Prokrastinasiya (procrastination) bu əhatə icmalında, mümkün mənfi nəticələrin fərqində olunmasına baxmayaraq, nəzərdə tutulan bir hərəkətin başlanmasının, tamamlanmasının və ya qərarın könüllü və irrasional şəkildə gecikdirilməsi ətrafında müəyyən edilən davranış konstruksiyası kimi nəzərdən keçirilir. Tədqiqat prokrastinasiyanın tək bir psixiatrik pozuntuya xas sabit xüsusiyyətdən daha çox, özünütənzimləmə, icraedici funksiyalar, emosiyaların tənzimlənməsi, impulsivlik, mükəmməlliyyətçilik, tapşırıqdan yayınma və narahatlığa dözümsüzlük kimi bir neçə psixopatoloji sahə ilə kəsişə biləntransdiaqnostikbir konstruksiya ola biləcəyini araşdırır. Tədqiqatçılar PubMed, Scopus, Web of Science və SciELO mənbələrindən əldə edilən ədəbiyyatı PRISMA-ScR yanaşması ilə nəzərdən keçirmiş və yekun qiymətləndirməyə 387 tədqiqat daxil etmişlər. Nəticələr prokrastinasiya üçün vahid razılaşdırılmış tərifin olmadığını, ölçmə vasitələrinin xeyli heterogen olduğunu və klinik diaqnozu olan nümunələrin ədəbiyyatda məhdud təmsil edildiyini göstərir.

Nəzərdən keçirilən tədqiqatların %76,2-si kəsiyəvi dizayndadır. Ən azı bir prokrastinasiya şkalasından istifadə edən nəşrlərin payı %83,5-dir və ümumilikdə 40 fərqli şkala müəyyən edilmişdir. Tərif verən tədqiqatların böyük hissəsində “gecikmə”, “hərəkət”, “tapşırıq”, “niyyətlilik”, “mənfi nəticələrə baxmayaraq davam etdirmə”, “tamamlama” və “könüllülük” kimi anlayışlar təkrarlanır. Psixopatoloji əlaqələr arasında narahatlıq, depressiya, ADHD, stress, icraedici funksiya pozuntusu, impulsivlik, mükəmməlliyyətçilik, aşağı özünəhörmət və emosiyaların tənzimlənməsində çətinliklər önə çıxır. Bununla belə, bu əlaqələrin mühüm hissəsi kəsiyəvi və ya klinik olmayan nümunələrdən gəldiyi üçün səbəbiyyət və ya diaqnostik spesifiklik nəticəsinə çevrilə bilməz.

Tədqiqatın əsas mesajı prokrastinasiyanı müstəqil psixiatrik diaqnoz elan etmək deyil. Tədqiqatçılar normativ gündəlik gecikmə ilə funksional itkiyə və təkrarlanan mənfi nəticələrə səbəb olan klinik baxımdan əhəmiyyətli prokrastinasiyanı bir-birindən ayırmaq üçün daha yaxşı təriflərə, klinik nümunələrdə təsdiqlənmiş ölçmə vasitələrinə və prospektiv tədqiqatlara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.

Prokrastinasiya problemində əsas konseptual məsələ

Prokrastinasiya tədqiqatlarında əsas problem çox işlənən davranış terminindən birinin elmi sərhədlərinin hələ də tam sabitləşdirilməməsidir. Tapşırığı sonraya saxlamaq özlüyündə patoloji prokrastinasiya demək deyil. Gecikmənin könüllü olub-olmaması, şəxsin mümkün mənfi nəticəni bilib-bilməməsi, tapşırıqdan yayınmanın hansı emosional və ya koqnitiv proseslərlə əlaqəli olması, davranışın nə qədər təkrarlandığı və şəxsin həyatında funksional itki yaradıb-yaratmaması konseptual fərqləndirmə baxımından vacibdir.

Mənbə tədqiqat prokrastinasiyanın rəsmi Research Domain Criteria (RDoC) konstruksiyası olmadığını və özlüyündə formalaşmış psixiatrik diaqnoz kimi qiymətləndirilmədiyini açıq şəkildə fərqləndirir. Bununla yanaşı, müəlliflər müxtəlif diaqnostik kateqoriyalarda təkrarlanan özünütənzimləmə və emosiyaların tənzimlənməsi problemlərinin davranış təzahürü kimi prokrastinasiyanın transdiaqnostik baxımdan araşdırıla biləcəyini müdafiə edirlər.

Prokrastinasiya niyə transdiaqnostik konstruksiya kimi nəzərdən keçirilir?

Prokrastinasiya transdiaqnostik olaraq nəzərdən keçirilir, çünki araşdırılan ədəbiyyatda eyni davranış yalnız bir diaqnostik kateqoriya ilə deyil; ADHD, obsesiv-kompulsiv pozuntu, depressiv və narahatlıqla əlaqəli vəziyyətlər, eləcə də impulsivlik, mükəmməlliyyətçilik, emosiyaların tənzimlənməsində çətinlik, icraedici funksiya problemləri və yayınma kimi müxtəlif psixopatoloji proseslərlə birlikdə bildirilmişdir. Bununla belə, bu ortaq əlaqə prokrastinasiyanın bütün bu pozuntuların ortaq səbəbi olduğunu göstərmir; tədqiqat əsasən müxtəlif diaqnostik sərhədləri kəsən davranış və psixoloji əlaqələri xəritələşdirir.

Bir neçə proses eyni davranışa gətirib çıxara bilər

Transdiaqnostik yanaşmanın mühüm cəhəti eyni müşahidə olunan davranışın müxtəlif insanlarda fərqli yollarla ortaya çıxa biləcəyini qəbul etməsidir. Bir şəxs diqqətini davam etdirə və vaxt idarəçiliyini təşkil edə bilmədiyi üçün tapşırığa başlamağı gecikdirə bilər. Başqa bir şəxs səhv etmək qorxusu, mükəmməlliyyətçilik və ya qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük səbəbindən başlaya bilməyə bilər. Digər biri isə çətin tapşırığın yaratdığı mənfi emosiyadan qısa müddətlik qaçmaq üçün gecikməni seçə bilər.

Tərif problemi klinik baxımdan niyə vacibdir?

Bir davranışı ölçmək üçün əvvəlcə nəyin ölçüldüyünün kifayət qədər aydın şəkildə müəyyən edilməsi lazımdır. Mənbə icmalda 387 tədqiqatın 337-sinin, yəni %87,1-inin prokrastinasiyanı açıq şəkildə tərif etdiyi bildirilir. Bununla belə, istifadə olunan təriflər vahid çərçivədə birləşmir. Araşdırılan təriflərdə yüzlərlə söz və termin müəyyən edilmiş; tədqiqatçılar bunları standartlaşdırdıqdan sonra ən çox təkrarlanan 64 termini daha sonrakı konseptual analiz üçün seçmişlər.

Bu paylanmanın elmi mesajı odur ki, prokrastinasiya anlayışı yalnız “bir şeyi gec etmək” kimi nəzərdən keçirilə bilməz. Könüllülük, niyyət, şəxsin nəticəni bilməsi, tapşırığa başlama və ya onu bitirmə çətinliyi və mənfi nəticə kimi elementlər təriflərin mühüm hissəsində birlikdə yer alır.

Normativ gecikmə ilə klinik baxımdan əhəmiyyətli prokrastinasiya necə fərqləndirilir?

Bu əhatə icmalı normativ gecikmə ilə klinik baxımdan əhəmiyyətli prokrastinasiyanı ayıran təsdiqlənmiş diaqnostik hədd təqdim etmir. Müəlliflər təkrarlanan nümunə, əvvəlki mənfi nəticələrə baxmayaraq davranışın davam etməsi, özünütənzimləmə çətinliyi və funksional zərər kimi xüsusiyyətlərin klinik fərqləndirmə üçün vacib ola biləcəyini müzakirə edir; lakin mövcud şkalaların bu fərqi etibarlı şəkildə müəyyən etmək imkanının məhdud olduğunu və xüsusi olaraq klinik nümunələrdə təsdiqlənmiş yeni vasitələrə ehtiyac olduğunu bildirirlər.

Ölçmə problemi: 40 fərqli şkala

Araşdırılan tədqiqatların 323-də (%83,5) ən azı bir prokrastinasiya şkalasından istifadə edilmişdir. Ümumilikdə 40 ayrı şkala müəyyən edilmiş və bunlardan 359 dəfə istifadə olunmuşdur; bəzi tədqiqatlarda birdən çox şkala tətbiq edilmişdir. Bu müxtəliflik tədqiqat sahəsində vahid ölçmə standartının formalaşmadığını göstərir.

Mənbə mətn bu bölməni “ən çox istifadə olunan 10 şkala” adlandırsa da, görünən siyahıda 11 şkala vardır. Verianla mənbə daxilindəki bu təqdimat fərqini səssizcə düzəltmir. Müəlliflərin ümumi qiymətləndirməsinə görə, şkalaların mühüm hissəsi qəbul edilə bilən daxili tutarlılıq göstərsə də, özünəhesabat ballarının real prokrastinasiya davranışını proqnozlaşdırması və normativ gecikməni klinik baxımdan uyğunsuz prokrastinasiyadan ayırması ilə bağlı problemlər davam edir.

ADHD ilə prokrastinasiya arasındakı əlaqə

ADHD kontekstində prokrastinasiya xüsusilə icraedici funksiyalarla əlaqələndirilir. Vaxtın idarə olunması, təşkilatlanma, problem həlli, tapşırığa başlama, diqqəti davam etdirmə və emosiyaların tənzimlənməsi çətinlikləri ADHD simptomları ilə prokrastinasiya arasındakı mümkün əlaqə yolları kimi müzakirə edilir. Mənbədə qiymətləndirilən tədqiqatlar həmçinin diqqətsizlik simptomlarının prokrastinasiya ilə əlaqəsinin hiperaktivlik və ya impulsivlikdən daha güclü ola biləcəyinə işarə edir.

Gecikdirilmiş mükafata dözümsüzlük və daha yaxın mükafata üstünlük vermək meyli də ADHD-prokrastinasiya əlaqəsini izah etmək üçün istifadə olunan modellər arasındadır. Bununla belə, əhatə icmalında birbaşa ADHD populyasiyasından istifadə edən cəmi beş tədqiqat və ümumilikdə 831 iştirakçı bildirilmişdir. Buna görə ADHD-də prokrastinasiyanın dəqiq mexanizmi və ya müalicə hədəfi olduğu barədə geniş klinik ümumiləşdirmə mövcud məlumat bazasının hüdudlarını aşır.

OKP ilə prokrastinasiya arasındakı əlaqə

Obsesiv-kompulsiv pozuntuda (OKP) prokrastinasiya üçün önə çıxarılan üç anlayış kompulsivlik, mükəmməlliyyətçilik və qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlükdür. Obsessiya və kompulsiyaların tapşırığa birbaşa müdaxilə etməsi, səhv etməkdən yayınma, narahatlıq yaradan vəziyyətləri təxirə salma və işi “kifayət qədər düzgün” başa çatdıra bilməmə hissi tapşırığa başlamağı və ya onu bitirməyi gecikdirə bilər.

Mənbə həmçinin OKP ilə obsesiv-kompulsiv şəxsiyyət pozuntusunun (OCPD) qarışdırılmamalı olduğunu vurğulayır. OCPD-də həddindən artıq detallılıq, sərtlik və mükəmməlliyyətçilik tapşırığın bitmiş hesab edilməsini çətinləşdirə bildiyi halda, klassik OKP-də prokrastinasiya daha birbaşa obsessiyaların, kompulsiyaların və narahatlıq yaradan vəziyyətlərdən yayınmanın təsiri ilə əlaqəli ola bilər.

“Müalicə hədəfi” və “proqnostik göstərici” ifadələri tədqiqatın klinik nəticə çıxarışı və gələcək tədqiqat çərçivəsidir; randomizə olunmuş nəzarətli müalicə tədqiqatında təsdiqlənmiş nəticələr deyil.

Digər psixopatoloji əlaqələr

İcmalda 191 nəşr (%49,4) prokrastinasiya ilə əlaqəli psixopatoloji xüsusiyyətləri araşdırmış və ya bildirmişdir. Mənbədə narahatlıq, depressiya, ADHD, stress, fiziki sağlamlıq problemləri və ya daha pis qəbul edilən sağlamlıq, tükənmişlik, yuxu problemləri, xroniki yorğunluq, aşağı motivasiya, kədər, kompulsiyalar və aşağı testosteron səviyyəsi kimi müxtəlif əlaqələr sadalanır.

Bu siyahı heterogen sübut bazasını bir araya gətirir. Məsələn, aşağı testosteron, dopaminerjik mükafat emalı və ya xroniki yorğunluqla bağlı mexanistik izahlar bu əhatə icmalında birbaşa ölçülmüş biomarker nəticələri deyil; müəlliflərin mövcud ədəbiyyatı birləşdirərək müzakirə etdiyi mümkün mexanizm çərçivələridir. Tədqiqat xüsusilə aşağı testosteron-prokrastinasiya əlaqəsinin birbaşa hormonal təsirdən daha çox aşağı motivasiya, yorğunluq və disforiya kimi ortaq xüsusiyyətlər üzərindən dolayı ola biləcəyini bildirir və bunun gələcək klinik tədqiqatlarla sınaqdan keçirilməli olduğunu müdafiə edir.

Süni intellektlə tərif yaratma təcrübəsi nə deməkdir?

Tədqiqatçılar ədəbiyyatda ən çox işlənən 64 tərif terminini eyni sorğu ilə ChatGPT və Gemini modellərinə verərək iki sintetik prokrastinasiya tərifi yaratmışlar. Hər iki model könüllü, lakin irrasional gecikmə, özünütənzimləmənin yetərsizliyi, mənfi nəticələrin fərqində olma və emosional narahatlıq kimi elementlərdə yaxınlaşmışdır.

Bu bölmə tədqiqatın mühüm, lakin açıq şəkildə məhdudlaşdırılmış yan analizidir. Müəlliflər LLM-ləri təsdiqlənmiş elmi ölçmə vasitələri kimi qəbul etmir; model çıxışlarının təlim məlumatı qərəzləri, metodoloji şəffaflıq çatışmazlığı və validasiya problemləri daşıdığını bildirirlər. Buna görə LLM tərifləri rəsmi əhatə icmalı metodologiyasının sübut yaradan hissəsi deyil, konseptual yaxınlaşmanı göstərmək üçün aparılan kəşfiyyat xarakterli və illüstrativ məşqdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Ədəbiyyat axtarışı və tədqiqatların seçilməsi

Axtarış PubMed, Scopus, Web of Science və SciELO verilənlər bazalarında aparılmışdır. Axtarış terminləri prokrastinasiya, prokrastinasiya və obsesiv-kompulsiv pozuntu, həmçinin prokrastinasiya və diqqət çatışmazlığı/hiperaktivlik pozuntusu arasındakı əlaqələri hədəfləmişdir. Qeydlər Rayyan platformasına köçürülmüş; duplikatlar müəyyən edilərək çıxarılmış və tədqiqat seçimi iki müstəqil tədqiqatçı tərəfindən həyata keçirilmişdir.

PRISMA şəkli ilkin müəyyən edilmiş qeydlərin sayını 23.133, duplikatlar çıxarıldıqdan sonra seçilən qeydlərin sayını isə 16.363 kimi göstərir. Metod bölməsindəki mətn isə axtarış nəticəsini birbaşa 16.363 kimi ifadə edir. Buna görə Verianla seçim prosesini daha ətraflı PRISMA ardıcıllığına əsasən göstərir, eyni zamanda mənbə mətnindəki ifadə fərqini də açıq şəkildə qeyd edir.

Uyğunluq meyarları və qiymətləndiricilərarası etibarlılıq

Tədqiqata 1973-2024 arasında dərc edilmiş, insanlarda aparılmış və ingilis, portuqal və ya ispan dilində yazılmış araşdırmalar daxil edilmişdir. Heyvan tədqiqatları, poster xülasələri, elmi toplantı tezisləri və redaktora məktublar xaric edilmişdir. Başlıq/xülasə və tam mətn seçimlərini MSMB və VRX müstəqil şəkildə aparmış; fikir ayrılıqları müzakirə yolu ilə, lazım gəldikdə YAF-nin böyük rəyçi kimi iştirakı ilə həll edilmişdir.

Seçimin etibarlılığı Cohen kappa əmsalı ilə qiymətləndirilmiş və κ = 0,81 müəyyən edilmişdir. Məlumatların çıxarılması standartlaşdırılmış tədqiqat cədvəli ilə aparılmış; çıxarılan məlumatların təsadüfi %15-i YAF tərəfindən müstəqil yoxlanılmışdır. Protokol PROSPERO-da deyil, Open Science Framework-də qeydiyyata alınmış və tədqiqat PRISMA-ScR təlimatına əməl etmişdir.

Məlumat sintezi və statistik yanaşma

Əhatə icmalının məqsədinə uyğun olaraq məlumat sintezi əsasən təsviri xarakter daşıyır. Kateqorik dəyişənlər mütləq say və faizlə; davamlı dəyişənlər isə paylanma xüsusiyyətlərinə görə orta və standart sapma və ya çəkili orta ilə xülasə edilmişdir. Davamlı dəyişənlərin paylanmaları üçün Kolmogorov-Smirnov testi istifadə edilmiş, lazım gəldikdə minimum və maksimum dəyərlər də bildirilmişdir.

Prokrastinasiya təriflərində istifadə olunan anlayışların analizi üçün terminlər dillər arasında standartlaşdırılmış və ingilis dilindəki qarşılıqlarında birləşdirilmişdir. Tezlik paylanmasının 85. persentil həddini keçən 64 termin sonrakı konseptual qiymətləndirməyə daxil edilmişdir. Bu terminlər söz buludu və tezlik cədvəlləri ilə vizuallaşdırılmış; eyni 64 termin daha sonra ChatGPT və Gemini-yə verilən kəşfiyyat xarakterli tərif yaratma tapşırığında istifadə edilmişdir.

Daxil edilən tədqiqatların strukturu

Populyasiya strukturu və mənbə daxilində say uyğunsuzluğu

Ətraflı nəticələr bölməsində ADHD populyasiyasından istifadə edən 5 tədqiqat (%1,3) və cəmi 831 iştirakçı; OKP populyasiyasından istifadə edən 1 tədqiqat və 65 iştirakçı; başqa pozuntu və ya simptomları əhatə edən 7 tədqiqat (%1,8) bildirilir. Qalan 374 tədqiqat (%96,4) əsasən tələbələr, işləyən şəxslər və ya ümumi populyasiya nümunələrini əhatə edir.

Burada mənbə daxilində iki say uyğunsuzluğu mövcuddur. Xülasə bölməsində klinik/subklinik populyasiyanın payı %13 kimi göstərildiyi halda, ətraflı bölgü 13 klinik və ya simptomatik tədqiqat və 374 digər tədqiqat göstərir. Bundan əlavə, mənbə tək OKP tədqiqatını %0,02 kimi bildirir; n=1-in 387 tədqiqat daxilində arifmetik payı təxminən %0,26-dır. Verianla bu dəyərlərdən birini mənbə adından düzəltmək əvəzinə, bildirilən rəqəmləri və aralarındakı uyğunsuzluğu birlikdə qoruyur.

İştirakçı xüsusiyyətlərindən əldə edilən ümumiləşdirilmiş təsviri məlumatlar

Mənbə tədqiqatlarda ümumilikdə 53.714 qadın iştirakçı olduğunu və qadınların nümunələrdə orta payının %63,98 təşkil etdiyini bildirir. Cins fərqini bildirən tədqiqatlarda kişilərdə prokrastinasiyaya meyl bir qədər yüksək görünsə də, təsir çox kiçikdir və təxminən r = 0,04 kimi verilmişdir.

Orta yaş 287 tədqiqatda (%74,2) bildirilmiş; tədqiqatlardakı orta yaşların birləşdirilmiş ortası 24,24 il, orta standart sapma 4,16 il və müşahidə olunan yaş aralığı 14-68 il kimi təqdim edilmişdir. Ailə vəziyyəti yalnız 41 tədqiqatda (%10,6) göstərilmişdir. Peşə və ya tələbə statusu isə 281 nəşrdə (%72,6) bildirilmiş və bu nəşrlərdə qiymətləndirilən 19.173 şəxsin %95,2-sinin tələbə və ya işləyən kimi bir məşğuliyyətə malik olduğu qeyd edilmişdir.

Tərif mənbələri

387 məqalənin 305-i (%78,8) daha əvvəl başqa tədqiqatçılar tərəfindən hazırlanmış prokrastinasiya təriflərindən istifadə etmişdir. Ümumilikdə 98 fərqli tərif mənbəyi müəllifə istinad edilmişdir. Steel 121 istinadla (%31,3) ən çox istifadə olunan tərif mənbəyi olmuş, Ferrari 46, Klingsieck və Rothblum hər biri 27, Solomon 25 və Lay 20 istinadla seçilmişdir.

Psixopatoloji əlaqələrin şərhi

İcmal bir çox psixoloji və klinik dəyişənin prokrastinasiya ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir; lakin məlumat bazası əsasən kəsiyəvi və klinik olmayan tədqiqatlardan ibarət olduğuna görə “X prokrastinasiyaya səbəb olur” şəklində ümumi səbəbiyyət nəticəsi çıxarmaq olmaz. Xüsusilə narahatlıq, depressiv simptomlar, stress, impulsivlik, emosiyaların tənzimlənməsi problemləri, icraedici funksiya çətinlikləri və mükəmməlliyyətçilik kimi amillər müxtəlif tədqiqatlarda birlikdə müşahidə edilsə də, bu əlaqələrin istiqaməti və altında yatan mexanizm hər tədqiqatda eyni deyil.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

Əsas məhdudiyyətlər

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti daxil edilən araşdırmaların metodoloji keyfiyyəti və ya risk-of-bias səviyyələri üçün rəsmi qiymətləndirmənin aparılmamasıdır. Bu seçim əhatə icmallarının xəritələşdirici təbiəti ilə uyğun olsa da, ayrı-ayrı tədqiqatların sübut gücü haqqında hökm verməyi məhdudlaşdırır.

İkinci mühüm məhdudiyyət ədəbiyyatın böyük ölçüdə universitet tələbələri və digər klinik olmayan nümunələrdən ibarət olmasıdır. Bu vəziyyət prokrastinasiyanın psixiatrik kontekstdəki quruluşunun ümumi populyasiyadan əldə edilən anlayışlarla formalaşmış ola biləcəyi mənasına gəlir.

Üçüncüsü, sistematik boz ədəbiyyat axtarışı aparılmamışdır; buna görə yalnız indekslənmiş nəşrlərə üstünlük verilməsi ilə bağlı nəşr qərəzi ehtimalı mövcuddur. Dördüncüsü, məlumatların çıxarılmasının hamısı iki müstəqil qiymətləndirici tərəfindən təkrar edilməmiş, bunun əvəzinə məlumatların təsadüfi %15-i böyük tədqiqatçı tərəfindən çarpaz yoxlanılmışdır. Müəlliflər bu yanaşmanın praktikliyi təmin etdiyini, lakin çıxarış qərəzi və ya kiçik səhvlər riskini tam aradan qaldırmadığını qəbul edirlər.

Nəhayət, süni intellekt tərəfindən yaradılmış təriflər metodoloji baxımdan təsdiqlənmiş klinik və ya psixometrik nəticələr deyil. Bu çıxışlar yalnız konseptual kəşf məqsədi ilə qiymətləndirilməlidir.

Gələcək tədqiqatlar üçün ortaya çıxan istiqamətlər

Müəlliflər klinik baxımdan əhəmiyyətli prokrastinasiyanı normativ gecikmədən ayıra bilən, funksional itkini əhatə edən və müalicə ilə bağlı dəyişikliklərə həssas ölçmə vasitəsinin hazırlanmasını mühüm ehtiyac kimi müəyyən edirlər. Bundan əlavə, rəsmi diaqnoz qoyulmuş psixiatriya nümunələrində prospektiv tədqiqatlar, neyrogörüntüləmə araşdırmaları, prokrastinasiyanın əvvəlcədən müəyyən edilmiş nəticə dəyişəni olduğu randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar və müxtəlif mədəniyyətlərdə normativ məlumatların yaradılması tövsiyə olunur.

Maşın öyrənməsi və təbii dil emalı üsulları da gələcəkdə gizli prokrastinasiya alt tiplərinin araşdırılması, müxtəlif şkalalar arasında konvergent validliyin öyrənilməsi və ya klinik skrininq vasitələrinin hazırlanması üçün tədqiq edilə bilər. Lakin mənbə tədqiqat bu üsulların klinisyen qiymətləndirmələri ilə təsdiqlənməsi, model şəffaflığı və ümumiləşdirilə bilmə problemlərinin nəzərə alınması zərurətini xüsusilə vurğulayır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Procrastination as a Transdiagnostic Construct: A Psychopathological and Conceptual Scoping Review.

Müəlliflər: Mariana Schettini Martins Barbosa; Enrico Lázaro Guidugli; Gabriela Schettini Martins Barbosa; Maria Eduarda Gonzales Melati; Nicole Brunello Pagliarin; Pedro Bortoluzzi Escobar da Silva; Pedro Henrique Paesi Dutra; Vitor Ritt Xavier; Eugênio Horácio Grevet; Ygor Azeno Ferrão.

Məsul müəllif: Ygor Azeno Ferrão.

Qurumlar:Universidade Federal de Ciências da Saúde de Porto Alegre (UFCSPA) Psixiatriya Bölməsi; Faculdades Pequeno Príncipe (FPP) Tibb Bölməsi; Universidade do Vale do Rio do Sinos (UNISINOS) Psixiatriya Bölməsi; Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) Psixiatriya Bölməsi, Braziliya.

Jurnal və nəşr:Psychiatry International, 2026, cild 7, nömrə 3, məqalə 123. Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland. Nəşr tarixi: 3 iyun 2026.

DOI:10.3390/psychiatryint7030123

Mənbə növü:Sistematik şəkildə aparılmış əhatə icmalı (scoping review). Tədqiqat PRISMA-ScR təlimatından istifadə edir. Bu araşdırma klinik müdaxilə sınağı, randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqat və ya yeni xəstə kohortu deyil.

Lisenziya:Mənbə PDF məqalənin Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq girişli olduğunu bildirir. Görünən lisenziya sətrində CC BY versiya nömrəsi ayrıca verilmədiyi üçün burada versiya nömrəsi əlavə edilməmişdir.

Protokol:PROSPERO əhatə icmallarını qəbul etmədiyi üçün protokol Open Science Framework-də qeydiyyata alınmışdır. Mənbə OSF qeydini CC0 1.0 Universal kimi göstərir.

Məlumatların əlçatanlığı:Müəlliflər məlumat toplama şablonlarının, daxil edilmiş tədqiqatlardan çıxarılan məlumatların və analizlərdə istifadə olunan məlumatların əsaslandırılmış sorğu əsasında qiymətləndirmə məqsədi ilə təqdim edilə biləcəyini bildirirlər. Əlavə materiallarda PRISMA yoxlama siyahısı, əsas prokrastinasiya şkalalarının xüsusiyyətləri, təriflərdə istifadə olunan bütün terminlərin siyahısı və ChatGPT-Gemini tərif müqayisəsi vardır.

Maliyyələşdirmə:Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etika komitəsi və məlumatlandırılmış razılıq:Mənbədə hər ikisi “tətbiq edilmir” kimi göstərilmişdir; tədqiqat yeni insan iştirakçısı araşdırması deyil, ədəbiyyat icmalıdır.

Maraqların toqquşması:Müəlliflər maliyyə, kommersiya, siyasi, akademik və ya şəxsi xarakterli potensial maraqların toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri:M.S.M.B., E.H.G. və Y.A.F. konseptuallaşdırma, metodologiya, formal analiz, ilkin layihə və nəzərdən keçirmə/redaktədə; M.S.M.B. və Y.A.F. layihə idarəçiliyində iştirak etmişlər. Digər müəlliflər də araşdırma/məlumat və sübut toplama, resurs təminatı, vizuallaşdırma və mətnin nəzərdən keçirilməsinə töhfə vermişlər.

Mənbə daxilində say uyğunluğu qeydi:Xülasə bölməsindəki “%13 klinik/subklinik populyasiya” ifadəsi ətraflı populyasiya bölgüsü ilə; OKP üçün bildirilən “%0,02, n=1” dəyəri isə 387 tədqiqat əsasında hesablanan nisbətlə tam uyğun deyil. Bundan əlavə, metod mətni 16.363 qeydi başlanğıc dəyər kimi təqdim etdiyi halda PRISMA şəkli 23.133 ilkin qeyd, 6.770 duplikat və 16.363 seçilmiş qeyd ardıcıllığını göstərir. Bu fərqlər Verianla tərəfindən düzəldilmiş məlumat kimi təqdim edilməmiş, mənbə daxilində qeyri-müəyyənlik kimi qorunmuşdur.

Əsas şərh sərhədi:Bu icmal prokrastinasiyanın psixopatologiyada mühüm və mümkün transdiaqnostik konstruksiya olduğunu dəstəkləyən geniş ədəbiyyat xəritəsi təqdim edir; lakin klinik diaqnostik meyar yaratmır, vahid səbəb mexanizmini sübut etmir və heç bir müalicənin effektivliyini birbaşa sınaqdan keçirmir. Xüsusilə klinik nümunələrin azlığı, risk-of-bias qiymətləndirilməsinin olmaması, kəsiyəvi tədqiqatların üstünlük təşkil etməsi və ölçmə heterogenliyi nəticələrin klinik ümumiləşdirilə bilməsini məhdudlaşdırır.