Prokrastinatsiya (procrastination) ushbu qamrovli sharhda, ehtimoliy salbiy oqibatlardan xabardor bo‘lishiga qaramay, mo‘ljallangan harakatni boshlash yoki tugatish yoxud qarorni ixtiyoriy va irratsional tarzda kechiktirish atrofida ta’riflanadigan xulq-atvor konstruksiyasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot prokrastinatsiya bitta psixiatrik buzilishga xos barqaror xususiyatdan ko‘ra, o‘zini o‘zi boshqarish, ijro funksiyalari, hissiyotlarni boshqarish, impulsivlik, perfektsionizm, vazifadan qochish va noqulaylikka toqatsizlik kabi bir nechta psixopatologik sohalar bilan kesishishi mumkin bo‘lgantransdiagnostikkonstruksiya bo‘lishi mumkinligini o‘rganadi. Tadqiqotchilar PubMed, Scopus, Web of Science va SciELO manbalaridan olingan adabiyotlarni PRISMA-ScR yondashuvi bilan ko‘rib chiqib, yakuniy baholashga 387 tadqiqotni kiritgan. Natijalar prokrastinatsiya uchun yagona kelishilgan ta’rif yo‘qligini, o‘lchov vositalari juda geterogen ekanini va klinik tashxis qo‘yilgan namunalar adabiyotda cheklangan darajada ifodalanganini ko‘rsatadi.

Ko‘rib chiqilgan tadqiqotlarning %76,2 qismi kesimiy dizaynga ega. Kamida bitta prokrastinatsiya shkalasidan foydalangan nashrlar ulushi %83,5 bo‘lib, jami 40 xil shkala aniqlangan. Ta’rif bergan tadqiqotlarning katta qismida “kechikish”, “harakat”, “vazifa”, “niyatlilik”, “salbiy oqibatlarga qaramay davom ettirish”, “tugatish” va “ixtiyoriylik” kabi tushunchalar takrorlanadi. Psixopatologik aloqalar orasida xavotir, depressiya, ADHD, stress, ijro funksiyasi buzilishi, impulsivlik, perfektsionizm, past o‘zini qadrlash va hissiyotlarni boshqarish qiyinchiliklari ajralib turadi. Biroq ushbu aloqalarning muhim qismi kesimiy yoki klinik bo‘lmagan namunalardan olingani sababli ularni sababiylik yoki diagnostik o‘ziga xoslik xulosasiga aylantirib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy xabari prokrastinatsiyani mustaqil psixiatrik tashxis deb e’lon qilish emas. Tadqiqotchilar odatiy kundalik kechikish bilan funksional yo‘qotish va takrorlanuvchi salbiy oqibatlarga olib keladigan klinik jihatdan ahamiyatli prokrastinatsiyani ajratish uchun yaxshiroq ta’riflar, klinik namunalarda tasdiqlangan o‘lchov vositalari va istiqbolli tadqiqotlar zarurligini ta’kidlaydi.

Prokrastinatsiya muammosidagi asosiy konseptual masala

Prokrastinatsiya tadqiqotlaridagi eng asosiy muammo tez-tez qo‘llanadigan xulq-atvor atamasining ilmiy chegaralari hanuz to‘liq belgilab olinmaganidir. Vazifani keyinga qoldirishning o‘zi patologik prokrastinatsiya degani emas. Kechikishning ixtiyoriy yoki ixtiyorsizligi, shaxsning ehtimoliy salbiy oqibatni bilishi, vazifadan qochish qaysi hissiy yoki kognitiv jarayonlar bilan bog‘liqligi, xatti-harakatning qanchalik takrorlanishi va shaxs hayotida funksional yo‘qotish keltirib chiqarishi konseptual farqlash uchun muhimdir.

Manba tadqiqot prokrastinatsiya rasmiy Research Domain Criteria (RDoC) konstruksiyasi emasligini va o‘z-o‘zidan shakllangan psixiatrik tashxis sifatida baholanmasligini aniq ajratib ko‘rsatadi. Bunga qaramay, mualliflar turli diagnostik toifalarda takrorlanadigan o‘zini o‘zi boshqarish va hissiyotlarni boshqarish muammolarining xulqiy ifodasi sifatida prokrastinatsiyani transdiagnostik nuqtai nazardan o‘rganish mumkinligini ta’kidlaydi.

Nega prokrastinatsiya transdiagnostik konstruksiya sifatida ko‘rib chiqiladi?

Prokrastinatsiya transdiagnostik sifatida ko‘rib chiqiladi, chunki ko‘rib chiqilgan adabiyotlarda bir xil xulq faqat bitta diagnostik toifa bilan emas; ADHD, obsesiv-kompulsiv buzilish, depressiv va xavotir bilan bog‘liq holatlar, shuningdek impulsivlik, perfektsionizm, hissiyotlarni boshqarish qiyinligi, ijro funksiyasi muammolari va qochish kabi turli psixopatologik jarayonlar bilan birga qayd etilgan. Biroq bu umumiylik prokrastinatsiya barcha ushbu buzilishlarning umumiy sababi ekanini ko‘rsatmaydi; tadqiqot asosan turli diagnostik chegaralarni kesib o‘tuvchi xulqiy va psixologik aloqalarni xaritalaydi.

Bir nechta jarayon bir xil xulqqa olib kelishi mumkin

Transdiagnostik yondashuvning muhim tomoni shundaki, bir xil kuzatiladigan xulq turli odamlarda turli yo‘llar orqali paydo bo‘lishi mumkinligi tan olinadi. Bir kishi diqqatini saqlab tura olmagani va vaqtni boshqarishni tashkil qila olmagani uchun vazifani boshlashni kechiktirishi mumkin. Boshqa bir kishi xato qilishdan qo‘rqish, perfektsionizm yoki noaniqlikka toqatsizlik sabab boshlay olmasligi mumkin. Yana biri esa qiyin vazifa keltirib chiqargan salbiy hissiyotdan qisqa muddat qochish uchun kechiktirishni tanlashi mumkin.

Ta’rif muammosi klinik jihatdan nega muhim?

Xulq-atvorni o‘lchash uchun avvalo nimaning o‘lchanayotgani yetarlicha aniq ta’riflanishi kerak. Manba sharhda 387 tadqiqotning 337 tasi, ya’ni %87,1 prokrastinatsiyani aniq ta’riflagani qayd etilgan. Biroq qo‘llanilgan ta’riflar yagona doirada birlashmaydi. Ko‘rib chiqilgan ta’riflarda yuzlab so‘z va atamalar topilgan; tadqiqotchilar ularni standartlashtirgach, eng ko‘p takrorlangan 64 atamani keyingi konseptual tahlil uchun tanlagan.

Ushbu taqsimotning ilmiy xabari shuki, prokrastinatsiya tushunchasini shunchaki “biror narsani kech bajarish” deb bo‘lmaydi. Ixtiyoriylik, niyat, shaxsning oqibatni bilishi, vazifani boshlash yoki tugatishdagi qiyinchilik va salbiy oqibat kabi unsurlar ta’riflarning muhim qismida birgalikda uchraydi.

Normativ kechikish bilan klinik jihatdan ahamiyatli prokrastinatsiya qanday farqlanadi?

Ushbu qamrovli sharh normativ kechikish bilan klinik jihatdan ahamiyatli prokrastinatsiyani ajratadigan tasdiqlangan diagnostik chegarani taqdim etmaydi. Mualliflar takrorlanuvchi naqsh, oldingi salbiy oqibatlarga qaramay xatti-harakatning davom etishi, o‘zini o‘zi boshqarish qiyinligi va funksional zarar kabi xususiyatlar klinik farqlash uchun muhim bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi; biroq mavjud shkalalarning ushbu farqni ishonchli aniqlash imkoniyati cheklanganini va aynan klinik namunalarda tasdiqlangan yangi vositalar zarurligini ta’kidlaydi.

O‘lchash muammosi: 40 xil shkala

Ko‘rib chiqilgan tadqiqotlarning 323 tasida (%83,5) kamida bitta prokrastinatsiya shkalasi qo‘llanilgan. Jami 40 alohida shkala aniqlangan va ular 359 marta ishlatilgan; ayrim tadqiqotlarda bir nechta shkala qo‘llangan. Bu xilma-xillik tadqiqot sohasida yagona o‘lchov standarti shakllanmaganini ko‘rsatadi.

Manba matn ushbu bo‘limni “eng ko‘p qo‘llanilgan 10 shkala” deb atasa-da, ko‘rinadigan ro‘yxatda 11 shkala bor. Verianla manba ichidagi bu taqdimot farqini indamay tuzatmaydi. Mualliflarning umumiy bahosiga ko‘ra, shkalalarning muhim qismi maqbul ichki izchillikni ko‘rsatsa-da, o‘z-o‘zini hisobot qilish ballarining haqiqiy prokrastinatsiya xulqini bashorat qilishi va normativ kechikishni klinik jihatdan moslashmagan prokrastinatsiyadan ajratishi borasida muammolar saqlanib qolmoqda.

ADHD bilan prokrastinatsiya o‘rtasidagi aloqa

ADHD kontekstida prokrastinatsiya ayniqsa ijro funksiyalari bilan bog‘lanadi. Vaqtni boshqarish, tashkil etish, muammo yechish, vazifani boshlash, diqqatni davom ettirish va hissiyotlarni boshqarishdagi qiyinchiliklar ADHD alomatlari bilan prokrastinatsiya o‘rtasidagi ehtimoliy bog‘lanish yo‘llari sifatida muhokama qilinadi. Manbada baholangan tadqiqotlar, shuningdek, e’tiborsizlik alomatlarining prokrastinatsiya bilan aloqasi giperaktivlik yoki impulsivlikka qaraganda kuchliroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Kechiktirilgan mukofotga toqatsizlik va yaqinroq mukofotni afzal ko‘rish moyilligi ham ADHD-prokrastinatsiya aloqasini tushuntirishda qo‘llaniladigan modellar qatoriga kiradi. Biroq qamrovli sharhda bevosita ADHD populyatsiyasidan foydalangan atigi besh tadqiqot va jami 831 ishtirokchi qayd etilgan. Shu sababli ADHDdagi prokrastinatsiyaning aniq mexanizmi yoki davolash nishoni ekani haqida keng klinik umumlashtirish mavjud ma’lumotlar bazasi chegarasidan chiqib ketadi.

OKB bilan prokrastinatsiya o‘rtasidagi aloqa

Obsesiv-kompulsiv buzilishda (OKB) prokrastinatsiya uchun ajratib ko‘rsatilgan uch tushuncha kompulsivlik, perfektsionizm va noaniqlikka toqatsizlikdir. Obsessiya va kompulsiyalarning vazifaga bevosita xalaqit berishi, xato qilishdan qochish, xavotir uyg‘otuvchi vaziyatlarni kechiktirish va ishni “yetarlicha to‘g‘ri” yakunlay olmaslik hissi vazifani boshlash yoki tugatishni kechiktirishi mumkin.

Manba, shuningdek, OKB bilan obsesiv-kompulsiv shaxsiyat buzilishi (OCPD)ni adashtirmaslik kerakligini ta’kidlaydi. OCPDda haddan tashqari mayda-chuydaga e’tibor, qattiqlik va perfektsionizm vazifani tugallangan deb qabul qilishni qiyinlashtirishi mumkin bo‘lsa, klassik OKBda prokrastinatsiya ko‘proq obsessiyalar, kompulsiyalar va xavotir uyg‘otuvchi vaziyatlardan qochish ta’siri bilan bevosita bog‘liq bo‘lishi mumkin.

“Davolash nishoni” va “prognostik ko‘rsatkich” iboralari tadqiqotning klinik xulosalari va kelajakdagi tadqiqotlar doirasiga tegishli; ular randomizatsiyalangan nazoratli davolash tadqiqotida tasdiqlangan natijalar emas.

Boshqa psixopatologik aloqalar

Sharhda 191 nashr (%49,4) prokrastinatsiya bilan bog‘liq psixopatologik xususiyatlarni o‘rgangan yoki qayd etgan. Manbada xavotir, depressiya, ADHD, stress, jismoniy salomatlik muammolari yoki salomatlikni yomonroq idrok etish, kuyish, uyqu muammolari, surunkali charchoq, past motivatsiya, qayg‘u, kompulsiyalar va past testosteron darajasi kabi turli aloqalar sanab o‘tilgan.

Bu ro‘yxat geterogen dalillar bazasini birlashtiradi. Masalan, past testosteron, dopaminergik mukofotni qayta ishlash yoki surunkali charchoq bilan bog‘liq mexanistik izohlar ushbu qamrovli sharhda bevosita o‘lchangan biomarker natijalari emas; ular mualliflar mavjud adabiyotlarni birlashtirib muhokama qilgan ehtimoliy mexanizm doiralaridir. Tadqiqot, xususan, past testosteron-prokrastinatsiya aloqasi bevosita gormonal ta’sirdan ko‘ra past motivatsiya, charchoq va disforiya kabi umumiy xususiyatlar orqali bilvosita bo‘lishi mumkinligini aytadi va buni keyingi klinik tadqiqotlarda sinash kerakligini ta’kidlaydi.

Sun’iy intellekt yordamida ta’rif yaratish tajribasi nimani anglatadi?

Tadqiqotchilar adabiyotlarda eng ko‘p ishlatiladigan 64 ta’rifiy atamani bir xil so‘rov bilan ChatGPT va Gemini modellariga berib, prokrastinatsiyaning ikkita sintetik ta’rifini yaratgan. Har ikki model ixtiyoriy, ammo irratsional kechikish, o‘zini o‘zi boshqarish yetishmovchiligi, salbiy oqibatlardan xabardorlik va hissiy noqulaylik kabi unsurlarda yaqinlashgan.

Bu bo‘lim tadqiqotning muhim, ammo aniq chegaralangan yon tahlilidir. Mualliflar LLMlarni tasdiqlangan ilmiy o‘lchov vositalari deb qabul qilmaydi; model natijalarida o‘qitish ma’lumotlari tarafkashligi, metodologik shaffoflik yetishmasligi va validatsiya muammolari borligini bildiradi. Shu sababli LLM ta’riflari rasmiy qamrovli sharh metodologiyasining dalil yaratuvchi qismi emas, balki konseptual yaqinlashuvni ko‘rsatishga qaratilgan izlanish va illustrativ mashqdir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Adabiyotlarni qidirish va tadqiqotlarni tanlash

Qidiruv PubMed, Scopus, Web of Science va SciELO ma’lumotlar bazalarida o‘tkazilgan. Qidiruv atamalari prokrastinatsiya, prokrastinatsiya va obsesiv-kompulsiv buzilish hamda prokrastinatsiya va diqqat yetishmovchiligi/giperaktivlik buzilishi o‘rtasidagi aloqalarni nishonga olgan. Yozuvlar Rayyan platformasiga o‘tkazilgan; dublikatlar aniqlanib chiqarilgan va tadqiqotlarni tanlash ikki mustaqil tadqiqotchi tomonidan amalga oshirilgan.

PRISMA shakli dastlab aniqlangan yozuvlar sonini 23.133 va dublikatlar chiqarilgandan keyin skrining qilingan yozuvlar sonini 16.363 deb ko‘rsatadi. Usul bo‘limidagi bayon esa qidiruv natijasini bevosita 16.363 deb ifodalaydi. Shu sababli Verianla tanlash jarayonini batafsilroq PRISMA ketma-ketligiga ko‘ra ko‘rsatadi, biroq manba matndagi bayon farqini ham ochiq qayd etadi.

Muvofiqlik mezonlari va baholovchilararo ishonchlilik

Tadqiqotga 1973-2024 yillarda chop etilgan, odamlarda o‘tkazilgan va ingliz, portugal yoki ispan tilida yozilgan tadqiqotlar kiritilgan. Hayvonlar ustidagi tadqiqotlar, poster annotatsiyalari, ilmiy yig‘ilish tezislari va muharrirga maktublar chiqarilgan. Sarlavha/annotatsiya va to‘liq matn skriningini MSMB va VRX mustaqil olib borgan; kelishmovchiliklar muhokama orqali, zarur bo‘lsa YAFning katta hakamligi bilan hal qilingan.

Skrining ishonchliligi Cohen kappa koeffitsiyenti bilan baholangan va κ = 0,81 topilgan. Ma’lumotlarni ajratib olish standartlashtirilgan tadqiqot jadvali yordamida amalga oshirilgan; ajratilgan ma’lumotlarning tasodifiy %15 qismi YAF tomonidan mustaqil tekshirilgan. Protokol PROSPEROda emas, Open Science Frameworkda ro‘yxatdan o‘tkazilgan va tadqiqot PRISMA-ScR yo‘riqnomasiga amal qilgan.

Ma’lumotlar sintezi va statistik yondashuv

Qamrovli sharh maqsadiga muvofiq ma’lumotlar sintezi asosan tavsifiydir. Kategorik o‘zgaruvchilar mutlaq son va foizda; uzluksiz o‘zgaruvchilar esa taqsimot xususiyatlariga ko‘ra o‘rtacha va standart og‘ish yoki vaznlangan o‘rtacha bilan umumlashtirilgan. Uzluksiz o‘zgaruvchilar taqsimoti uchun Kolmogorov-Smirnov testi qo‘llanilgan, zarur bo‘lganda minimum va maksimum qiymatlar ham qayd etilgan.

Prokrastinatsiya ta’riflarida ishlatilgan tushunchalarni tahlil qilish uchun atamalar tillar bo‘yicha standartlashtirilgan va inglizcha ekvivalentlari ostida birlashtirilgan. Chastota taqsimotining 85. persentil chegarasidan oshgan 64 atama keyingi konseptual baholashga olingan. Ushbu atamalar so‘z buluti va chastota jadvallari bilan vizuallashtirilgan; ayni 64 atama keyinchalik ChatGPT va Geminiga berilgan izlanish xarakteridagi ta’rif yaratish vazifasida ishlatilgan.

Kiritilgan tadqiqotlarning tuzilishi

Populyatsiya tuzilishi va manba ichidagi sonli nomuvofiqlik

Batafsil natijalar bo‘limida ADHD populyatsiyasidan foydalangan 5 tadqiqot (%1,3) va jami 831 ishtirokchi; OKB populyatsiyasidan foydalangan 1 tadqiqot va 65 ishtirokchi; boshqa buzilish yoki alomatlarni o‘z ichiga olgan 7 tadqiqot (%1,8) qayd etilgan. Qolgan 374 tadqiqot (%96,4) asosan talabalar, ishchilar yoki umumiy populyatsiya namunalarini qamrab olgan.

Bu yerda manba ichida ikkita sonli nomuvofiqlik mavjud. Annotatsiya bo‘limida klinik/subklinik populyatsiya ulushi %13 deb berilgan bo‘lsa, batafsil taqsimot 13 klinik yoki alomatli tadqiqot va 374 boshqa tadqiqotni ko‘rsatadi. Bundan tashqari, manba bitta OKB tadqiqotini %0,02 deb hisobot qiladi; n=1 ning 387 tadqiqot ichidagi arifmetik ulushi taxminan %0,26 ni tashkil etadi. Verianla bu qiymatlardan birini manba nomidan tuzatish o‘rniga, qayd etilgan sonlar va ular orasidagi nomuvofiqlikni birgalikda saqlaydi.

Ishtirokchi xususiyatlaridan olingan jamlangan tavsifiy ma’lumotlar

Manba tadqiqotlarda jami 53.714 nafar ayol ishtirokchi bo‘lganini va ayollarning namunadagi o‘rtacha ulushi %63,98 ekanini bildiradi. Jinsiy farqni qayd etgan tadqiqotlarda erkaklarda prokrastinatsiyaga moyillik biroz yuqoriroq ko‘rinsa-da, ta’sir juda kichik va taxminan r = 0,04 deb berilgan.

O‘rtacha yosh 287 tadqiqotda (%74,2) qayd etilgan; tadqiqotlardagi o‘rtacha yoshlarning jamlangan o‘rtachasi 24,24 yil, o‘rtacha standart og‘ish 4,16 yil va kuzatilgan yosh oralig‘i 14-68 yil deb hisobot qilingan. Oilaviy holat faqat 41 tadqiqotda (%10,6) taqdim etilgan. Kasbiy yoki talabalik holati esa 281 nashrda (%72,6) qayd etilgan va ushbu nashrlarda baholangan 19.173 kishining %95,2 qismi talaba yoki ishlovchi sifatida bir mashg‘ulotga ega ekani ko‘rsatilgan.

Ta’rif manbalari

387 maqolaning 305 tasi (%78,8) ilgari boshqa tadqiqotchilar tomonidan ishlab chiqilgan prokrastinatsiya ta’riflaridan foydalangan. Jami 98 xil ta’rif manbasi mualliflarga havola qilingan. Steel 121 havola bilan (%31,3) eng ko‘p qo‘llangan ta’rif manbasi bo‘lgan; Ferrari 46, Klingsieck va Rothblum 27 tadan, Solomon 25 va Lay 20 havola bilan ajralib turgan.

Psixopatologik aloqalarning talqini

Sharh ko‘plab psixologik va klinik o‘zgaruvchilar prokrastinatsiya bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq ma’lumotlar bazasi asosan kesimiy va klinik bo‘lmagan tadqiqotlardan iborat bo‘lgani uchun “X prokrastinatsiyaga sabab bo‘ladi” shaklidagi umumiy sababiy xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Ayniqsa xavotir, depressiv alomatlar, stress, impulsivlik, hissiyotlarni boshqarish muammolari, ijro funksiyasi qiyinchiliklari va perfektsionizm kabi omillar turli tadqiqotlarda birga uchragan bo‘lsa-da, bu aloqalarning yo‘nalishi va ostidagi mexanizm har bir tadqiqotda bir xil emas.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan va qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

Asosiy cheklovlar

Tadqiqotning eng muhim cheklovi kiritilgan tadqiqotlarning metodologik sifati yoki risk-of-bias darajalari bo‘yicha rasmiy baholash o‘tkazilmaganidir. Bu tanlov qamrovli sharhlarning xaritalash xususiyatiga mos bo‘lsa-da, alohida tadqiqotlarning dalil kuchi haqida hukm chiqarishni cheklaydi.

Ikkinchi muhim cheklov adabiyotlarning katta qismi universitet talabalari va boshqa klinik bo‘lmagan namunalardan iboratligidir. Bu holat prokrastinatsiyaning psixiatrik kontekstdagi tuzilishi umumiy populyatsiyadan olingan tushunchalar bilan shakllangan bo‘lishi mumkinligini anglatadi.

Uchinchidan, tizimli kulrang adabiyotlar qidiruvi o‘tkazilmagan; shu sababli faqat indekslangan nashrlarga urg‘u berish bilan bog‘liq nashr tarafkashligi ehtimoli mavjud. To‘rtinchidan, ma’lumotlarni ajratib olishning barchasi ikki mustaqil baholovchi tomonidan takrorlanmagan, buning o‘rniga ma’lumotlarning tasodifiy %15 qismi katta tadqiqotchi tomonidan o‘zaro tekshirilgan. Mualliflar bu yondashuv amaliylikni ta’minlaganini, ammo ajratib olish tarafkashligi yoki kichik xatolar xavfini to‘liq bartaraf etmaganini tan oladi.

Nihoyat, sun’iy intellekt yaratgan ta’riflar metodologik jihatdan tasdiqlangan klinik yoki psixometrik natijalar emas. Ushbu natijalar faqat konseptual izlanish maqsadida baholanishi kerak.

Kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo‘nalishlar

Mualliflar klinik jihatdan ahamiyatli prokrastinatsiyani normativ kechikishdan ajrata oladigan, funksional yo‘qotishni o‘z ichiga oladigan va davolash bilan bog‘liq o‘zgarishga sezgir o‘lchov vositasini ishlab chiqishni muhim ehtiyoj deb belgilaydi. Shuningdek, rasmiy tashxis qo‘yilgan psixiatriya namunalarida istiqbolli tadqiqotlar, neyroimaging tadqiqotlari, prokrastinatsiya oldindan belgilangan natija o‘zgaruvchisi bo‘lgan randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqotlar va turli madaniyatlarda normativ ma’lumotlar ishlab chiqish tavsiya etiladi.

Mashina o‘rganishi va tabiiy tilni qayta ishlash usullari kelajakda yashirin prokrastinatsiya subturlarini o‘rganish, turli shkalalar o‘rtasidagi konvergent validlikni tekshirish yoki klinik skrining vositalarini ishlab chiqish uchun ham tadqiq qilinishi mumkin. Biroq manba tadqiqot ushbu usullar klinitsist baholari bilan tasdiqlanishi hamda model shaffofligi va umumlashtirish muammolari hisobga olinishi zarurligini alohida ta’kidlaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Procrastination as a Transdiagnostic Construct: A Psychopathological and Conceptual Scoping Review.

Mualliflar: Mariana Schettini Martins Barbosa; Enrico Lázaro Guidugli; Gabriela Schettini Martins Barbosa; Maria Eduarda Gonzales Melati; Nicole Brunello Pagliarin; Pedro Bortoluzzi Escobar da Silva; Pedro Henrique Paesi Dutra; Vitor Ritt Xavier; Eugênio Horácio Grevet; Ygor Azeno Ferrão.

Mas’ul muallif: Ygor Azeno Ferrão.

Muassasalar:Universidade Federal de Ciências da Saúde de Porto Alegre (UFCSPA) Psixiatriya bo‘limi; Faculdades Pequeno Príncipe (FPP) Tibbiyot bo‘limi; Universidade do Vale do Rio do Sinos (UNISINOS) Psixiatriya bo‘limi; Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) Psixiatriya bo‘limi, Braziliya.

Jurnal va nashr:Psychiatry International, 2026, jild 7, son 3, maqola 123. Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland. Nashr sanasi: 3 iyun 2026.

DOI:10.3390/psychiatryint7030123

Manba turi:Tizimli ravishda o‘tkazilgan qamrovli sharh (scoping review). Tadqiqot PRISMA-ScR yo‘riqnomasidan foydalanadi. Bu tadqiqot klinik aralashuv sinovi, randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqot yoki yangi bemor kohorti emas.

Litsenziya:Manba PDF maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi ostida ochiq kirishli ekanini bildiradi. Ko‘rinadigan litsenziya qatorida CC BY versiya raqami alohida berilmagani sababli bu yerda versiya raqami qo‘shilmagan.

Protokol:PROSPERO qamrovli sharhlarni qabul qilmagani sabab protokol Open Science Frameworkda ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Manba OSF ro‘yxatini CC0 1.0 Universal sifatida ko‘rsatadi.

Ma’lumotlar mavjudligi:Mualliflar ma’lumot yig‘ish shablonlari, kiritilgan tadqiqotlardan ajratilgan ma’lumotlar va tahlillarda ishlatilgan ma’lumotlar asosli so‘rov asosida baholash maqsadida taqdim etilishi mumkinligini bildiradi. Qo‘shimcha materiallarda PRISMA tekshiruv ro‘yxati, asosiy prokrastinatsiya shkalalarining xususiyatlari, ta’riflarda ishlatilgan barcha atamalar ro‘yxati va ChatGPT-Gemini ta’riflar taqqoslanishi mavjud.

Moliyalashtirish:Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika qo‘mitasi va xabardor rozilik:Manbada ikkalasi ham “qo‘llanilmaydi” deb ko‘rsatilgan; tadqiqot yangi inson ishtirokchilari bilan tadqiqot emas, balki adabiyotlar sharhidir.

Manfaatlar to‘qnashuvi:Mualliflar moliyaviy, tijoriy, siyosiy, akademik yoki shaxsiy xarakterdagi potensial manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Muallif hissalari:M.S.M.B., E.H.G. va Y.A.F. konseptuallashtirish, metodologiya, formal tahlil, dastlabki qoralama va ko‘rib chiqish/tahrirlashda; M.S.M.B. va Y.A.F. loyiha boshqaruvida ishtirok etgan. Boshqa mualliflar ham tadqiqot/ma’lumot va dalil to‘plash, resurs ta’minoti, vizuallashtirish va matnni ko‘rib chiqishga hissa qo‘shgan.

Manba ichidagi sonli izchillik qaydi:Annotatsiya bo‘limidagi “%13 klinik/subklinik populyatsiya” iborasi batafsil populyatsiya taqsimoti bilan; OKB uchun qayd etilgan “%0,02, n=1” qiymati esa 387 tadqiqot asosida hisoblangan ulush bilan to‘liq mos kelmaydi. Bundan tashqari, usul matni 16.363 yozuvni boshlang‘ich qiymatdek ko‘rsatgan bo‘lsa, PRISMA shakli 23.133 dastlabki yozuv, 6.770 dublikat va 16.363 skrining qilingan yozuv ketma-ketligini beradi. Bu farqlar Verianla tomonidan tuzatilgan ma’lumot sifatida taqdim etilmagan, manba ichidagi noaniqlik sifatida saqlangan.

Asosiy talqin chegarasi:Ushbu sharh prokrastinatsiya psixopatologiyada muhim va ehtimoliy transdiagnostik konstruksiya ekanini qo‘llab-quvvatlovchi keng adabiyot xaritasini taqdim etadi; biroq klinik diagnostika mezonini yaratmaydi, yagona sabab mexanizmini isbotlamaydi va hech qanday davolashning samaradorligini bevosita sinamaydi. Ayniqsa klinik namunalarning kamligi, risk-of-bias bahosining yo‘qligi, kesimiy tadqiqotlarning ustunligi va o‘lchov geterogenligi natijalarni klinik umumlashtirish imkonini cheklaydi.