bir hukukî çözüm üretebildiğinin örneği olarak kullanır; ancak kararın non-neural mental inference veya cihaz modülasyonunu çözdüğünü ileri sürmez.

Davanın arka planı

Emotiv Insight, sensörlerle beynin elektriksel aktivitesini kaydeden kablosuz bir tüketici cihazıdır. Guido Girardi Lavín adına açılan anayasal koruma başvurusunda kullanıcının beyin bilgilerinin yeterince korunmadığı; yeniden tanımlama, hacking, izinsiz yeniden kullanım, ticari kullanım ve başka amaçlarla veri kullanımı riskleri bulunduğu ileri sürülmüştür.

Kaynakta aktarılan açıklamalara göre Emotiv'in o dönemdeki politikaları kullanıcıların birçok kişisel veriyi sildirmesine izin verirken EEG verilerinin saklanmasına ve bilimsel/tarihsel araştırma için belirli üçüncü taraflarla paylaşılmasına imkân tanıyordu.

Şili Yüksek Mahkemesi'nin bildirilen nihai sonucu verinin silinmesi ve politika düzeltilene kadar cihaz satışının durdurulmasıdır.

Karar neyi kanıtlamıyor?

Kaynak tam karar metnini doğrudan incelememiştir. Mahkemenin ayrıntılı gerekçesi hukuk yorumları ve ikincil kaynaklar üzerinden değerlendirilmiştir; hatta dava numarası kaynaklar arasında farklı biçimde raporlanmaktadır.

Bu nedenle makale yorumcuların “karar neurorights'ı kişisel veri hukukunun ötesinde kabul etti” yönündeki değerlendirmesini Mahkemenin kesin holding'i gibi sunmaz.

Çalışmanın güvenle çıkardığı daha dar sonuç, anayasal beyin-verisi korumasının kaydedilmiş EEG verisinin saklanmasına karşı etkili bir çözüm üretebildiğidir. Non-neural inference ve modülasyonun aynı kararla çözüldüğüne ilişkin kanıt sunulmamıştır.

Sonraki sağlık düzenlemesi neden önemli?

Kaynakta kullanılan Stanford açıklamasına göre Şili sağlık otoritesi 31 Mayıs 2024'te Resolution 3147 ile Emotiv Insight için bir sanitary-control rejimi belirlemiştir.

Yazar bunu, nöroteknoloji korumasının yalnız veri koruma hukukundan değil ürün ve sağlık güvenliği kanallarından da gelebileceğine ilişkin kurumsal bir işaret olarak değerlendirir. Bununla birlikte tek dava, genel piyasa düzenlemesinin etkinliğini kanıtlamaz.

Tüketici nöroteknolojisi gizlilik politikaları ne gösteriyor?

Makale Neurorights Foundation'ın Nisan 2024 raporunu sınırlı belge kanıtı olarak kullanmaktadır. Raporda çevrim içi satın alınabilen nöroteknoloji ürünleri sunan 30 şirketin privacy policy ve user agreement metinleri analiz edilmiştir.

Aktarılan ana sonuç, 30 şirketin 29'unun tüketicilerin neural data'sına anlamlı erişim sınırlamaları bulunmadan erişiyor göründüğüdür. Başka bir sektör kaynağı şirketlerin yarısından fazlasının neural data'yı üçüncü taraflarla paylaşmaya izin veren açık politikaları bulunduğunu aktarmaktadır.

Bu sayıların yorumu dikkat gerektirir:

• Analiz şirketlerin fiilî davranışını değil yazılı politikalarını inceler.
• Örneklem piyasanın rastgele örneklemi değildir.
• Raporu hazırlayan kuruluş neural-data mevzuatını destekleyen bir savunuculuk kuruluşudur.
• Makale yeni eyalet yasalarının şirket davranışını değiştirip değiştirmediğine ilişkin yaptırım veya sonuç verisi bulmamıştır.

Yasaların hızlı yayılması ne anlama geliyor?

2025 sonuna kadar dört ABD eyaletinin neural-data hükümleri kabul ettiği ve en az 15 başka eyalet tasarısının beklemede olduğu aktarılmaktadır. Connecticut'ta Senato oylaması 33'e 2, House oylaması 127'ye 15; Montana'da Senato 49'a 1 ve House 100'e 0 olarak raporlanmıştır.

Yazarın yorumu, veri-kökeni temelli tanımların mevcut consumer privacy yasalarına görece düşük drafting cost ile eklenebilmesinin bu hızlı yayılımı kolaylaştırmış olabileceğidir. Bu ise istatistiksel olarak kanıtlanmış bir neden değil, hukukî kurumsal çıkarımdır.

Makalenin Önerdiği İki-Tetikleyicili Hukukî Mimari Nedir?

Önerilen iki-tetikleyicili mimari, doğrudan sinir sistemi ölçümünden elde edilen veriyi hassas kabul eden mevcut veri-kökeni tabanını korur ve bunun üzerine belirli yüksek etkili bağlamlarda sensörden bağımsız zihinsel durum çıkarımını ve zihinsel süreç modülasyonunu düzenleyen işlev-temelli ikinci bir katman ekler. Model bir hazır “model law” değildir; mevcut haklar ve düzenleme araçlarından türetilmiş beş parçalı normatif tasarım önerisidir ve uygulanabilirliği ampirik olarak test edilmemiştir.

Birinci unsur: doğrudan ölçüm tabanı

Yazar mevcut neural-data hükümlerinin korunmasını önerir. Sinir sistemi faaliyetinin ölçülmesinden üretilen veriler hassas veri sayılmalı; opt-in rıza, purpose limitation, deletion rights ve onward transfer restrictions gibi güvenceler uygulanmalıdır.

Bu korumanın işletmenin büyüklüğüne bağlı olmaması gerektiği savunulur. Kaynak bu noktada Connecticut'taki neural-data hükümlerinin genel applicability thresholds dışında uygulanabildiğine ilişkin açıklamayı örnek gösterir.

İkinci unsur: zihinsel durum çıkarımı için işlev tetikleyicisi

İkinci katmanın sinyalin neural olup olmadığına bakmadan tanımlanmış zihinsel durumları çıkaran sistemlere uygulanması önerilmektedir.

Kaynağın örneklediği zihinsel durum kategorileri:

• dikkat,
• duygu,
• niyet,
• sağlık durumu.

Öneri bütün günlük yazılımları otomatik olarak kapsamaz. Kaynak işlev tetikleyicisini özellikle şu bağlamlara kalibre eder:

• istihdam,
• eğitim,
• sigorta veya krediye erişim,
• adaletin idaresi,
• çocuklara yönelik pazarlama.

Bu bağlamlarda purpose, validity ve proportionality değerlendirmesinin belgelenmesi; hizmete erişimle paketlenmeyen opt-in rıza ve bir kararda kullanılan çıkarıma itiraz hakkı önerilmektedir.

Bu, EU AI Act'teki işyerleri ve eğitim kurumlarındaki emotion inference yasağının aynısını bütün alanlara genişletme önerisi değildir. Kaynak açıkça yöntemi genişletmekte, yasağın kapsamını birebir taşımamaktadır.

Üçüncü unsur: zihinsel bütünlüğe dayalı modülasyon hükmü

Kaynak zihinsel veya neural süreçleri stimülasyonla ya da fizyolojik sinyale tepki veren adaptive content yoluyla değiştiren cihazlar için ayrı bir hüküm önermektedir.

En güçlü öneri gizli modülasyon üzerindedir: kişinin müdahaleyi algılayamadığı, değerlendiremediği ve reddedemediği modülasyon kategorik olarak yasaklanmalıdır.

Diğer tüketici modülasyonlarında ön değerlendirme ve bilgilendirilmiş, geri alınabilir rıza önerilir. Terapötik uygulamalar için tıbbi cihaz düzenlemesinin ayrıca devam etmesi gerektiği özellikle korunmaktadır.

Dördüncü unsur: sistem işlevini görünür kılan belgeleme

İşlev-temelli hukukî kural, düzenleyici kurum sistemin işlevini göremiyorsa uygulanamaz. Bu nedenle geliştirici ve deployer'ların sistemin:

• neyi çıkardığını veya ne yaptığını,
• hangi girdileri kullandığını,
• hangi bağlamda çalıştığını,
• hangi validation evidence'a dayandığını

belgelemesi ve talep edildiğinde düzenleyici kuruma sunması önerilmektedir.

UNESCO'nun ethical impact assessment yaklaşımı ve OECD toolkit gibi soft-law araçlarının değerlendirme mantığına benzerlik kurulmakta, fakat makalenin önerisi belirli bağlamlarda bunu hukukî yükümlülük hâline getirmektedir.

Beşinci unsur: kurumsal görev dağılımı ve periyodik inceleme

Yazar bütün nöroteknoloji sorunlarını tek bir yeni kurumun çözmesini önermemektedir. Data-protection authority doğrudan ölçüm tabanından sorumlu kalabilir; modülasyon ürün veya sektör düzenleyicisine verilebilir; kurumlar arasında yasal iş birliği görevi bulunabilir.

Şili'de anayasal dava sonrasında sağlık düzenleyicisinin ürüne müdahalesi, farklı kurumların ardışık biçimde çalışabileceğine ilişkin sınırlı örnek olarak kullanılmaktadır.

Zihinsel durum kategorilerinin ve yüksek riskli bağlamların da teknoloji ve bilimsel geçerlilik değiştikçe periyodik olarak gözden geçirilmesi önerilmektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Dört araştırma sorusu

Çalışma bir ana araştırma sorusunu dört yardımcı soruyla yapılandırmıştır:

1. Cognitive liberty, mental privacy, mental integrity ve psychological continuity hangi menfaatleri tanımlar ve bunların ne kadarı ICCPR Article 18 gibi mevcut haklarla zaten korunmaktadır?
2. Başlıca yürürlüğe girmiş veya kabul edilmiş belgeler hukukî nesnelerini nasıl tanımlar ve bu tanımlar hangi vakaları kapsar veya dışarıda bırakır?
3. Girardi v. Emotiv ve mevcut tüketici cihazı belgeleri haklar dilinin piyasa davranışına ve hukukî çözüme dönüşümü hakkında ne göstermektedir?
4. Bu menfaatlerle daha iyi uyumlu hukukî tetikleyici ne olabilir ve bunun kurumsal/anayasal maliyetleri nelerdir?

Araştırma tasarımı

Çalışma doctrinal ve comparative yöntem kullanmaktadır. Constitution ve statute metinleri, bir supranational data-protection kararı, bir national supreme-court kararı, uluslararası soft-law belgeleri ve ilgili akademik literatür analiz edilmektedir.

Karşılaştırma fonksiyoneldir. Yargı sistemleri aynı isimde hukuk doktrinine sahip oldukları için değil, aynı teknoloji sınıfına ve tüketici piyasasında çoğu zaman aynı sınır ötesi firmalara farklı hukukî mimarilerle yanıt verdikleri için karşılaştırılmıştır.

Neden yalnız belirli hukuk düzenleri seçildi?

Yazar yalnız teklif aşamasındaki ülkeleri toplamak yerine yürürlüğe girmiş bir metin veya verilmiş yargı kararı bulunan hukuk düzenlerine öncelik vermiştir. Bu seçim karşılaştırmayı somutlaştırmaktadır; fakat aynı zamanda erken hareket eden hukuk düzenlerine doğru selection bias oluşturur.

Çalışmanın coğrafi kapsamı bu nedenle “dünya genelindeki neurorights hukuku” olarak yorumlanmamalıdır.

Kaynak erişimi nasıl yönetildi?

Kaynakların Ekim 2026'da canlı web retrieval yoluyla bulunduğu ve kontrol edildiği belirtilmektedir. Bununla birlikte dört ABD eyalet yasası, Şili kararı, Rio Grande do Sul değişikliği ve Brezilya PEC 29/2023 için bazı durumlarda yalnız metin parçaları, legislative analyses veya secondary descriptions kullanılabilmiştir.

Yazar bu kaynakları referansçada † ile işaretlemiş; tam kontrol edemediği codified section'lara hassas pin-cite vermekten kaçınmış ve farklı kaynakların çeliştiği ayrıntıları sessizce çözmemiştir.

Buna örnek olarak Connecticut neural-data hükümlerinin yürürlük tarihinin bazı kaynaklarda 1 Temmuz 2025, bazılarında 1 Temmuz 2026 olarak bildirilmesi verilebilir. Çalışma hangi tarihin doğru olduğuna ilişkin kaynak-dışı karar üretmemektedir.

Üç düzenleme boşluğunun karşılaştırmalı sonucu

International soft law ne sağlıyor?

OECD Council'ın 2019 Recommendation on Responsible Innovation in Neurotechnology belgesi dokuz ilke içeren uluslararası bir standart olarak sunulmaktadır; kaynakta Nisan 2024'e kadar 39 ülkenin buna katıldığı aktarılır.

Inter-American Juridical Committee'nin 2023 Declaration of Principles belgesinin Principle 3 hükmü neural data'yı son derece hassas kişisel veri olarak değerlendirir ve güçlendirilmiş privacy/security güvenceleri ile kişiyi tanımlayabilen decoding tekniklerine sınırlar öngörür.

UN Human Rights Council 2022'de neurotechnology and human rights üzerine çalışma istemiş; Advisory Committee'nin Ağustos 2024 raporu insan zihnine teknolojik erişim ve etkileşimin insan hakları sonuçlarının henüz tam anlaşılmadığını belirtmiştir.

UNESCO General Conference ise Kasım 2025'te Ethics of Neurotechnology Recommendation belgesini kabul etmiş ve tasarımdan imhaya kadar nöroteknoloji yaşam döngüsüne hak-temelli yaklaşım ile readiness assessment ve ethical impact assessment araçlarını gündeme getirmiştir.

Bunların hiçbiri kaynakta ulusal mahkeme veya bağlayıcı yasa ile eşdeğer gösterilmemektedir; soft-law statüleri korunmaktadır.

En güçlü itiraz: işlev-temelli kural fazla geniş olabilir

Makalenin kendi ifadesiyle en güçlü itiraz, function trigger'ın çok geniş bir teknoloji alanını düzenleme riski taşımasıdır. Zihinsel durum çıkarımı yalnız nöroteknoloji ürünlerinde değil reklam, erişilebilirlik, güvenlik ve sıradan davranış analitiğinde de kullanılabilir.

“Zihinsel durum çıkaran her yazılım” için ağır assessment yükümlülüğü getirilirse olağan yazılımlar dahi kapsam içine girebilir.

Kaynak bu itiraza iki sınırlamayla cevap verir:

• yalnız tanımlanmış yüksek etkili bağlamlar,
• yalnız tanımlanmış zihinsel durum kategorileri.

Ayrıca genel yasak yerine çoğunlukla belgeleme, validity/proportionality değerlendirmesi ve contestability önerilmektedir. Kategorik yasak özellikle covert modulation için ayrılmıştır.

Yazar yine de bu cevabın tam olmadığını kabul eder. Bağlam listesi fazla geniş yazılırsa breadth objection başarılı olacaktır.

İkinci itiraz: doğrudan neural data gerçekten daha hassas olabilir

İkinci karşı görüş, doğrudan brain/nervous-system ölçümünün non-neural inference'dan niteliksel olarak daha hassas olduğudur.

Kaynak bunun ampirik bir bilgi-içeriği sorusu olduğunu ve makalenin bunu çözmediğini açıkça belirtmektedir. Önerilen mimari zaten doğrudan neural measurement için ayrı taban korumasını sürdürür.

Buna karşılık non-neural signals üzerinden elde edilen zihinsel durum çıkarımlarının güvenilir biçimde önemsiz olduğu gösterilirse ikinci işlev katmanına ilişkin normatif argümanın önemli bölümü zayıflayacaktır.

Üçüncü itiraz: neuroexceptionalism

Bublitz'in neurorights eleştirisinde, beynin veya neural data'nın gereksiz biçimde “özel” kabul edilmesi neuroexceptionalism olarak problemleştirilmektedir.

Çalışmanın iki-tetikleyicili tasarımı bu eleştiriyi kısmen kabul eder. İlk katman neural data'ya özel koruma vermeye devam ederken ikinci katman sensör-nötrdür. Böylece mental-state inference, EEG'den geldiğinde ayrı bir ontolojik kategori olmak zorunda değildir; zihinsel durum çıkarımının bir örneği olarak değerlendirilir.

Dördüncü itiraz: düzenleyici kurumlar işlevi değerlendirebilir mi?

Veri-kökenini tespit etmek görece kolaydır: cihaz hangi sinyali ölçüyor?

İşlevi tespit etmek daha zordur: model gerçekten hangi mental state'i çıkarıyor, hangi validity evidence'a dayanıyor ve hangi karar sürecinde kullanılıyor?

Bu nedenle function trigger düzenleyicinin teknik kapasitesine bağımlıdır. Belgeleme yükümlülüğü bilgi açığını azaltabilir; fakat kaynak, mevcut data-protection authorities'nin bu teknik yetkinliğe sahip olduğunu gösteren kanıt sunmamaktadır.

EU AI Act'teki benzer function-based hükümler uygulamada uygulanamaz görünürse makalenin önerisi ciddi biçimde zayıflayacaktır.

Tezin yanlışlanma / zayıflama koşulları

Makale normatif bir hukuk çalışması olmasına rağmen kendi tezini zayıflatabilecek dört somut koşul belirtmektedir:

1. Tam mevzuat metinleri incelendiğinde mevcut neural-data tanımlarının non-neural inference veya modülasyonu zaten kapsadığı gösterilirse betimleyici tez başarısız olur.
2. ABD eyaletleri veya Şili'deki düzenleyicilerin dar görünen hükümleri uygulamada inference ve modulation'a zaten uyguladığı gösterilirse yorumlayıcı tez zayıflar.
3. Güvenilir bilimsel kanıt non-neural signals üzerinden yapılan çıkarımların anlamlı zihinsel durum bilgisi sağlamadığını gösterirse function trigger'ın normatif gerekçesi önemli ölçüde azalır.
4. EU AI Act Article 5(1)(f) gibi yürürlükteki function-based hükümler pratikte uygulanamazsa administrability objection güçlenir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• İncelenen ABD neural-data düzenlemeleri esas olarak sinir sisteminin ölçülmesi üzerinden veri-kökeni temelli tanımlar kullanmaktadır.
• Şili'nin anayasal yaklaşımı psişik bütünlük menfaatiyle birlikte brain activity ve bundan türeyen bilgiye özel koruma vermektedir.
• Rio Grande do Sul'un metni manipülasyon karşıtı zihinsel bütünlük dili nedeniyle daha işlev-temelli bir yapı göstermektedir.
• ABAD'ın OT kararı özel kategori verilerinde dolaylı çıkarımların önemini kabul eden inference-sensitive bir okuma sağlamaktadır.
• EU AI Act'in belirli yasakları sensör kaynağından ziyade sistemin işlevine göre kurulmuştur.
• Neural-data privacy statutes ölçüm ve veri işleme tarafını düzenlerken modülasyon işlevini doğrudan düzenlemeyebilir.
• Girardi v. Emotiv, doğrudan kaydedilmiş EEG verisi için anayasal korumanın veri silme ve ürün satışına koşullu kısıtlama gibi somut hukukî çözüm üretebildiğine örnek sağlar.
• Doğrudan neural measurement için ayrı koruma tabanının uygulanabilirlik ve hassasiyet bakımından bağımsız değeri vardır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Neural-data yasalarının uygulamada başarısız olduğu ampirik olarak gösterilmemiştir.
• Önerilen iki-tetikleyicili mimarinin daha düşük maliyetli veya daha etkili olduğu deneysel olarak gösterilmemiştir.
• Non-neural mental-state inference sistemlerinin teknik doğruluğu bu çalışma tarafından test edilmemiştir.
• Göz, yüz, ses veya davranış sinyallerinden zihinsel durumların her zaman güvenilir biçimde okunabildiği söylenemez.
• EEG veya başka neural measurement'ın kişinin gerçek düşüncelerini doğrudan ve eksiksiz “okuduğu” sonucu çıkarılamaz.
• Girardi v. Emotiv kararının bütün inferred mental data'yı kapsadığı gösterilmemiştir.
• 30 şirketlik gizlilik politikası incelemesi bütün tüketici nöroteknoloji pazarının gerçek davranışını temsil etmez.
• Yeni neurorights oluşturmanın zorunlu olduğu kanıtlanmamıştır; çalışma mevcut hakların yasama yoluyla somutlaştırılabileceği ihtimalini özellikle korur.
• Bütün neurotechnology uygulamalarının aynı hukukî risk seviyesinde olduğu ileri sürülmemektedir.
• Clinical, military, intellectual-property ve liability sorunları bu çalışmanın kapsamlı analizi değildir.

Temel yöntemsel sınırlılıklar

Birincil kaynak erişimi: Dört ABD eyalet düzenlemesi, Şili kararı, Rio Grande do Sul değişikliği ve PEC 29/2023 için bazı durumlarda tam resmî metin değil excerpts, official analyses veya secondary descriptions kullanılmıştır.

Colorado belirsizliği: Colorado düzenlemesinin inference'ı nasıl ele aldığı kaynaklar üzerinden belirlenememiştir.

Girardi gerekçesi: Mahkemenin tam karar metni çalışma tarafından incelenmediği için gerekçe yorumları commentary sınırında tutulmaktadır.

Kaynak çelişkileri: Girardi dava numarası, Connecticut yürürlük tarihi ve UNESCO kabul tarihi kaynaklar arasında farklı raporlanmıştır; yazar bunları sessizce uzlaştırmamıştır.

İncelenen piyasa kanıtı zayıftır: 30 şirketlik çalışma privacy policy belgelerini incelemektedir, gerçek firma davranışını değil.

Enforcement verisi yoktur: İncelenen neural-data yasalarının uygulamada davranışı değiştirip değiştirmediğine ilişkin yaptırım verisi bulunamamıştır.

Coğrafi selection: Karşılaştırma yalnız yürürlüğe girmiş metin veya karar bulunan erken hareket eden hukuk düzenlerine yöneliktir.

Zamansal sınır: Çalışma Ekim 2026'ya kadar erişilebilen materyali yansıtır; eyalet mevzuatının en son sistematik taraması geç 2025'e dayanmaktadır ve daha yeni düzenlemeler eksik olabilir.

Bilinç sınırı: Çalışma bilincin bilimsel doğasını incelemez; bilinci yalnız hukukî uygulama kriteri bağlamında ele alır.

Kapsam dışı alanlar: Clinical regulation, military applications, intellectual property ve liability allocation ayrıntılı olarak incelenmemektedir.

Normatif tasarım sınırı: Önerilen iki-tetikleyicili mimari gerçek yasama drafting'i veya uygulama maliyeti üzerinde test edilmemiştir; maliyetler yazarın tahmininden daha yüksek olabilir.

Çalışmanın genel hukukî katkısı

Makalenin temel katkısı “yeni bir neuroright gerekli mi?” tartışmasını tekrar etmekten ziyade daha operasyonel bir soru sormasıdır: Her hukukî araç tam olarak hangi nesneyi koruma kapsamına alıyor?

Bu soru uygulandığında beyin verisi ile kişinin zihinsel özerkliği arasındaki fark görünür hâle gelmektedir. Neural data son derece hassas olabilir; fakat bilişsel özgürlük açısından korunmak istenen şey yalnız belirli bir sensörden çıkan veri değildir. Kişinin iç dünyasının çıkarılması veya zihinsel süreçlerinin değiştirilmesi de ilgili olabilir.

Makalenin çözümü bu nedenle mevcut neural-data korumalarını terk etmek değil, bunların sınırlı olduğu alanlara bağlama göre çalışan ikinci bir hukukî katman eklemektir.

Bu önerinin gücü aynı zamanda sınırında yatmaktadır: function trigger çok geniş yazılırsa sıradan yazılımın büyük bölümü düzenleme kapsamına girebilir; çok dar yazılırsa mevcut boşluk tekrar oluşabilir. Çalışmanın kendisi bu dengenin yalnız dar ve gözden geçirilebilir drafting ile kurulabileceğini kabul etmektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Cognitive Liberty and Neurotechnology: Mental Privacy, Brain Data and the Legal Architecture of Human Autonomy

Yazar: Northon Salomão de Oliveira.

ORCID: 0009-0007-4038-0609.

PDF'deki profesyonel bağlantı: OAB São Paulo | Brazil.

SSRN profilindeki bağlantı: Brazilian Bar Association — Primary São Paulo Section / Ordem dos Advogados do Brasil — Seção de São Paulo; OAB Santos.

E-posta: northon@adv.oabsp.org.br

Yazım tarihi: 15 Ekim 2026.

SSRN'ye yüklenme tarihi: 16 Ekim 2026.

Kaynak türü: Doktrinal ve karşılaştırmalı hukuk araştırması; normatif yasama tasarımı bileşeni içerir.

Özgün ampirik araştırma: Yoktur.

SSRN kayıt numarası: 7615858.

DOI: 10.2139/ssrn.7615858.

Platform: SSRN.

Resmî kayıt: https://ssrn.com/abstract=7615858

Dergi / cilt / sayı / makale numarası: Doğrulanmış hakemli dergi künyesi bulunmamaktadır.

Hakemlik durumu: Hakemli dergide yayımlanmış sürüm doğrulanmamıştır; çalışma SSRN'de 23 sayfalık araştırma makalesi/manuscript olarak kayıtlıdır.

Lisans: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0), SSRN kayıt bilgisine göre.

Finansman: SSRN kaydına göre kamu, ticari veya kâr amacı gütmeyen herhangi bir finansman kuruluşundan özel araştırma hibesi alınmamıştır.

Çıkar beyanı: SSRN kaydına göre yazar araştırmayı etkileyebilecek veya etkilediği düşünülebilecek kişisel, profesyonel veya finansal ilişki bulunmadığını beyan etmektedir.

Corresponding author: Kaynak ayrı bir corresponding-author etiketi kullanmamaktadır; tek yazarın e-posta adresi verilmiştir.

Eş katkı: Tek yazarlı çalışmadır; eş katkı uygulanabilir değildir.

Veri erişilebilirliği: Çalışma özgün ampirik veri seti üretmemektedir; ayrı Data Availability bölümü bulunmamaktadır.

CRediT / yazar katkıları: Kaynak PDF'de ayrı CRediT beyanı bulunmamaktadır.

AI kullanım açıklaması: Yazar, AI tabanlı dil ve araştırma yardım araçlarını taslak desteği, araştırma organizasyonu, web üzerinden literatür keşfi, analitik yapılandırma ve dil iyileştirme için kullandığını; bütün hukukî analiz, argüman, kaynak, yorum, veri ve sonuçları eleştirel olarak gözden geçirip doğruladığını ve nihai sorumluluğu üstlendiğini belirtmektedir.

Ana araştırma yöntemi: Anayasa, yasa, mahkeme kararı, uluslararası soft-law ve akademik literatürün doktrinal ve işlevsel karşılaştırması.

Ana araştırma konusu: Bilişsel özgürlüğün korunmasında veri-kökeni temelli ve işlev-temelli hukukî tetikleyicilerin kapsam ve uygulanabilirlik farkı.

İncelenen başlıca hukuk düzenleri: Şili; Brezilya/Rio Grande do Sul; Colorado; California; Connecticut; Montana; Avrupa Birliği.

Başlıca uluslararası araçlar: ICCPR Article 18; OECD Recommendation on Responsible Innovation in Neurotechnology; Inter-American Juridical Committee Declaration of Principles; UN Human Rights Council çalışmaları; UNESCO Recommendation on the Ethics of Neurotechnology.

Başlıca AB kaynakları: Regulation (EU) 2016/679; CJEU Case C-184/20; Regulation (EU) 2024/1689 Article 5.

Başlıca yargı kararı: Girardi Lavín v. Emotiv Inc., Supreme Court of Chile, 9 Ağustos 2023. Çalışma tam karar metnini incelememiş ve dava numarasının kaynaklar arasında farklı raporlandığını belirtmiştir.

Tüketici nöroteknolojisi belge analizi: Neurorights Foundation'ın 2024 tarihli 30 şirketlik privacy-policy incelemesi; çalışma bu raporu piyasanın temsili örneklemi veya şirketlerin fiilî davranışının kanıtı olarak kullanmamaktadır.

Kaynak Tablo 1: Şili, Rio Grande do Sul, dört ABD eyaleti, GDPR/ABAD, EU AI Act ve IAJC yaklaşımını hukukî nesne, tetikleyici tipi ve inference/modulation kapsamı bakımından karşılaştırmaktadır.

Temel karşılaştırmalı bulgu: İncelenen neural-data statutes ve Şili metni ağırlıklı olarak provenance trigger kullanırken işlev-temelli araçlar daha sınırlı bağlamlarda bulunmaktadır; incelenen araçların hiçbiri kaynak tarihinde doğrudan measurement floor ile genel function-based inference/modulation katmanını birlikte kurmamaktadır.

Önerilen iki-tetikleyicili mimari: Direct-measurement floor + context-calibrated mental-state inference trigger + mental-integrity temelli modulation provision.

Beş düzenleyici tasarım unsuru: Doğrudan ölçüm tabanı; zihinsel durum çıkarımı için işlev tetikleyicisi; modülasyon hükmü; sistem işlevini görünür kılan belgeleme yükümlülükleri; kurumsal görev dağılımı ve periyodik inceleme.

Önerinin statüsü: Model yasa veya yeni isimlendirilmiş standart değildir; karşılaştırmalı analizden türetilen normatif yasama tasarımı önerisidir.

Ampirik sınır: Önerinin etkinliği, maliyeti ve uygulanabilirliği test edilmemiştir.

Teknik doğruluk sınırı: Makale neural veya non-neural mental-state inference sistemlerinin bilimsel geçerliliğini test etmez.

Kaynak erişimi sınırı: Bazı mevzuat ve kararlar için yalnız excerpts, official analyses veya secondary descriptions kullanılabilmiştir.

Enforcement sınırı: İncelenen neural-data yasalarının fiilî uygulanmasına ilişkin enforcement verisi bulunamamıştır.

Zamansal sınır: Çalışma Ekim 2026'da erişilen materyali yansıtmaktadır; bazı eyalet mevzuatı bilgileri geç 2025 tarihli sistematik raporlamaya dayanır.

Kapsam dışı alanlar: Medical-device regulation ayrıntıları, clinical-research ethics, intellectual property, liability allocation ve military applications.