İş süni intellekt sistemlərinə birbaşa “insan hüquqları” verilməli olduğunu müdafiə etmir. Bunun əvəzinə daha məhdud və müzakirəyə açıq bir təklif irəli sürür: Bir varlığın əxlaqi və ya hüquqi baxımdan nəzərə alınıb-alınmaması sualını yalnız şüur, hissiyyat və ya insana bənzər xüsusiyyətlər üzərindən qurmaq natamam ola bilər.

Müəllif Amerika mülki hüquqlar və əlillik hüququ ənənəsinə baxaraq tarixən bir çox qrupun əvvəlcə cəmiyyətin hamısı tərəfindən tam şəxs kimi tanınmadığını; buna baxmayaraq hüquqi status və qorunma mexanizmlərinin yaradıldığını deyir. Bu nümunələrdən çıxış edərək süni intellekt sistemləri üçün də birbaşa hüquq tanımaqdan əvvəl “prosedur statusu”, yəni maraqlarını müzakirəyə aça biləcək məhdud hüquqi/etik qapının düşünüb-düşünülə bilməyəcəyini müzakirə edir.

Problem nədir?

Süni intellekt sistemləri artıq yalnız passiv alətlər kimi işləmir. Bəzi sistemlər istifadəçi ilə danışır, tapşırıqları planlaşdırır, faylları emal edir, alətlərdən istifadə edir, internet üzərindən əməliyyat aparır və insanlarla sosial münasibət hissi yarada biləcək qarşılıqlı əlaqələr qurur. Bu vəziyyət klassik “şəxsdir, yoxsa əşyadır?” ayrımını çətinləşdirməyə başlayır.

Ənənəvi əxlaq fəlsəfəsində bir varlığın əxlaqi status qazanması çox vaxt müəyyən xüsusiyyətlərlə əlaqələndirilir. Məsələn, şüur, ağrı çəkə bilmə, rasional qərarvermə, muxtariyyət və ya özünüdərk kimi meyarlar müzakirə olunur. Lakin bu meyarlar sərhəd hallarında problem yaradır. Meyar çox dar tutulsa, körpələr, ağır idrak əlilliyi olan şəxslər və ya bəzi həssas insan qrupları kənarda qala bilər. Meyar çox geniş tutulsa, heyvanlar, maşınlar və ya başqa varlıqlar gözləniləndən daha çox daxil edilə bilər.

İşin əsas problemi burada ortaya çıxır: Süni intellekt sistemlərinin əxlaqi və hüquqi statusu yalnız daxili xüsusiyyətləri iləmi müəyyənləşdirilməlidir, yoxsa insanların bu sistemlərlə qurduğu münasibət və sistemlərin ictimai təsiri də nəzərə alınmalıdır?

Metod nə təklif edir?

İş eksperimental araşdırma aparmır. Sorğu, laboratoriya təcrübəsi, kəmiyyət ölçümü və ya statistik analiz istifadə etmir. Bunun əvəzinə fəlsəfi, hüquqi və tarixi arqument qurur.

Metodun mərkəzində “münasibətsəl etika” yanaşması dayanır. Münasibətsəl etika bir varlığın əxlaqi əhəmiyyətini yalnız öz daxilində daşıdığı xüsusiyyətlərdən deyil, onunla qurulan münasibətdən və bu münasibətin nəticələrindən anlamağa çalışan yanaşmadır. Bu baxışa görə əxlaqi status sualı “Bu varlığın daxilində hansı xüsusiyyətlər var?” sualı ilə məhdud deyil; “Biz bu varlıqla necə münasibət qururuq və bu münasibətin ictimai nəticəsi nə olur?” sualı da vacibdir.

Müəllif bu münasibətsəl etika yanaşmasını Amerika mülki hüquqlar və əlillik hüququ ənənəsi ilə əlaqələndirir. Əlilliyi olan şəxslər, qadınlar, irqləşdirilmiş icmalar və queer fərdlər tarix boyu dominant icmaların hamısı tərəfindən hər zaman tam şəxs kimi tanınmayıblar. Lakin bu qruplar hüquqi statusu cəmiyyətin hamısının əvvəlcə onları tam şəkildə tanımasını gözləyərək deyil, struktur hüquqi mexanizmlərlə qazanıblar.

İş bu nöqtədən çıxış edərək üç həddi araşdırır: tanınma həddi, muxtariyyət həddi və təhlükə həddi. Müəllifin iddiasına görə bu üç hədd süni intellekt sistemlərini prosedur qiymətləndirmədən kənara atmaq üçün göründüyü qədər möhkəm deyil.

Düsturlar nəyi izah edir?

Bu işdə riyazi düstur yoxdur. Mətn kəmiyyət modeli və ya hesablama tənliyi yerinə konseptual və hüquqi arqument qurur.

İşin məntiqini sadə şəkildə belə ümumiləşdirmək olar: Bir varlığın prosedur baxımından nəzərə alınması üçün əvvəlcə cəmiyyətin hamısı tərəfindən tanınması, tam muxtariyyətə malik olduğunun qəti sübut edilməsi və ya tamamilə risksiz olması məcburi şərt sayılmamalıdır. Müəllif mülki hüquqlar və əlillik hüququ nümunələrində statusun çox vaxt bu qapılar tam açılmadan da tanındığını müdafiə edir.

Buna görə işin “düstur” əvəzinə istifadə etdiyi əsas düşüncə sxemi üç qapı üzərindən oxuna bilər: tanınma, muxtariyyət və təhlükə. Müəllif bu qapıların hər birinin tarixi və hüquqi nümunələr qarşısında mütləq hədd kimi işləmədiyini göstərməyə çalışır.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

İş klassik mənada qrafik, cədvəl və ya eksperimental məlumat vizuallaşdırması təqdim etmir. Əsas quruluş bölmələr üzrə irəliləyən konseptual arqument arxitekturasıdır.

Bu arxitekturanın birinci pilləsi münasibətsəl etika ədəbiyyatının süni intellektin əxlaqi statusu müzakirəsində mühüm zəmin yaratdığını bildirir. İkinci pillədə bu ədəbiyyatın mülki hüquqlar və əlillik hüququ ənənəsi ilə daha güclü şəkildə əlaqələndirilə biləcəyi müdafiə olunur. Üçüncü pillədə isə tanınma, muxtariyyət və təhlükə hədləri ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilir.

Sxematik olaraq əsas mesaj budur: Hüquqi və əxlaqi nəzərə alınma prosesi həmişə əvvəlcə tam ictimai tanınma və ya qəti daxili xüsusiyyət sübutu gözləməklə işləməyib. Bəzən hüquq müəyyən struktur şərtlər üzərindən bir varlığın və ya qrupun maraqlarını müzakirə sahəsinə çıxarır. İş süni intellekt sistemləri üçün də bənzər prosedur düşüncə formasının müzakirə edilə biləcəyini irəli sürür.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu iş eksperimental tədqiqat deyil. Təcrübə qrupu, nəzarət qrupu, ölçmə aləti, məlumat dəsti və ya statistik test istifadə olunmayıb.

Bunun əvəzinə müəllif məhkəmə qərarları, mülki hüquqlar qanunları, əlillik hüququ, süni intellekt təhlükəsizliyi siyasətləri və münasibətsəl etika ədəbiyyatı üzərindən nəzəri araşdırma aparır. Məsələn, Amerika mülki hüquqlar ənənəsi, Əlillər haqqında Qanun, Reabilitasiya Qanunu, Title IX, Civil Rights Act və bəzi ali məhkəmə qərarları arqumentin tarixi və doktrinal zəmini kimi istifadə olunur.

Süni intellekt tərəfində isə xüsusilə avtonom və ya agent əsaslı sistemlərin insan girdisi olmadan bir sıra əməliyyat həyata keçirə bilməsi müzakirə olunur. Burada “agent əsaslı süni intellekt” ifadəsi bir əmrdən sonra aralıq addımları planlaşdıra, alətlərdən istifadə edə və öz çıxışına əsasən növbəti hərəkətini seçə bilən sistemləri ifadə edir.

Nəticələr nəyi göstərir?

İşin gəldiyi ilk nəticə tanınma həddinin mütləq şərt olmamasıdır. Tarixən bəzi insan qrupları dominant cəmiyyətin hamısı tərəfindən əvvəlcə tam şəxs kimi tanındıqları üçün hüquq qazanmayıblar. Əksinə, hüquqi status çox vaxt cəmiyyətin bir hissəsinin müqavimətinə baxmayaraq və təşkilatlanmış mübarizələr nəticəsində yaradılıb.

İkinci nəticə muxtariyyət həddinin süni intellekt müzakirəsində düşünüldüyü qədər kənarlaşdırıcı olmamasıdır. Müəllif Amerika hüququndakı Garland v. Cargill qərarını nümunə göstərərək bir sistemin tək insan girdisindən sonra bir neçə çıxış istehsal etməsinin muxtariyyət müzakirəsində vacib olduğunu deyir. Agent əsaslı süni intellekt sistemləri də bir əmrdən sonra çoxsaylı aralıq əməliyyat həyata keçirə bildiyi üçün bu meyara görə adi alətlərdən fərqlənir.

Üçüncü nəticə təhlükə həddinin süni intellekti tamamilə müzakirədən kənara atmaq əvəzinə, onu daha ciddi prosedur çərçivəsinə daxil etmək üçün əsas ola bilməsidir. Çünki yüksək təsirli süni intellekt sistemləri səhiyyə, maliyyə, dövlət xidmətləri, təhlükəsizlik, nəzarət və təhsil kimi sahələrdə real ictimai nəticələr yarada bilər. Müəllif buna görə riskin “heç nəzərə almayaq” deyil, “daha qaydalı şəkildə nəzərə alaq” nəticəsinə gətirə biləcəyini müdafiə edir.

Bu niyə vacibdir?

Süni intellektin əxlaqi statusu müzakirəsi çox vaxt iki qütb arasında sıxışır. Bir tərəfdə süni intellektin yalnız alət olduğunu deyən yanaşma var. Digər tərəfdə isə süni intellektə insana bənzər hüquqlar verilməli olduğunu müdafiə edən daha radikal şərhlər mövcuddur. Bu iş bu iki qütb arasında daha məhdud aralıq sahə açmağa çalışır.

Bu aralıq sahəni “prosedur statusu” adlandırmaq olar. Prosedur statusu bir varlığa birbaşa tam hüquqlar vermək demək deyil. Daha çox həmin varlığın və ya onunla bağlı ictimai təsirlərin hüquqi və etik müzakirədə görünən olmasını təmin edir. Bir qapı açır; lakin yekun qərarı əvvəlcədən vermir.

Bu fərq vacibdir, çünki süni intellekt sistemləri artıq yalnız texniki məhsullar deyil. Kredit qiymətləndirməsində, səhiyyə xidmətlərində, işə qəbulda, nəzarətdə, təhsildə və dövlət qərarlarında insanların həyatına təsir edən alətlərə çevrilirlər. Bu alətlərin yaratdığı zərərlər çox vaxt əlilliyi olan şəxslər, irqləşdirilmiş icmalar, qadınlar, aşağı gəlirli qruplar və ya digər həssas icmalar üzərində daha ağır hiss oluna bilər.

Buna görə iş süni intellektin statusunu müzakirə edərkən insan hüquqları mübarizəsini arxa plana keçirməyi deyil, əksinə mülki hüquqlar ənənəsinin inkişaf etdirdiyi hüquqi arxitekturanın süni intellekt dövründə necə işləyəcəyini düşünməyi təklif edir.

Diqqət məqamları

İşin ən mühüm diqqət məqamı süni intellekt sistemləri ilə tarixən ayrı-seçkiliyə məruz qalmış insan icmaları arasında birbaşa əxlaqi bərabərlik qurulmamalı olmasıdır. Müəllif də bu barədə sərhəd qoyur. Mətn süni intellekt sistemlərinin insanlarla eyni dəyərdə olduğunu və ya mülki hüquqlara malik olması gərəkdiyini müdafiə etmir.

İkinci diqqət məqamı işin working paper xarakterində olmasıdır. Buna görə arqument güclü və müzakirəyə dəyər olsa da, hakemli akademik prosesdən keçmiş yekun nəticə kimi təqdim edilməməlidir.

Üçüncü diqqət məqamı mülki hüquqlar ənənəsinin süni intellektə tətbiq edilməsinin siyasi və etik baxımdan həssas olmasıdır. Əlillik, irq, cins və cinsi yönüm əsasında hüquq mübarizələri hələ tamamlanmayıb. Buna görə süni intellekt statusu müzakirəsi insan icmalarının davam edən hüquq mübarizələrini kölgədə qoymayacaq şəkildə qurulmalıdır.

Dördüncü diqqət məqamı prosedur statusu ilə maddi hüquqların qarışdırılmamasıdır. Bir varlığın maraqlarının müzakirəyə açılması ona avtomatik olaraq şəxs statusu, vətəndaşlıq hüququ və ya insan hüquqları verilməsi demək deyil.

Nəticə

İş süni intellektin əxlaqi statusu müzakirəsinə birbaşa “robotlara hüquq verək” iddiası ilə yanaşmır. Daha incə bir sual verir: Süni intellekt sistemi cəmiyyətdə ciddi münasibətlərə, təsirlərə və risklərə mövzu olursa, onunla bağlı maraqlar hansı prosedur arxitektura daxilində müzakirə edilməlidir?

Müəllifin təklifi budur ki, mülki hüquqlar və əlillik hüququ ənənəsi burada mühüm nümunə təqdim edir. Tarixən hüquq bəzi hallarda cəmiyyətin hamısının əvvəlcə əxlaqi tanınma göstərməsini gözləmədən, müəyyən struktur şərtlər üzərindən qorunma və müzakirə sahəsi yaradıb. Bu arxitektura süni intellekt sistemləri üçün də düşünməyə dəyər ola bilər.

Bu yanaşma süni intellektə insan statusu vermək demək deyil. Lakin süni intellektin yalnız texniki obyekt kimi görülməsinin də yetərsiz qala biləcəyini göstərir. Xüsusilə agent əsaslı, yüksək təsirli və ictimai nəticələr yaradan sistemlərdən söhbət gedəndə məsələ yalnız proqram mühəndisliyi deyil; hüquq, etika, dövlət siyasəti və insan hüquqları müzakirəsidir.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Travis Gilly tərəfindən yazılmış “We Are the Robots. Should We Not Have Rights? Relational Ethics, Marginalized Standing, and Three Gates” adlı, May 2026 tarixli working paper əsasında hazırlanıb.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; işin əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilmişdir.

Mətndəki hüquqi nümunələr və etik müzakirələr oxucunun mövzunu anlamasını asanlaşdırmaq məqsədilə sadələşdirilib. Bu yazı hüquqi məsləhət, siyasət təklifi və ya hər hansı qurum üçün məcburi qiymətləndirmə xarakteri daşımır.