Sosial mediadan istifadə pozuntusu (Social Media Use Disorder, SMUD), sosial media istifadəsi üzərində nəzarətin itirilməsi, güclü zehni məşğulluq və funksional pozulma kimi problemli istifadə əlamətlərini ayrıca psixiatrik struktur kimi izah etməyi hədəfləyən, lakin müstəqil psixi sağlamlıq pozuntusu kimi statusu mübahisəli olan anlayışdır. Bu kəsik tədqiqat SMD şkalası ilə ölçülən SMUD əlamətlərini psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan böyüklər, unipolyar depressiya diaqnozu bildirmiş böyüklər və bipolyar pozuntu diaqnozu bildirmiş böyüklər arasında müqayisə etmiş; həmçinin aktiv sosial, aktiv qeyri-sosial və passiv sosial media istifadəsi ilə SMUD arasındakı əlaqələri və depressiv əlamətlər nəzarətdə saxlanıldıqda qrup fərqlərinin davam edib-etmədiyini araşdırmışdır. Nəticələr SMUD ballarının məlum sosial media istifadə formaları ilə yalnız çox zəif əlaqələr göstərdiyini və klinik qruplar arasındakı SMUD fərqlərinin depressiv əlamətlər nəzərə alındıqda statistik əhəmiyyətini itirdiyini göstərmişdir. Buna görə tədqiqat SMUD-nin depressiyadan müstəqil bir pozuntu olduğu fikrini dəstəkləmir; lakin kəsik dizayn, onlayn nümunə və mənbədəki nümunə ölçüsü uyğunsuzluqları səbəbindən “SMUD adlı ayrıca pozuntu qətiyyən yoxdur” nəticəsi çıxarıla bilməz.

Psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan qrupda SMD şkalasının 5/9 həddindən yuxarı olan 20 nəfərin 16-sında eyni zamanda CES-D depressiya skrininq həddindən yuxarı əlamətlər vardır. Depressiv əlamət həddindən aşağı qalan qrupda yalnız dörd nəfər SMD həddindən yuxarı nəticə göstərmişdir. Unipolyar depressiya qrupunda SMD həddini aşanlarla aşmayanlar arasında yaş, cinsiyyət, təhsil, gəlir, diaqnoz müddəti, psixiatrik dərman sayı, komorbidlik, tənhalıq, sosial dəstək və ya həyat məmnunluğu baxımından əhəmiyyətli fərq müşahidə edilməmiş; fərqləndirici dəyişən depressiv əlamət səviyyəsi olmuşdur. Bipolyar pozuntu qrupunda hipomaniya/maniya əlamətləri də SMD həddini ayırd etməmişdir.

Sosial Mediadan İstifadə Pozuntusu Bu Tədqiqatda Nədir?

Sosial mediadan istifadə pozuntusu (SMUD) bu tədqiqatda müstəqil klinik diaqnoz kimi deyil, doqquz maddəlik Social Media Disorder Scale (SMD) üzərində ölçülən problemli sosial media istifadəsi əlamətləri kimi operasionallaşdırılmışdır; 9 maddədən 5 və ya daha çoxuna müsbət cavab verilməsi mənbədə problemli istifadə ehtimalını göstərən skrininq həddi kimi istifadə edilmişdir.

Bu fərq vacibdir. Tədqiqatın bəzi bölmələrində “clinical range” ifadəsi işlədilsə də, SMD həddini aşmaq psixiatr tərəfindən qoyulmuş yeni SMUD diaqnozu demək deyil. SMD müəyyən davranış əlamətlərini skrininq etmək üçün istifadə olunan ölçmə alətidir. Buna görə aşağıdakı bütün “SMUD” müqayisələri SMD ballarına və ya SMD hədd üzrə təsnifatına əsaslanır.

Niyə SMUD-nin ayrıca pozuntu olub-olmadığı müzakirə olunur?

Sosial media istifadəsinin psixi sağlamlıqla əlaqəsi birtərəfli deyil. Mənbə sosial medianın onlayn dəstək, sosial kapital və münasibətlərin davam etdirilməsi kimi müsbət tərəflərinin ola biləcəyini; digər tədqiqatların isə depressiv əlamətlər, narahatlıq və psixoloji sıxıntı ilə əlaqələr bildirdiyini qeyd edir. Eyni zamanda sosial media istifadəsinin forması, platforması və istifadəçinin psixiatrik tarixçəsi bu əlaqənin istiqamətini dəyişə bilər.

Buna görə “çox sosial media istifadə etmək” ilə “müstəqil davranış pozuntusuna malik olmaq” eyni iddia deyil. Ayrıca SMUD konstruktunun müdafiə edilə bilməsi üçün problemli istifadənin real istifadə davranışı ilə əlaqələndirilməsi, başqa psixiatrik vəziyyətlərlə izah olunmaması və etibarlı şəkildə operasionallaşdırılması lazımdır.

Tədqiqatın əsas məntiqi bu fərqi sınaqdan keçirməkdir: əgər SMUD depressiyadan müstəqildirsə, SMUD əlamətlərinin yalnız depressiv əlamət səviyyəsini əks etdirməməsi və özünəməxsus sosial media istifadəsi, psixososial və ya klinik xüsusiyyətlərlə əlaqəli olması gözlənilir.

Aktiv sosial, aktiv qeyri-sosial və passiv istifadə nə deməkdir?

Tədqiqat sosial media istifadəsinin üç formasını PAUM şkalasının sosial mediaya uyğunlaşdırılmış versiyası ilə ölçmüşdür. Aktiv sosial istifadə, digər insanlarla birbaşa qarşılıqlı əlaqəni əhatə edən davranışları; aktiv qeyri-sosial istifadə, məzmun yaratmaq və ya paylaşmaq kimi, lakin birbaşa şəxslərarası qarşılıqlı əlaqə tələb etməyən davranışları; passiv istifadə isə məzmunlara baxmaq və ya lentdə gəzişmək kimi qarşılıqlı əlaqəsiz istifadə formalarını ifadə edir.

Şkalanın ilkin forması Facebook istifadəsi üçün hazırlanmışdır. Tədqiqatçılar hazırkı işdə lazım olan yerlərdə “Facebook” ifadəsini “social media” ilə əvəz etmiş və əvvəlki sosial media tədqiqatlarında da istifadə edilmiş bu uyğunlaşdırmanı tətbiq etmişlər.

Aktiv və ya Passiv Sosial Media İstifadəsi SMUD Əlamətləri ilə Əlaqəli idimi?

Yalnız çox zəif səviyyədə əlaqələr müşahidə edilmişdir: SMD balı ilə aktiv sosial istifadə arasında r = 0,20, aktiv qeyri-sosial istifadə arasında r = 0,15 və passiv istifadə arasında r = 0,19 korrelyasiya bildirilmişdir; p dəyərləri kiçik olsa da, müəlliflər bu əmsalların böyüklüyünü mənalı davranış əlaqəsinin göstəricisi kimi qiymətləndirməmişlər.

Buradakı mühüm statistik dərs statistik əhəmiyyətlilik ilə əlaqənin böyüklüyünün eyni şey olmadığıdır. Böyük nümunələrdə kiçik korrelyasiyalar aşağı p dəyərləri yarada bilər. Tədqiqatçıların əsas vurğusu r dəyərlərinin 0,15–0,20 kimi kiçik böyüklüklərdə qalmasıdır.

Bununla belə tədqiqat sosial mediada keçirilən ümumi vaxtı ölçməmişdir. Buna görə nəticə “SMUD əlamətləri sosial media istifadəsinin miqdarı ilə əlaqəli deyil” formasında genişləndirilə bilməz. Tədqiqat yalnız ölçülmüş aktiv/passiv istifadə formaları ilə SMD balı arasında güclü əlaqə aşkar etməmişdir.

Depressiv əlamətlər necə ölçülmüşdür?

Depressiv əlamətlər Center for Epidemiological Studies—Depression Scale (CES-D) istifadə edilərək qiymətləndirilmişdir. CES-D 20 maddədən ibarətdir və son bir həftədə depressiv əlamətlərin tezliyini soruşur. Maddələr 0–3 arasında ballanır; mənbədə ümumi balın 15-dən yuxarı olması yüksək və ya klinik səviyyəni düşündürən depressiv əlamət həddi kimi istifadə edilmişdir.

Bu da formal psixiatrik depressiya diaqnozu ilə eyni deyil. Tədqiqat əvvəldən depressiya diaqnozu bildirmiş klinik qrupu ayrıca müəyyənləşdirərkən CES-D-dən mövcud depressiv əlamət səviyyəsini kəmiyyətcə ölçmək üçün istifadə etmişdir.

SMUD Depressiyadan Müstəqil Bir Pozuntu Kimi Dəstəkləndimi?

Bu tədqiqatda xeyr; SMD əlamətləri xüsusilə depressiv əlamət yükü ilə birlikdə müşahidə edilmiş və depressiv əlamətlər statistik olaraq nəzarətdə saxlanıldıqda klinik qruplar arasındakı SMUD fərqi artıq əhəmiyyətli qalmamışdır. Lakin bu nəticə tək bir kəsik tədqiqatın SMUD-nin heç bir şəraitdə müstəqil pozuntu ola bilməyəcəyini sübut etdiyi mənasına gəlmir.

Psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan qrupdakı kritik müqayisə

Mənbənin Cədvəl 1-ində psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan qrup 340 nəfər olaraq göstərilir. Bu qrupun 20 üzvü SMD şkalasında 5 və ya daha yüksək bal almışdır. Tədqiqatçılar bu 20 nəfərin 16-sının eyni zamanda CES-D üzrə 15-dən yuxarı depressiv əlamət balı bildirdiyini qeyd edirlər.

Depressiv əlamət skrininq həddindən aşağı olan iştirakçılar arasında yalnız dörd nəfər SMD həddini aşmışdır. Mənbə bu dörd nəfəri müvafiq eutim/depressiv əlamət göstərməyən qrupun %1,7-si kimi bildirir.

Tədqiqatçıların şərhinə görə, SMUD-a bənzər əlamətlər hətta psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan insanlarda da əsasən yüksək depressiv əlamətlərlə birlikdə ortaya çıxır.

Unipolyar depressiya qrupunda SMUD həddi nəyi dəyişdi?

Unipolyar depressiya diaqnozu bildirmiş iştirakçılar arasında SMD həddindən yuxarı və aşağı qalan qruplar müqayisə edildikdə, depressiv əlamət səviyyəsindən başqa aydın fərqləndirici profil ortaya çıxmamışdır.

Mənbə iki qrupu ayıran əsas xüsusiyyətin depressiv əlamət səviyyəsi olduğunu bildirir. Bu vəziyyət müəlliflərin “SMUD profili depressiyadan ayrı başqa klinik və ya psixososial nümunə göstərmir” şərhini dəstəkləyən əsas tapıntılardan biridir.

Bipolyar pozuntu qrupunda nə tapıldı?

Bipolyar pozuntu qrupunda SMD həddindən yuxarı və aşağı olan iştirakçılar cinsiyyət, təhsil, gəlir, diaqnoz müddəti, psixiatrik dərman sayı, komorbid psixiatrik vəziyyət, sosial dəstək və həyat məmnunluğu baxımından əhəmiyyətli şəkildə fərqlənməmişdir.

SMD həddindən aşağı qalan iştirakçılar həddən yuxarı qrupdan daha yaşlıdır; mənbə bunun sosial media istifadəsində nəsil fərqləri ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürür. SMD həddən yuxarı qrup bir qədər daha yüksək tənhalıq və daha yüksək depressiv əlamətlər bildirmişdir.

Bunun əksinə, hipomaniya/maniya əlamətləri qrupları ayırmamışdır: t(df = 71) = 0,20; p = 0,84. Müəlliflər problemli sosial media istifadəsinin bipolyar pozuntuda digər manik/kompulsiv davranış nümunələrinə bənzər şəkildə hipomaniya və ya maniya ilə izah olunacağı gözləntisinin bu məlumatlarla dəstəklənmədiyini bildirirlər.

SMD Şkalasında Həddən Yuxarı Olmaq Psixiatrik Diaqnozdurmu?

Xeyr. Bu tədqiqatda SMD ≥ 5, Social Media Disorder Scale üzərində problemli sosial media istifadəsi əlamətlərinin yüksəldiyini göstərən skrininq həddidir; müstəqil SMUD psixiatrik diaqnozunun klinisist tərəfindən qoyulduğunu və ya SMUD-nin etibarlılığının sübut edildiyini göstərmir.

Bu fərq xüsusilə məqalənin başlığı və nəticə dili səbəbindən vacibdir. Tədqiqatçılar mövcud SMD ballarından istifadə edərək “ayrıca pozuntu varmı?” sualını araşdırırlar; tədqiqat yeni diaqnostik standart hazırlamamış və diaqnostik qızıl standartla təsdiqləmə aparmamışdır.

DSM-5-TR müzakirəsi necə oxunmalıdır?

Mənbə müəllifləri DSM-5-TR-də gələcəkdə qiymətləndirilə biləcək diaqnozlar üçün tələb olunan empirik sübut, diaqnostik etibarlılıq/validlik, klinik ehtiyac və tədqiqat/müalicə faydası çərçivəsini müzakirə edirlər. Müəlliflərin qiymətləndirməsinə görə SMUD üçün klinik ehtiyac və tədqiqat faydası müzakirə edilə biləcək səviyyədə mövcud olsa da, yetərli empirik ayrışma və diaqnostik etibarlılıq/validlik hələ təmin edilməmişdir.

Bu şərh Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının SMUD haqqında verdiyi rəsmi yeni qərar deyil. Bu, mənbə müəlliflərinin hazırkı tədqiqat və ədəbiyyat əsasında apardığı elmi qiymətləndirmədir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• SMD balları aktiv sosial, aktiv qeyri-sosial və passiv sosial media istifadəsi formaları ilə yalnız çox kiçik korrelyasiyalar göstərmişdir.
• Psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan qrupdakı SMD həddən yuxarı iştirakçıların çoxu eyni zamanda yüksək CES-D depressiv əlamətləri bildirmişdir.
• Unipolyar depressiya qrupunda SMD həddən yuxarı şəxsləri ayıran aydın sosiodemoqrafik, psixososial və ya digər klinik profil tapılmamışdır; depressiv əlamətlər daha yüksəkdir.
• Bipolyar pozuntu qrupunda hipomaniya/maniya əlamətləri SMD hədd statusunu ayırmamışdır.
• Depressiv əlamətlər nəzarətdə saxlanıldıqda klinik qruplar arasındakı SMD fərqi statistik olaraq əhəmiyyətli qalmamışdır.
• Mövcud məlumatlar SMUD-nin depressiyadan aydın ayrılan müstəqil psixiatrik struktur olduğu hipotezini dəstəkləmir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• SMUD-nin qətiyyən mövcud olmadığı sübut edilməmişdir.
• Sosial media istifadəsinin depressiyaya səbəb olduğu və ya depressiyanın problemli sosial media istifadəsinə səbəb olduğu göstərilməmişdir.
• SMD ≥ 5 dəyərinin formal psixiatrik diaqnoz olduğu göstərilməmişdir.
• Sosial mediada keçirilən ümumi vaxt ilə SMUD arasındakı əlaqə sınaqdan keçirilməmişdir.
• Müəyyən bir sosial media platformasının SMUD-yə səbəb olduğu göstərilməmişdir.
• Nəticələrin yeniyetmələrə, başqa mədəniyyətlərə və ya oflayn toplanmış ümumi əhali nümunələrinə birbaşa ümumiləşdirilə biləcəyi göstərilməmişdir.
• Tədqiqat uzununa olmadığı üçün SMUD və depressiv əlamətlər arasındakı zaman ardıcıllığı müəyyən edilməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İştirakçılar necə toplanmışdır?

İştirakçılar Facebook və Instagram kimi sosial media platformaları, Positly onlayn iştirakçı toplama platforması və gələcəkdə əlaqəyə icazə verən əvvəlki tədqiqat iştirakçıları vasitəsilə toplanmışdır. Mənbə iştirakçıların çoxunun Positly vasitəsilə gəldiyini və ABŞ-da yaşadığını bildirir.

Positly iştirakçılarının mühüm hissəsi Amazon Mechanical Turk-də əvvəlki tapşırıqlarda etibarlılıq tarixçəsi olan onlayn işçilərdir. Platforma əvvəllər verilmiş demoqrafik məlumatlarla ziddiyyət təşkil edən və ya etibarsız hesab edilən sürətli/natamam cavabları kənarlaşdırır.

Sosial media və ya əvvəlki tədqiqat hovuzundan gələn bəzi iştirakçılara sorğunu tamamladıqdan sonra 500 ABŞ dolları məbləğində lotereyada iştirak etmək imkanı verilmiş; Positly iştirakçılarına isə sorğunu tamamlamaq üçün tələb olunan vaxta görə ödəniş edilmişdir.

Daxilolma və xaricetmə meyarları

İştirakçıların 18 yaş və ya daha böyük olması, ingiliscə oxuyub yaza bilməsi və sosial mediaya mobil telefon və ya planşet vasitəsilə müntəzəm çıxışı olması tələb edilmişdir. Sosial medianı əsasən masaüstü və ya noutbuk kompüterdən istifadə edənlər xaric edilmişdir.

Mənbə həmçinin əsas diaqnozu demensiya, şizofreniya, obsesiv-kompulsiv pozuntu, qalxanabənzər vəz xəstəliyi, sosial narahatlıq pozuntusu, kompleks/travma sonrası stress pozuntusu, qidalanma pozuntusu, travmatik beyin zədələnməsi və ya maddə istifadəsi pozuntusu olan şəxslərin xaric edildiyini bildirir. Yuxusuzluq və ya uşaqlıq dövründə pis rəftar depressiya ilə birlikdə olub depressiya ikinci diaqnoz olduqda da xaricetmə tətbiq edilmişdir.

İstifadə olunan ölçmə alətləri

Psixiatrik və sosiodemoqrafik məlumatlar necə toplanmışdır?

İştirakçılardan doğum tarixi, cinsiyyət, ölkə, münasibət statusu, təhsil, etnik mənsubiyyət və peşə kimi məlumatlar istənmişdir. Həmçinin bütün psixi sağlamlıq diaqnozlarını, təxmini diaqnoz tarixlərini və reseptlə verilən psixotrop dərmanlarını bildirmələri istənmişdir. Depressiya və bipolyar pozuntu bildirmiş iştirakçılar psixoterapiya, meditasiya və ya marihuana kimi digər müdaxilə formalarını da qeyd etmişlər.

Buna görə klinik qrup təsnifatı tədqiqat qrupunun bu işdə apardığı strukturlaşdırılmış diaqnostik müsahibəyə deyil, iştirakçıların bildirdiyi mövcud diaqnoz tarixçəsinə əsaslanır.

Çatışmayan məlumatlar və statistika

Çatışmayan şkala cavabları üçün R proqramındakı mice paketi ilə multiple imputation tətbiq edilmişdir. Mənbə Qualtrics-in boş buraxılan maddələrdə iştirakçını xəbərdar etməsi səbəbindən çatışmayan cavab sayının az olduğunu bildirir.

Mənbə imputasiya üçün istifadə olunan alqoritmin ətraflı spesifikasiyasını, yaradılmış imputasiya məlumat dəsti sayını və ya birləşdirmə parametrlərini bildirmir. Buna görə bu təfərrüatlar Verianla tərəfindən tamamlanmamışdır.

Təsviri analizlərdən sonra SMD ilə sosial media istifadəsi formaları arasında Pearson korrelyasiyaları hesablanmışdır. Qruplar t və F testləri ilə müqayisə edilmiş, daha sonra depressiv əlamət səviyyəsinə görə düzəliş edilərək ANCOVA tətbiq edilmişdir. Təkdəyişənli və çoxdəyişənli analizlər SPSS versiya 29 ilə aparılmışdır.

Mənbədə bildirilən qrup ölçüsü uyğunsuzluğu

340 + 218 = 558 olması diqqətçəkəndir; lakin mənbə bipolyar pozuntu qrupundakı 107 nəfərin “558 iştirakçı” ifadəsindən kənarda saxlanılıb-saxlanılmadığını açıqlamır. Buna görə mənbə hesabatına əsaslanaraq vahid düzəldilmiş ümumi say yaratmaq doğru deyil.

Mənbə Cədvəl 3-də əsas qrup profili

Cədvəl 3-də bipolyar qrupun SMD ortalaması 2,34 verildiyi halda, bölmə 3.6-nın mətnində eyni orta göstərici 2,23 kimi yazılmışdır. Mənbə bu fərqi izah etmir.

SMD həddindən yuxarı olan şəxslərin sayı

Mənbə bu paylanma üçün χ²(df = 2) = 20,85; p < 0,01 bildirir. Bununla belə müəlliflərin əsas şərhi yalnız qrup prevalens fərqinə əsaslanmır; psixi sağlamlıq tarixçəsi olmayan qrupun daxilində depressiv əlamət vəziyyətinə görə ayrılması və ANCOVA nəticələri şərhin mərkəzindədir.

Depressiv əlamətlərə görə düzəliş nəyi dəyişdi?

Mənbənin son analizi klinik qruplar arasında SMD ballarını müqayisə etmişdir. Düzəlişdən əvvəl qruplar arasında əhəmiyyətli fərq bildirilmişdir: F(3,433) = 7,90; p < 0,01.

Depressiv əlamətlər kovariat kimi modelə daxil edildikdə depressiv əlamət səviyyəsinin özü əhəmiyyətlidir: F(1,433) = 20,22; p < 0,01. Bunun əksinə, qrup təsiri artıq əhəmiyyətli deyil: F(2,433) = 1,41; p = 0,24.

Bu, tədqiqatın “SMUD əlamətlərindəki qrup fərqi depressiv simptomatologiya ilə izah olunur” nəticəsinin əsas statistik dayağıdır. Lakin ANCOVA-nın müşahidəvi dizaynda aparılması səbəbli izah vermir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqat yalnız “nə qədər sosial media istifadə olunur?” sualına fokuslanmamış, problemli istifadə şkalasını müxtəlif istifadə formaları, depressiya, bipolyar pozuntu, tənhalıq, sosial dəstək və həyat məmnunluğu ilə birlikdə araşdırmışdır. Beləliklə, SMUD-nin ayrıca struktur olması halında gözlənilə biləcək bir neçə fərqləndirici xüsusiyyət eyni məlumat dəstində yoxlanılmışdır.

Depressiv əlamətlərin ANCOVA ilə açıq şəkildə nəzərə alınması da xüsusilə vacibdir; xam qrup fərqinin depressiya səviyyəsindən müstəqil olub-olmadığı birbaşa sınaqdan keçirilmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

• Tədqiqat kəsiyinədir; depressiv əlamətlərlə problemli sosial media istifadəsi əlamətlərinin zaman ardıcıllığı müəyyən edilə bilməz.
• İştirakçılar internet vasitəsilə toplanmışdır və onlayn tədqiqat mühitinə öyrəşmiş şəxslər nümunədə həddindən artıq təmsil oluna bilər.
• Nümunə ümumi əhalini təmsil edən ehtimallı seçmə deyil.
• Qrupların ölçüləri bərabər deyil.
• Mənbədə ümumi iştirakçı sayı ilə Cədvəl 1-dəki qrup cəmi bir-birinə uyğun gəlmir.
• Sosial mediada keçirilən ümumi vaxt ölçülməmişdir.
• PAUM ilkin olaraq Facebook üçün hazırlanmış və daha sonra ümumi sosial media istifadəsinə uyğunlaşdırılmışdır.
• Tədqiqatdakı psixiatrik diaqnoz tarixçələri iştirakçı bildirişi əsasında toplanmışdır; tədqiqatda yenidən strukturlaşdırılmış klinik diaqnostik müsahibə aparılmamışdır.
• Mənbənin bəzi statistik və təsviri dəyərlərində daxili hesabat uyğunsuzluqları vardır.
• Nəticələr yeniyetmələrə, fərqli mədəniyyətlərə və ya fərqli sosial media ekosistemlərinə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.

Gələcəkdə hansı tədqiqatlara ehtiyac var?

Müəlliflər cari sosial media davranışlarını daha yaxşı ölçən yeni alətlərin hazırlanmasının vacib olduğunu müdafiə edirlər. Facebook mərkəzli köhnə ölçmə modellərinin qısa video platformalarını, niş sosial şəbəkələri və dəyişən məzmun moderasiyası mühitlərini yetərincə təmsil etməyə biləcəyi vurğulanır.

Gələcək tədqiqatların müxtəlif mədəniyyətlərdə, birdən çox zaman nöqtəsində və müasir istifadə nümunələrini birbaşa ölçməklə aparılması tövsiyə olunur. Uzununa dizaynlar xüsusilə depressiv əlamətlərin problemli sosial media istifadəsindən əvvəlmi, yoxsa sonramı gəldiyini ayırd etmək baxımından vacibdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Is Social Media Use Disorder a Thing?

Müəlliflər: David Desatnik; Moshe Shmueli; Nofar Tsur; Ariel Pollock Star; Norm O’Rourke.

Məsul müəllif: Norm O’Rourke.

Qurumlar: Ben-Gurion University of the Negev Faculty of Health Sciences, Department of Epidemiology, Biostatistics and Community Health Sciences; Golberg School of Medicine; Department of Psychology, Faculty of Humanities and Social Sciences; Bar Ilan University Department of Science, Technology and Society; Ben-Gurion University of the Negev Multidisciplinary Research Center in Aging.

Müəllif–qurum uyğunluğu: David Desatnik — Department of Psychology; Moshe Shmueli — Golberg School of Medicine; Nofar Tsur — Department of Psychology; Ariel Pollock Star — Department of Epidemiology, Biostatistics and Community Health Sciences və Bar Ilan University Department of Science, Technology and Society; Norm O’Rourke — Department of Epidemiology, Biostatistics and Community Health Sciences, Department of Psychology və Multidisciplinary Research Center in Aging.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Nəşr məlumatı: Psychiatry International, 2026, Cild 7, Məqalə 139.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030139

Rəsmi keçid: https://doi.org/10.3390/psychiatryint7030139

Göndərilmə tarixi: 24 Mart 2026.

Reviziya tarixi: 5 İyun 2026.

Qəbul tarixi: 11 İyun 2026.

Nəşr tarixi: 17 İyun 2026.

Mənbə növü: Kəsik, onlayn, müşahidəvi və kəşfiyyat xarakterli tədqiqat məqaləsi.

Məlumat toplama dövrü: Mart–Oktyabr 2024.

İştirakçıların toplanması: Sosial media, Positly və əvvəlki tədqiqat iştirakçıları.

Əsas ölçmə alətləri: Social Media Disorder Scale, CES-D, uyğunlaşdırılmış Passive and Active Facebook Use Measure, ULS-8, BS6 və Satisfaction with Life Scale.

Statistika: Multiple imputation üçün R mice paketi; Pearson korrelyasiyaları; t və F testləri; ANCOVA; tək və çox dəyişənli analizlər üçün SPSS v29.

Əsas nəticə: SMD ilə ölçülən SMUD əlamətləri aktiv və ya passiv sosial media istifadə formaları ilə yalnız zəif əlaqə göstərmiş; klinik qruplar arasındakı SMUD fərqi depressiv əlamətlərə görə düzəlişdən sonra əhəmiyyətini itirmişdir.

Əsas şərh sərhədi: Nəticələr SMUD-nin depressiyadan müstəqil ayrıca psixiatrik vəziyyət olduğu fikrini dəstəkləmir; lakin kəsik tədqiqat müstəqil pozuntunun varlığını və ya yoxluğunu qəti şəkildə sübut edə bilməz.

Etik təsdiq: Ben-Gurion University of the Negev Research Ethics Committee, protokol #499-7, 17 Avqust 2023.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tədqiqatda iştirak edən bütün şəxslərdən alınmışdır.

Maliyyələşdirmə: Minerva Center for the Study on Intersectionality in Aging, University of Haifa tərəfindən dəstəklənmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Anonimləşdirilmiş məlumatların Harvard Dataverse üzərindən DOI 10.7910/DVN/5RKSDN qeydi ilə əlçatan olduğu bildirilmişdir.

Maraq toqquşması: Müəlliflər maraq toqquşması bildirməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma David Desatnik və Norm O’Rourke; metodologiya və formal analiz Norm O’Rourke; ilkin layihə David Desatnik və Norm O’Rourke; nəzərdən keçirmə və redaktə bütün müəlliflər; superviziya Norm O’Rourke; maliyyələşmənin əldə edilməsi Ariel Pollock Star və Norm O’Rourke tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Mənbə-daxili bütövlük qeydi 1: Nəticələr mətni 558 iştirakçının toplandığını bildirdiyi halda Cədvəl 1-dəki üç qrup 340, 218 və 107 nəfərdir və cəmi 665 edir. Mənbə fərqi izah etmir.

Mənbə-daxili bütövlük qeydi 2: Bipolyar pozuntu qrupunun SMD ortalaması Cədvəl 3-də 2,34, bölmə 3.6 mətnində 2,23 olaraq bildirilmişdir.

Mənbə-daxili bütövlük qeydi 3: Münasibət statusu üçün χ²(df = 2) = 25,13; p = 0,11 bildirildiyi halda dərhal sonrakı cinsiyyət müqayisəsində eyni χ² dəyəri p < 0,01 ilə yenidən istifadə edilmişdir. Mənbə bu hesabat fərqini izah etmir.

Verianla məzmun metodu: Bu mətn mənbə məqalənin tam tərcüməsi və ya paraqraf-paraqraf yenidən yazılması deyil. Tədqiqatın sualları, ölçmə quruluşu, nümunəsi, statistik analizləri, cədvəl məlumatları, beş əsas tapıntısı, məhdudiyyətləri və mənbədəki sayısal uyğunsuzluqlar müstəqil türkcə öyrədici arxitektura daxilində yenidən təşkil edilmişdir. Mənbədə olmayan diaqnoz, prevalens, mexanizm və ya səbəbli nəticə əlavə edilməmişdir.