Bu sistematik icmal süd və pendir istehsalından yaranan yüksək üzvi yüklü tullantı sularının təmizlənməsində süni bataqlıq sahələrinin (constructed wetlands, CWs) nə dərəcədə effektiv olduğunu və hansı hidravlik şəraitdə daha sabit işlədiyini araşdırır. Tədqiqatçılar 1995–2025-ci illər arasında dərc edilmiş 38 resenziyalı işi PRISMA 2020 çərçivəsində seçmiş; kimyəvi oksigen tələbatı (COD), beş günlük biokimyəvi oksigen tələbatı (BOD₅), ümumi asılı bərk maddə (TSS), ümumi azot (TN) və ümumi fosfor (TP) çıxarılmasını sistem konfiqurasiyası, hidravlik saxlanma müddəti (HRT), üzvi yükləmə sürəti (OLR), iqlim, bitki və filtr materialları ilə birlikdə yarı-kəmiyyət üsulu ilə müqayisə etmişlər.

Mənbənin ən mühüm nəticəsi şaquli və üfüqi səthaltı axınlı bataqlıq sahələrini birləşdirən hibrid sistemlərin araşdırılan işlər arasında ən sabit yüksək performans nümunələrini təqdim etməsidir. İcmalın sintezində hibrid sistemlər üçün median COD çıxarılması təxminən %93, BOD₅ çıxarılması isə təxminən %94 kimi bildirildiyi halda, ümumi fosfor çıxarılması əsasən %70–80 aralığında qalmışdır. Bu üstünlük şaquli axınlı hissədə daha yaxşı oksigen ötürülməsi ilə aerob parçalanma və nitrifikasiyanın; üfüqi səthaltı axınlı hissədə isə anoksik/anaerob proseslərin eyni təmizləmə xəttində bir-birini tamamlaması ilə izah olunur.

İcmalda yüksək performansın yalnız sistem növündən asılı olmadığı xüsusi vurğulanır. COD və BOD₅ çıxarılmasının %90-dan yuxarı olduğu işlər ən çox VSSF sistemlərində təxminən 4–8 saatlıq HRT (n = 4), HSSF sistemlərində isə 3–7 günlük HRT (n = 14) aralığında görülmüşdür. OLR bildirən müqayisəolunan işlərin məhdud bir hissəsində 30 g COD m⁻² gün⁻¹-dən aşağı yüklər (n = 7) daha sabit istismarla əlaqələndirilmişdir. Daha yüksək yüklərdə bəzi işlərdə təmizləmə performansında %25-ə qədər azalmalar bildirilmişdir.

Bu rəqəmlər universal layihələndirmə hədləri deyil. VSSF üçün qiymətləndirmə yalnız dörd, OLR həddi üçün isə yalnız yeddi iş əsasında qurulmuşdur və tədqiqatçılar HRT və ya OLR ilə çıxarılma arasındakı əlaqəyə formal korrelyasiya/reqressiya testi tətbiq etməmişlər. Buna görə icmalın “iş zərfi” müxtəlif tədqiqatlarda təkrarlanan mühəndislik meyllərinin yarı-kəmiyyət sintezidir; hər hansı yeni süni bataqlıq sahəsinin 4–8 saat və ya 3–7 gün HRT ilə avtomatik olaraq %90-dan yuxarı çıxarılma təmin edəcəyini sübut etmir.

Tədqiqatın başqa mühüm nəticəsi xam süd sənayesi tullantı suyunun əksər səthaltı süni bataqlıq sahələrinə birbaşa verilməməli olmasıdır. Mənbədə xam axınlarda COD üçün 80–95.000 mg/L və BOD üçün 40–48.000 mg/L-ə çata bilən geniş ədəbiyyat aralıqları təqdim olunur. Bu dəyərlər bir tullantı suyun sabit tərkibi deyil; zərdab, yuma suyu və müxtəlif istehsal mərhələlərindən gələn fərqli axınları təmsil edir. İlkin təmizləmədən sonra süni bataqlıq sahələrinə daxil olan suda mənbədə adətən təxminən 2000–5000 mg/L COD, 1000–2500 mg/L BOD və 250–600 mg/L TSS aralıqları verilir.

Türkiyə baxımından süni bataqlıq sahələri xüsusilə mərkəzləşdirilmiş təmizləmə infrastrukturundan uzaqda yerləşən kiçik və orta ölçülü süd, pendir və ferma müəssisələrində aşağı enerji tələb edən ikincili və ya üçüncülü təmizləmə variantı kimi araşdırıla bilər. Bununla belə, icmaldakı dəyərlər Türkiyə üçün hazır layihə resepti deyil. Yerli süd istehsalı prosesi, zərdab nisbəti, yağ və bərk maddə yükü, mövsümi temperatur, torpaq sahəsi tələbi, ilkin təmizləmə səviyyəsi, bitki növləri, doldurucu material, qoxu nəzarəti və hədəflənən çıxış suyu keyfiyyəti ayrıca mühəndislik işi ilə təsdiqlənməlidir.

Süd sənayesi tullantı suyu niyə xüsusi təmizləmə problemidir?

Süd emalı tullantı suyu homogen su axını deyil. Südün emalı, pendir istehsalı, avadanlıq və çənlərin yuyulması ilə təmizlik prosesləri fərqli kimyəvi xüsusiyyətlərə malik tullantı suları yarada bilər. Tədqiqat bu axınların yüksək bioloji parçalana bilən üzvi maddə, yağ, zülal, laktoza, asılı bərk maddələr, azot və fosfor ehtiva edə bildiyini vurğulayır.

Pendir istehsalında yaranan zərdabın ilkin südün həcminin təxminən %85–95-nə uyğun gələ bildiyi və süddəki qida maddələrinin %50-dən çoxunu saxlaya bildiyi barədə ədəbiyyat məlumatı mənbədə təqdim edilir. Buna görə zərdabın nəzarətsiz şəkildə tullantı suyuna qarışması üzvi yükü çox güclü şəkildə artıra bilər.

Mənbənin Table 2 hissəsi xam süd sənayesi tullantı suyunun çox geniş tərkib aralığı göstərə bildiyini xüsusi qeyd edir:

Mənbə qeydi: Xam tullantı suyu aralıqları zərdab, CIP/yuma suları və digər istehsal axınlarından toplanmışdır; eyni tullantı su nümunəsinin eyni vaxtdakı tərkibi kimi şərh edilməməlidir.

Xam zərdabı birbaşa süni bataqlıq sahəsinə vermək niyə problemlidir?

Səthaltı axınlı süni bataqlıq sahələri suyun məsaməli doldurucu materialdan keçməsinə əsaslanır. Çox yüksək asılı bərk maddə, yağ və üzvi maddə yükü məsamələrin zamanla tıxanmasına, hidravlik keçiriciliyin azalmasına və suyun layihələndirilmiş axın yolunu izləməməsinə səbəb ola bilər.

İcmal xüsusilə TSS-nin təxminən 1000 mg/L-dən yuxarı olduğu yüksək yüklü axınlarda üst substrat qatlarında sürətli məsamə tıxanması və hidravlik qısaqapanma riskinin arta biləcəyini müzakirə edir. Buna görə araşdırılan tətbiqlərdə ələmə, yağtutucu, çökdürmə, Imhoff çəni, həll olmuş hava flotasiya sistemi, bərabərləşdirmə, havalandırılan hovuz və ya bioloji ilkin təmizləmə kimi mərhələlər tez-tez görülür.

Mənbənin qiymətləndirməsinə görə süni bataqlıq sahələrinin əksər yüksək yüklü süd sənayesi axınlarında ən uyğun rolu ilkin təmizlənmiş suyu qəbul edən ikincili və ya üçüncülü təmizləmə mərhələsi olmaqdır. Bu fərq vacibdir; tammiqyaslı bir nümunədə %98 COD çıxarılması görülməsi xam zərdabın birbaşa eyni yatağa verilə biləcəyi mənasına gəlmir.

Süni bataqlıq sahəsi suyu necə təmizləyir?

Süni bataqlıq sahəsi tək bir filtrin gördüyü işdən daha mürəkkəb sistemdir. Təmizləmə üç əsas komponentin birlikdə işləməsi ilə baş verir:

• Substrat: Qum, çınqıl, seolit, LECA və ya digər məsaməli materiallar fiziki filtrasiya, səthdə tutulma və mikrob biofilmi üçün mühit yaradır.
• Bitkilər: Kök və rizom sistemi hidravlik strukturu və mikroətraf mühiti təsirləndirir; bəzi qida maddələrinin biokütləyə alınmasına töhfə verə bilər.
• Mikroorqanizmlər: Üzvi maddənin parçalanması, nitrifikasiya və denitrifikasiya kimi əsas çevrilmələrin böyük hissəsi mikrob icmaları tərəfindən həyata keçirilir.

Müxtəlif bataqlıq sahəsi növləri bu üç komponent daxilində fərqli oksigen və axın şəraiti yaratdığı üçün eyni çirkləndiricilərə qarşı eyni davranışı göstərmir.

HSSF nədir?

Horizontal subsurface flow constructed wetland (HSSF), yəni üfüqi səthaltı axınlı süni bataqlıq sahəsində su yatağın bir ucundan daxil olur və doldurucu materialın içində üfüqi istiqamətdə hərəkət edir. Su səthinin adətən doldurucu səviyyəsindən aşağı qalması açıq su səthli sistemlərlə müqayisədə təmas və qoxu nəzarəti baxımından üstünlük verə bilər.

Mənbə HSSF sistemlərini aşağı oksigenli və ya anoksik mikroətraf mühitlərin yaranması səbəbindən denitrifikasiya və bəzi qida maddələrinin çıxarılması mexanizmləri baxımından güclü komponent kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda uzun saxlanma müddətləri və geniş yataq həcmi yüksək hidravlik sabitlik təmin edə bilər.

VSSF nədir?

Vertical subsurface flow constructed wetland (VSSF), yəni şaquli səthaltı axınlı sistemlərdə tullantı suyu adətən yatağın səthinə fasilələrlə verilir və doldurucu material boyunca şaquli istiqamətdə hərəkət edir.

Qidalandırma dövrləri zamanı yatağın yenidən hava ilə təmas edə bilməsi oksigen ötürülməsini artıra bilər. Buna görə VSSF sistemləri üzvi maddənin aerob parçalanması və ammoniumun nitrifikasiyası baxımından üstünlük verə bilər. İcmalda 4–8 saat kimi daha qısa hidravlik saxlanma müddətlərində yüksək BOD₅ çıxarılması bildirən VSSF nümunələri mövcuddur.

Hibrid sistem niyə ön plana çıxır?

Hibrid süni bataqlıq sahələri şaquli və üfüqi axınlı qurğuları eyni təmizləmə xəttində birləşdirir. Beləliklə, tək yataqda yaradılması çətin olan fərqli redoks şəraiti ardıcıl şəkildə formalaşdırıla bilər.

İcmalın 38 iş üzrə yarı-kəmiyyət sintezində hibrid sistemlər təxminən %93 median COD və %94 median BOD₅ çıxarılması ilə ən yüksək ümumi performans qrupunu təşkil etmişdir. Ümumi fosfor çıxarılması əsasən təxminən %70–80 arasında bildirilmişdir.

Bu nəticə “hibrid sistem hər şəraitdə ən yaxşı sistemdir” mənasına gəlmir. Araşdırılan sistemlər fərqli tullantı suyu, iqlim, ilkin təmizləmə, doldurucu, bitki və miqyas şəraitində işlədilmişdir. Müəlliflərin nəticəsi heterogen ədəbiyyatda hibrid konfiqurasiyaların yüksək performans göstərən nümunələr arasında daha tez-tez yer aldığı istiqamətindədir.

İcmalın təklif etdiyi iş zərfi nədir?

Bu cədvəldəki dəyərlər layihələndirmə qaydası və ya zəmanətli optimal dəyərlər deyil. İcmal HRT və OLR üçün formal doza–cavab modeli, reqressiya və ya meta-reqressiya yaratmamışdır. Tədqiqatçılar işlər arasında təkrarlanan performans meyllərindən mühəndislik iş zərfi formalaşdırmışlar.

OLR yüksəldikdə nə baş verir?

Üzvi yükləmə sürəti (organic loading rate, OLR) vahid bataqlıq sahəsi səthinə vahid zamanda daxil olan üzvi maddə yükünü ifadə edir. Mənbədə tez-tez istifadə edilən forma g COD m⁻² gün⁻¹-dir.

İcmalda 30 g COD m⁻² gün⁻¹-dən yuxarı yüklərin bəzi sistemlərdə çıxarılma performansında %25-ə qədər azalma və daha yüksək istismar problemi ehtimalı ilə birlikdə müşahidə olunduğu bildirilmişdir. Müəlliflər bunun ədəbiyyatda tez-tez substratın tədricən tıxanması və oksigen ötürülməsinin azalması ilə əlaqələndirildiyini bildirirlər.

Lakin daxil edilən hər iş bu mexanizmləri birbaşa ölçməmişdir. Buna görə mənbədə müşahidə edilən “yüksək OLR + aşağı performans” əlaqəsi bütün sistemlərdə eksperimental olaraq tıxanmanın səbəb olduğu sübut edilmiş tək səbəbli mexanizm deyil.

HRT-ni davamlı artırmaq həll yoludurmu?

Xeyr. Daha uzun HRT çirkləndirici ilə bitki–substrat–mikroorqanizm sistemi arasındakı təmas müddətini artıra bilər; lakin daha uzun saxlanma müddəti daha böyük sahə və ya daha aşağı hidravlik tutum tələb edir.

İcmal HSSF üçün 3–7 günlük aralıqda yüksək çıxarılmaların tez-tez görüldüyünü, bundan sonrakı HRT artımlarında isə əlavə torpaq sahəsi tələbinə nisbətən qazancın azala biləcəyini müzakirə edir. Buna görə mühəndislik məqsədi mümkün qədər uzun HRT deyil, performans ilə torpaq/hidravlik tutum arasında balanslı iş nöqtəsidir.

Verianla Live: Eyni işdə VSSF və HSSF müqayisəsi

Aşağıdakı görünən cədvəl icmalın Table 1 hissəsində Verma və Suthar-ın işi üçün verilən eyni eksperiment daxilində VSSF və HSSF nəticələrini göstərir. Hər iki quruluş 5 günlük HRT altında müqayisə edilmişdir. Qrafik müxtəlif ölkələrdəki və ya müxtəlif laboratoriyalardakı maksimum dəyərləri bir-birinə qarşı sıralamır.

Bu müqayisədə VSSF BOD₅, COD, NH₄-N və fosfat çıxarılmasında HSSF-dən daha yüksək dəyərlər göstərdiyi halda, nitrat çıxarılmasında HSSF daha yüksəkdir. Bu istiqamət dəyişməsi iki axın növünün fərqli oksigen/redoks mühitlərinin fərqli azot çevrilmə proseslərinə üstünlük verə biləcəyi barədə icmal yanaşması ilə uyğundur.

Bununla belə, bu tək eksperiment bütün VSSF və HSSF sistemləri üçün universal performans nisbəti deyil.

İqlim performansı nə qədər dəyişdirir?

İcmalda soyuq iqlimlərdə temperaturdan asılı mikrob yavaşıması mühüm amil kimi ortaya çıxır. Almaniya və Yeni Zelandiyadakı nümunələrdə soyuq dövrlərdə ümumi təmizləmə performansında təxminən %20–35 azalmaların bildirildiyi qeyd olunur.

Braziliya, Meksika, Filippin və Tunis kimi tropik/subtropik şəraitdə isə araşdırılan bəzi sistemlər ilboyu yüksək COD və BOD₅ çıxarılması göstərmişdir. İtaliya, Polşa və Argentina kimi daha mülayim bölgələrdə mövsümi dəyişkənliyin daha görünən olduğu bildirilir.

Bu nəticələr sadəcə “isti iqlim yaxşıdır, soyuq iqlim pisdir” kimi şərh edilməməlidir. Bitki növü, yataq dərinliyi, qidalandırma rejimi, ilkin təmizləmə və hidravlik layihə iqlim təsirinin böyüklüyünü dəyişə bilər.

Doldurucu material nə iş görür?

Ənənəvi çınqıl ucuz və geniş yayıldığı üçün işlərin böyük hissəsində istifadə olunur. Bununla yanaşı seolit, yüngül genişləndirilmiş gil aqreqatı (LECA), pemza və təkrar emal edilmiş tikinti materialları kimi daha məsaməli və ya adsorptiv materiallar araşdırılmışdır.

İcmalda alternativ substratların xüsusilə fosfor tutulmasını və biofilm inkişafını yaxşılaşdıra bildiyinə dair nümunələr vardır. Table 1-də LECA istifadə edən bir sistemdə ümumi fosfor üçün %88,5-ə çatan dəyər; təkrar emal edilmiş tikinti/söküntü tullantıları və daş emalı qalıqları istifadə edən başqa sistemlərdə də yüksək fosfor çıxarılması bildirilir.

Bu nəticələr LECA və ya təkrar emal edilmiş aqreqatların hər şəraitdə çınqıldan üstün olduğunu sübut etmir. Adsorbsiya tutumu zamanla doyma nöqtəsinə çata bilər və materialın hidravlik davranışı sistem miqyasında ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bitki seçimi yalnız estetik qərardırmı?

Xeyr. İcmalda Phragmites australis, Typha növləri, Canna indica, Cyperus alternifolius, Arundo donax və digər makrofitlərdən istifadə olunmuşdur.

Bitkilər qida maddələrinin mənimsənilməsindən başqa, kök zonasının quruluşunu, mikrob yaşayış mühitini və oksigen paylanmasını təsirləndirə bilər. Müəlliflər birdən çox növün istifadə edildiyi polikultura sistemlərinin funksional müxtəlifliyi artıra biləcəyini və bəzi işlərdə azot çıxarılmasında təxminən %10–15 yaxşılaşma ilə əlaqələndirildiyini bildirirlər.

Lakin icmal növlər arasında ortaq nəzarətli meta-analiz aparmadığı üçün “bu bitki ən yaxşı bitkidir” nəticəsi çıxarıla bilməz. Yerli iqlim şəraitinə davamlılıq və uzunmüddətli qulluq ən az qısamüddətli çıxarılma faizi qədər vacibdir.

Süni bataqlıq sahəsi nə qədər sahə tələb edir?

Mənbə hibrid sistemlər üçün təxminən 5–15 m² ekvivalent nəfər başına sahə tələbatını tipik layihələndirmə ölçüsü kimi təqdim edir. Həmçinin havalandırılan hovuz və ya anaerob/digər ilkin təmizləmə ilə inteqrasiya olunmuş sistemlərdə torpaq tələbatının bəzi tətbiqlərdə təxminən %20–40 azaldıla bildiyini bildirir.

Bu sahə dəyərləri bütün süd müəssisələri üçün birbaşa ölçüləndirmə əmsalı kimi istifadə edilməməlidir. Sənaye axını, üzvi yük və istehsal rejimi “ekvivalent nəfər” yanaşmasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.

Tıxanma uzunmüddətli performansı niyə müəyyən edir?

Süni bataqlıq sahəsinin ilk aylarda yüksək çıxarılma təmin etməsi onun uzun illər eyni hidravlik tutumu qoruyacağı demək deyil. Bərk maddələrin, biokütlənin və üzvi maddələrin doldurucu daxilində yığılması məsaməliliyi azalda bilər.

İcmal bəzi yaxşı layihələndirilmiş sistemlərdə 8–10 illik uzunmüddətli istismar nümunələrinin olduğunu vurğulayır, eyni zamanda standartlaşdırılmış lil/bərk maddə idarəetmə protokollarının hələ də yetərsiz olduğunu bildirir. Buna görə hidravlik keçiricilik, səthdə su yığılması və üzvi maddə toplanması mütəmadi izlənməlidir.

Qoxu məsələsi niyə unudulmamalıdır?

Süd sənayesi tullantı suyundakı asan parçalana bilən üzvi maddə, yağ və zülallar saxlama və ya oksigensiz şəraitdə sürətlə parçalana bilər. Mənbə uçucu yağ turşuları, ammonyak və hidrogen sulfid kimi pis qoxulu birləşmələrin yarana biləcəyini bildirir.

Buna görə təmizləmə layihəsi yalnız COD faizi əsasında qurula bilməz. İlkin təmizləmə, saxlanma müddəti, aerasiya–anoksik tarazlıq və müəssisənin ətrafındakı istifadə sahələri də istismar layihəsinin hissəsidir.

Bibliometrik analiz nə göstərdi?

Tədqiqatın 17-ci səhifəsindəki Figure 2, 38 nəşrdəki açar sözlərin VOSviewer ilə yaradılmış birgörünmə şəbəkəsini göstərir. “constructed wetland”, “wetlands”, “dairy wastewater” və “wastewater treatment” mərkəzdə yerləşdiyi halda, azot, fosfor, pollutant removal və subsurface flow kimi anlayışlar onların ətrafındakı texniki klasterləri yaradır.

Müəlliflər 1995–2010 dövründəki işlərin daha çox əsas çıxarılma performansına, 2018–2025 dövründəki işlərin isə hibrid konfiqurasiyalara, alternativ substratlara, dövri iqtisadiyyata və təbiət əsaslı həll yanaşmasına yönəldiyi nəticəsinə gəlirlər.

“Sludge”, “climate”, “scalability” və “management” kimi terminlərin daha zəif əlaqələr göstərməsi isə uzunmüddətli istismar, lil idarəçiliyi və iqlim davamlılığının ədəbiyyatda hələ də daha az inteqrasiya olunmuş mövzular olduğunu düşündürür.

Coğrafi analiz niyə ehtiyatla oxunmalıdır?

Tədqiqatın 18-ci səhifəsindəki Figure 3 qlobal tədqiqat bölgüsünü göstərir. Bununla belə, bu bölmədəki faizlər mənbə daxilindəki 38 iş sayı ilə riyazi olaraq tam uyğunlaşmır.

Məsələn, mətn Yunanıstan və Hindistanı %12,82 kimi verir. Table 1-də hər iki ölkə üçün beş iş görünür; 5/38 təxminən %13,16-dır. İki iş olan ölkələr üçün verilən %5,13 dəyəri 2/39-a, bir iş olan ölkələr üçün verilən %2,56 isə 1/39-a uyğun gəlir. Eyni paraqrafda Polşa iki müxtəlif faiz qrupunda təkrar yer alır.

Buna görə Verianla baxımından coğrafi nisbətlərin dəqiq faizlərindən daha çox, tədqiqatların məhdud sayda ölkədə cəmləşdiyi barədə ümumi nəticə daha etibarlı hesab edilmişdir.

İcmalın dəstəklədiyi əsas nəticələr

• Süni bataqlıq sahələri ilkin təmizlənmiş süd sənayesi tullantı sularında aşağı xarici enerji tələbi ilə yüksək üzvi maddə çıxarılması təmin edə bilən təbiət əsaslı təmizləmə yanaşmasıdır.
• Hibrid VSSF–HSSF sistemləri araşdırılan ədəbiyyatda yüksək COD və BOD₅ performansı ilə tez-tez əlaqələndirilmişdir.
• HRT və OLR təmizləmə performansının ən çox bildirilən əməliyyat nəzarət dəyişənləri arasındadır.
• Yüksək bərk maddə və üzvi yük səbəbindən xam süd/pendir tullantı suyunun əksər səthaltı sistemlərə ilkin təmizləməsiz verilməsi uyğun deyil.
• Substrat məsaməliliyi, bitki müxtəlifliyi və iqlim uzunmüddətli performansa təsir göstərə bilər.
• Alternativ və təkrar emal edilmiş doldurucu materiallar fosfor tutulması və dövri iqtisadiyyat baxımından araşdırmağa dəyər variantlardır.
• Uzunmüddətli tıxanma, qulluq, lil idarəçiliyi və soyuq iqlim performansı hələ də mühüm tədqiqat boşluqlarıdır.

İcmalın sübut etmədiyi nəticələr

• 4–8 saat VSSF və ya 3–7 gün HSSF HRT bütün müəssisələr üçün dəqiq optimal layihə deyil.
• 30 g COD m⁻² gün⁻¹ dəyəri universal qəza və ya qanunvericilik həddi deyil.
• Hibrid süni bataqlıq sahəsinin bütün şəraitdə təkpilləli sistemlərdən üstün olduğu sübut edilmiş universal həll deyil.
• Müxtəlif işlərin çıxarılma faizləri eyni başlanğıc tullantı suyu və eksperiment protokolundan gəlmir.
• Süni bataqlıq sahəsinin aşağı enerji tələbi torpaq sahəsi, qulluq və ilkin təmizləmə ehtiyaclarını aradan qaldırmır.
• Təmizlənmiş suyun müəyyən təkrar istifadə və ya axıdılma standartına uyğunluğu yalnız faiz çıxarılma əsasında müəyyən edilə bilməz.
• İcmalda təklif olunan iş zərfi formal meta-reqressiya və ya nəzarətli ortaq eksperimentlə təsdiqlənmiş layihə standartı deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Sistematik axtarış necə aparıldı?

Tədqiqatçılar Scopus, Web of Science və Google Scholar məlumat bazalarında Yanvar 1995–Aprel 2025 dövrünü axtarmışlar.

Mənbədə ümumi axtarış strukturu belə verilmişdir:

(constructed wetland OR artificial wetland OR wetland treatment) AND (dairy wastewater OR dairy effluent OR dairy industry wastewater OR cheese whey OR whey wastewater)

“Cheese whey” və “whey wastewater” terminlərinin əlavə edilməsi xüsusilə pendir istehsalındakı yüksək konsentrasiyalı tullantı axınlarını araşdıran işlərin axtarışda tutulmasını məqsəd qoymuşdur.

PRISMA seçim prosesi

İlkin məlumat bazası axtarışında 65 qeyd müəyyən edilmişdir. İlkin seçim, dublikat qeydlərin çıxarılması, qeydlərin yoxlanması, tam mətnlərin qiymətləndirilməsi və uyğunluq yoxlamalarından sonra 38 iş yekun sistematik icmala daxil edilmişdir.

Mənbənin 3-cü səhifəsindəki Figure 1 bu prosesi PRISMA 2020 axın sxemi ilə göstərir. Sxem qeydlərin hansı mərhələlərdə çıxarıldığını görünən etməsi baxımından işin metodoloji olaraq əvvəlki narrativ icmallardan daha güclü tərəflərindən biridir.

Daxiletmə meyarları

İşlərin daxil edilə bilməsi üçün:

• süd sənayesi və ya süd ferması tullantı suyunun süni bataqlıq sahəsi ilə təmizlənməsini birbaşa qiymətləndirməsi,
• COD, BOD₅, TSS, TN və ya TP-dən ən az biri üçün kəmiyyət çıxarılma performansı bildirməsi,
• sistem konfiqurasiyası, miqyas, bitki və ya substrat kimi müqayisə üçün kifayət qədər texniki məlumat verməsi

tələb olunur.

Resenziyalı olmayan ilkin tədqiqatlar, süd sənayesi tullantı suyundan kənar tətbiqlər, süni bataqlıq sahəsini əsas proses kimi istifadə etməyən işlər, əsas parametrlər üzrə kəmiyyət performansı bildirməyən işlər və ayrılması mümkün olmayan təkrarlanan məlumat dəstləri xaric edilmişdir.

HRT və ya OLR çatışmırsa iş çıxarıldımı?

Həmişə yox. Tədqiqatçılar HRT və OLR-ni açıq şəkildə bildirildikdə çıxarmışlar. OLR-nin olmaması işin bütün məlumat dəstindən avtomatik çıxarılmasına səbəb olmayıb.

Əvəzində konkret HRT/OLR müqayisələrində tələb olunan əməliyyat məlumatı olmayan iş müvafiq kəmiyyət müqayisəsindən kənarda saxlanılmış, lakin ümumi ədəbiyyat cədvəlində saxlanılmışdır.

Bu yanaşma sübut bazasını qoruyarkən müəyyən mühəndislik müqayisələrinin yanlış dəqiqliklə aparılmasının qarşısını almağı hədəfləyir.

Hansı dəyişənlər çıxarıldı?

Hər iş üçün coğrafi kontekst, Köppen–Geiger iqlim sinfi, HSSF/VSSF/hibrid/FWS konfiqurasiyası, laboratoriya–pilot–tammiqyas məlumatı, bitki növləri, substrat və yataq dərinliyi, HRT, mövcud olduqda OLR və COD/BOD₅/TN/TP/TSS çıxarılması qeydə alınmışdır.

Bir işdə birdən çox əməliyyat şəraiti olduqda tədqiqatçılar axın sürəti və ya HRT-yə görə çəkili ortalamalar hesabladıqlarını bildirirlər. Çıxarılmalar müqayisəolunanlıq məqsədilə faiz formatına normallaşdırılmışdır.

Bu iş meta-analizdirmi?

Xeyr. İş sistematik axtarış və seçim üsulu tətbiq etsə də, formal meta-analiz və ya meta-reqressiya aparmır.

Müəlliflər konfiqurasiyalar üçün orta, aralıq və standart sapma kimi təsviri xülasələr yaratmış; HRT və OLR ilə performans arasındakı əlaqələri formal statistik korrelyasiya testləri əvəzinə işlər arasında təkrarlanan əlaqələr və meyllərə görə qiymətləndirmişlər.

Buna görə “OLR 30-dan aşağı olduqda performans artır” ifadəsi nəzarətli səbəbli hədd eksperimenti deyil, toplanmış ədəbiyyatda müşahidə edilən ümumi meyldir.

Sağlamlıq yoxlaması necə aparıldı?

Tədqiqatçılar əsas meylləri dörd işi yalnız sağlamlıq yoxlamasından çıxararaq yenidən qiymətləndirmişlər. Bu işlər ümumi 38-lik məlumat dəstində saxlanılmışdır.

• Galve və həmkarları [34]: standart çıxarılma əvəzinə NO₂⁻/NO₃⁻ üçün qeyri-adi faiz dəyişiklikləri bildirmişdir.
• Idris və həmkarları [45]: HRT bildirməmişdir.
• Newman və Clausen [52]: HRT bildirməmişdir.
• Mohammed və Ismail [54]: kəmiyyət çıxarılma əvəzinə modelləşdirmə əsaslı nəticələr vermişdir.

Bu dörd işin çıxarılmasının konfiqurasiya, HRT və OLR ilə bağlı əsas meylləri dəyişdirmədiyi bildirilmişdir.

Risk-of-bias qiymətləndirilməsi

İşlərin miqyas, sistem növü, əməliyyat şəraiti, ölçülən dəyişənlər və hesabat detalları baxımından güclü heterogenlik göstərməsi səbəbindən standart kəmiyyət risk-of-bias aləti tətbiq edilməmişdir.

Əvəzində metod şəffaflığı, çıxarılma dəyərlərinin tutarlılığı, əməliyyat məlumatlarının tamlığı və iş məqsədi–nəticə uyğunluğu keyfiyyətcə qiymətləndirilmişdir. Bu qərar metod bölməsində açıq şəkildə göstərilmişdir; lakin formal keyfiyyət balı olmadığından aşağı və yüksək metodoloji keyfiyyətli işlərin sintezə təsiri tam kəmiyyət şəkildə ayrışdırıla bilmir.

OSF qeydiyyatı

Sistematik icmal şəffaflıq və təkrar istehsal oluna bilmə məqsədilə Open Science Framework-də qeydiyyata alınmışdır. Mənbədə qeydiyyat ünvanı https://osf.io/4f8av və giriş tarixi 6 Yanvar 2026 olaraq verilir.

Əsas nəticələr

Hibrid VSSF–HSSF strukturları icmalda median COD təxminən %93 və BOD₅ təxminən %94 ilə ön plana çıxmışdır. VSSF sistemləri qısa HRT-də aerob üzvi maddə çıxarılması və nitrifikasiya baxımından güclü nəticələr göstərdiyi halda, HSSF sistemləri daha uzun hidravlik təmas, asılı bərk maddə çıxarılması və bəzi qida maddəsi çevrilmələri baxımından güclü nümunələr təqdim etmişdir.

Toplanmış sübutlarda yüksək çıxarılma ən çox VSSF üçün 4–8 saat, HSSF üçün 3–7 gün və OLR üçün 30 g COD m⁻² gün⁻¹-dən aşağı şəraitdə görülmüşdür. Lakin sübut sayları müvafiq olaraq n = 4, n = 14 və n = 7 olduğundan bu hədlər xüsusilə VSSF və OLR baxımından ehtiyatla şərh edilməlidir.

Mənbədaxili məlumat və istinad problemləri

Sistematik metod güclü olsa da, icmalın məlumat cədvəli ilə biblioqrafiyası arasında bəzi görünən uyğunsuzluqlar vardır.

Ref. 45 uyğunsuzluğu: Table 1-də Australia/Idris et al. [45] sətri “Dairy factory wastewater” kimi göstərilmişdir. Mənbə siyahısında Ref. 45-in başlığı isə “Evaluation of the giant reed (Arundo donax) in horizontal subsurface flow wetlands for the treatment of recirculating aquaculture system effluent” şəklindədir. Görünən başlığa görə iş süd sənayesi deyil, akvakultura tullantı suyuna aiddir. İşin daxiletmə meyarı yalnız süd sənayesi tullantı suyunu tələb etdiyindən, bu uyğunlaşdırma mühüm mənbədaxili problem yaradır.

Ref. 24 coğrafiya uyğunsuzluğu: Bölmə 5.2 Avstraliyadakı pilot tətbiqləri “[24]” ilə dəstəkləyir. Mənbə siyahısında Ref. 24 Kotsia və həmkarlarının Yunanıstandakı süd sənayesi işidir.

Ref. 44 müəllif uyğunsuzluğu: Table 1-də Ref. 44 “Italy/Gorra et al.” kimi etiketləndiyi halda, mənbə siyahısındakı Ref. 44 Cap, Freppaz, Zanini və Scalenghe tərəfindən yazılmışdır. İşin başlığı İtaliyadakı dağlıq bölgə süd tullantı suyu süni bataqlıq tətbiqi ilə uyğundur; lakin müəllif etiketi biblioqrafiya ilə uyğun deyil.

Bibliometrik faiz uyğunsuzluğu: İcmal 38 iş ehtiva etdiyini bildirir. Buna baxmayaraq coğrafi bölgüdə beş iş üçün %12,82, iki iş üçün %5,13 və bir iş üçün %2,56 istifadə olunur. Bu nisbətlər 39 işlik məxrəcə uyğun gəlir. Bundan əlavə Polşa eyni paraqrafda həm %5,13, həm də %2,56 qruplarında göstərilmişdir.

Bu problemlərdən hər hansı birinin əsas HRT/OLR nəticələrini hansı dərəcədə dəyişdirdiyi mənbədə yenidən təhlil edilməmişdir. Buna görə Verianla məqaləsi həmin sahələri səssizcə düzəltməmiş və xüsusilə bibliometrik faizləri əsas mühəndislik nəticəsi kimi istifadə etməmişdir.

Əsas elmi şərh

Tədqiqatın ən müdafiəolunan nəticəsi süni bataqlıq sahələrinin süd sənayesi tullantı suyu üçün yalnız bitkilərdən ibarət passiv hovuz deyil, HRT, üzvi yük, axın istiqaməti, oksigen rejimi, substrat və bitkinin birlikdə layihələndirilməli olduğu bioloji–hidravlik təmizləmə sistemi olmasıdır.

Hibrid konfiqurasiyaların yüksək performansı müxtəlif biokimyəvi mühitlərin ardıcıl istifadəsi baxımından güclü mühəndislik əsasına malikdir. Buna qarşılıq, iş zərfi hələ də məhdud sayda və heterogen sahə/laboratoriya işlərindən törədilmişdir. Gələcəkdə ortaq hesabat standartları, daha uzunmüddətli sahə təsdiqi, soyuq və quraq iqlim məlumatları, tıxanma/lil idarəçiliyi və formal kəmiyyət sintezləri tələb olunur.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal tədqiqatın adı: Constructed Wetlands as a Nature-Based Solution for Treating Industrial Dairy Wastewater: A Review

Müəlliflər və sırası: Brenda Suemy Trujillo-García; Mayerlin Sandoval-Herazo; Jacel Adame-García; Oscar Marín-Peña; Graciela Nani; Joaquín Sangabriel-Lomelí; Lidilia Cruz-Rivero; Luis Carlos Sandoval-Herazo.

Bərabər birinci/bərabər töhfə: Mənbədə bərabər birinci müəlliflik bəyanatı yoxdur.

Məsul müəlliflər: Mayerlin Sandoval-Herazo və Joaquín Sangabriel-Lomelí.

Qurumlar: Tecnológico Nacional de México / Instituto Tecnológico Superior de Misantla, Mexico; Universidad de Sucre, Colombia; Tecnológico Nacional de México / Instituto Tecnológico de Úrsulo Galván, Mexico; Instituto Tecnológico de Tantoyuca, Mexico.

DOI: 10.3390/environments13030133

Jurnal: Environments.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: Volume 13, Issue 3, Article 133.

Mənbə növü və resenziya statusu: Resenziyalı sistematik icmal məqaləsidir. PRISMA 2020 əsaslı sistematik axtarış və yarı-kəmiyyət sintezi tətbiq edilmişdir; formal meta-analiz aparılmamışdır.

Akademik redaktor: Chin H. Wu.

Məqalə tarixləri: Received 5 January 2026; Revised 17 February 2026; Accepted 24 February 2026; Published 1 March 2026.

Rəsmi DOI bağlantısı:https://doi.org/10.3390/environments13030133

Rəsmi nəşr bağlantısı:MDPI — Environments məqalə səhifəsi

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığını bildirmişlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər bu sistematik icmalda yeni məlumat yaradılmadığını və ya təhlil edilmədiyini bildirirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişlər.

Müəllif töhfələri: Conceptualization və writing—review & editing: B.S.T.-G., L.C.S.-H. və J.S.-L.; validation və data curation: M.S.-H.; supervision: G.N. və O.M.-P.; methodology: L.C.-R. və J.A.-G. Bütün müəlliflərin dərc edilmiş versiyanı oxuyub təsdiqlədiyi bildirilmişdir.

Sistematik icmal metodu: Scopus, Web of Science və Google Scholar məlumat bazaları Yanvar 1995–Aprel 2025 dövrü üçün axtarılmış; süni bataqlıq sahəsi və süd sənayesi tullantı suyuna dair açıq Boolean axtarış strukturu istifadə edilmişdir. PRISMA 2020 seçim prosesi nəticəsində 38 resenziyalı ilkin iş yekun sintezə daxil edilmişdir.

OSF qeydiyyatı: Sistematik icmalın qeydiyyat ünvanı mənbədə https://osf.io/4f8av kimi göstərilmişdir.

Kəmiyyət sintez sərhədi: İşlər güclü heterogen olduğundan formal meta-analiz, meta-reqressiya və ya HRT/OLR–performans korrelyasiya testi aparılmamışdır. Əlaqələr təkrarlanan işlərarası meyllərə əsaslanan yarı-kəmiyyət sintezi ilə çıxarılmışdır.

Risk-of-bias sərhədi: Standartlaşdırılmış kəmiyyət risk-of-bias aləti istifadə edilməmişdir. Metodoloji şəffaflıq, məlumatların tamlığı, çıxarılma dəyərlərinin tutarlılığı və məqsəd–nəticə uyğunluğu keyfiyyətcə qiymətləndirilmişdir.

İş zərfi sərhədi: VSSF üçün 4–8 saat HRT nəticəsi n = 4, HSSF üçün 3–7 gün nəticəsi n = 14 və OLR <30 g COD m⁻² gün⁻¹ nəticəsi n = 7 işə əsaslanır. Bu aralıqlar universal layihə standartı və ya zəmanətli optimal şərt deyil.

Ref. 45 mənbədaxili uyğunsuzluğu: Table 1 Ref. 45-i Avstraliyadakı süd fabriki tullantı suyu tətbiqi kimi təqdim etdiyi halda, biblioqrafiyada eyni nömrənin başlığı resirkulyasiyalı akvakultura sistemi tullantı suyuna aiddir. Hansı qeydin səhv olduğu mənbə mətnindən dəqiq həll edilə bilmir.

Ref. 24 mənbədaxili uyğunsuzluğu: Bölmə 5.2-də Avstraliya tətbiqi üçün Ref. 24 istifadə edilmişdir; biblioqrafiyada Ref. 24 Yunanıstandakı Kotsia və həmkarlarının süd sənayesi işidir.

Ref. 44 mənbədaxili uyğunsuzluğu: Table 1-də “Gorra et al. [44]” yazıldığı halda, biblioqrafiyada Ref. 44 Cap, Freppaz, Zanini və Scalenghe kimi verilmişdir.

Bibliometrik tutarlılıq qeydi: Coğrafi bölgü bölməsindəki bəzi faizlər 38 işlik məlumat dəsti ilə riyazi baxımdan uyğun gəlmir və Polşa iki faiz qrupunda təkrar göstərilir. Bu nisbətlər Verianla tərəfindən səssizcə düzəldilməmişdir.

Elmi mənbə sərhədi: Bu Verianla məqaləsindəki təmizləmə performansları, HRT/OLR aralıqları, substrat və bitki qiymətləndirmələri, iqlim təsirləri və mühəndislik təklifləri yalnız araşdırılan sistematik icmalın bildirdiyi nəticələrə əsaslanır. Xarici mənbələr yeni elmi nəticə əlavə etmək məqsədilə istifadə edilməmiş; yalnız nəşr kimliyi və resenziya məlumatının biblioqrafik təsdiqində istifadə olunmuşdur.