Bu yazı Jan Anton van Zanten və Rob van Tulder tərəfindən hazırlanmış “Enhancing corporate contributions to sustainable development: A nexus approach to the SDGs” adlı tədqiqat əsasında hazırlanıb. Mətn şirkətlərin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə necə daha təsirli töhfə verə biləcəyini müzakirə edən akademik-siyasət yönümlü hesabat xarakteri daşıyır.

Tədqiqat dayanıqlılıq, şirkət strategiyası, investisiya təhlili, iqtisadi fəaliyyətlər, SDG qarşılıqlı təsirləri, şəbəkə təhlili və nexus yanaşması sahələrinə toxunur. Bu yazı investisiya tövsiyəsi, ESG ballandırma təklifi, korporativ məsləhət və ya hüquqi/maliyyə yönləndirməsi deyil. Məqsəd tədqiqatın əsas fikrini Verianla oxucusu üçün sadə, orijinal və tərəfsiz Azərbaycan dilli veb məqaləyə çevirməkdir.

Məqalənin əsas iddiası budur: Şirkətlər Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə həm müsbət, həm də mənfi təsirlər yaradır. Bu təsirlər ayrı-ayrı məqsədlər üzrə deyil, məqsədlər arasındakı əlaqələrlə birlikdə oxunmalıdır. Çünki şirkətin bir SDG-yə töhfəsi başqa SDG-də zərər və ya risk yarada bilər. Buna görə tədqiqat şirkətlərin SDG töhfələrini “nexus yanaşması” ilə, yəni sinerjiləri artırıb kompromisləri azaltmağa yönəlmiş inteqrə olunmuş sistem baxışı ilə idarə etməsini təklif edir.

Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri yoxsulluğun azaldılması, sağlam həyat, təhsil, təmiz su, iqlim fəaliyyəti, sosial bərabərlik və inklüziv institutlar kimi 17 böyük məqsədi əhatə edir. Bu məqsədlərin uğurunda dövlətlər, vətəndaş cəmiyyəti və beynəlxalq qurumlar qədər şirkətlər də mühüm rol oynayır.

Lakin tədqiqatın vurğuladığı kritik məqam budur: Şirkətlərin SDG-lərə töhfəsi yalnız “hansı məqsədləri dəstəkləyirik?” deyə hesabat verməklə ölçülə bilməz. Şirkətin məhsulları, xidmətləri, istehsal üsulu, təchizat zənciri, idarəetmə keyfiyyəti, ekoloji təsiri və mübahisəli fəaliyyətləri eyni vaxtda fərqli SDG-lərə müsbət və ya mənfi təsirlər yarada bilər.

Buna görə tədqiqat şirkətlərin SDG-ləri bir-birindən ayrı xanalar kimi nəzərdən keçirməsini tənqid edir. Bunun əvəzinə “nexus yanaşması” təklif olunur. Nexus yanaşması dayanıqlılıq mövzularını bir-birindən qopuq məqsədlər kimi deyil, qarşılıqlı bağlı sistem kimi oxuyur. Məqsəd bir hədəfdə irəliləyiş əldə edərkən başqa hədəfdə zərər yaratmamaq, mümkün olduqda isə eyni anda bir neçə hədəfdə ortaq fayda yaratmaqdır.

Tədqiqat şirkətlərin iqtisadi fəaliyyətləri ilə SDG hədəfləri arasındakı əlaqələri araşdıraraq dörd növ korporativ dayanıqlılıq mövqeyi müəyyən edir: əsas fəaliyyətlər, qarışıq fəaliyyətlər, zidd fəaliyyətlər və periferik fəaliyyətlər. Hər mövqe şirkətlərə fərqli strateji vəzifə verir: müsbət təsiri böyütmək, mənfi təsiri ayırmaq, transformasiya olunmaq və ya yeni töhfə sahələri kəşf etmək.

Problem Nədir?

Bu gün bir çox böyük şirkət dayanıqlılıq hesabatlarında SDG ikonlarından istifadə edir. Hesabatlarda “SDG 8-ə töhfə veririk”, “SDG 13 üçün işləyirik” və ya “SDG 5-i dəstəkləyirik” kimi ifadələr tez-tez görünür. Lakin bu cür kommunikasiya şirkətin real təsirini göstərmək üçün həmişə yetərli deyil.

Çünki şirkətlər yalnız xoşməramlı layihələrlə deyil, əsas iqtisadi fəaliyyətləri ilə də dayanıqlı inkişafa təsir göstərir. Kənd təsərrüfatı şirkəti ərzaq istehsalı ilə aclığın azaldılmasına töhfə verə bilər; lakin eyni fəaliyyət su istifadəsi, gübrə, pestisid və torpaq təzyiqi səbəbilə ekoloji SDG-lərə mənfi təsir göstərə bilər. Enerji şirkəti sənayeləşmə və iqtisadi artımı dəstəkləyə bilər; lakin fosil yanacağa əsaslanan istehsal iqlim, hava keyfiyyəti və sağlamlıq baxımından zərər yarada bilər.

Buna görə şirkətlərin SDG töhfəsi biristiqamətli deyil. Eyni fəaliyyət həm fayda, həm də zərər yarada bilər. Tədqiqatın araşdırdığı əsas problem şirkətlərin bu mürəkkəbliyi çox vaxt kifayət qədər strateji şəkildə idarə etməməsidir.

Başqa bir problem “cherry picking” adlandırılan seçici yanaşmadır. Şirkətlər bəzən asanlıqla əlaqələndirə bildikləri və ya onları müsbət göstərən SDG-ləri önə çıxararkən, çətin və mənfi təsirləri olan hədəfləri arxa plana keçirə bilər. Bu halda SDG istifadəsi həqiqi strateji transformasiya əvəzinə vitrin bəzəyinə çevrilə bilər.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat şirkətlərin SDG təsirlərini anlamaq üçün üç əsas mərhələdən ibarət yanaşma təqdim edir.

Birinci mərhələ sübut toplamaqdır. Müəlliflər şirkətlərin həyata keçirdiyi iqtisadi fəaliyyətlərin SDG hədəfləri ilə necə əlaqəli olduğunu anlamaq üçün geniş ədəbiyyat icmalı aparırlar. Tədqiqatda 2005–2019 arasında dərc edilmiş 876 məqalə araşdırılır və 420 iqtisadi fəaliyyət növü nəzərdən keçirilir. Məqsəd şirkət fəaliyyətlərinin hansı SDG hədəflərinə müsbət və ya mənfi təsir göstərə biləcəyinə dair sübut bazası yaratmaqdır.

İkinci mərhələ iqtisadi fəaliyyətləri SDG şəbəkəsi daxilində təhlil etməkdir. Müəlliflər 67 iqtisadi fəaliyyətlə 59 SDG hədəfi arasındakı qarşılıqlı təsirləri qiymətləndirirlər. Bu qarşılıqlı təsirlər yalnız “müsbət” və ya “mənfi” kimi deyil, fərqli intensivlik dərəcələri ilə ballandırılır. Beləliklə hansı iqtisadi fəaliyyətlərin daha çox müsbət, hansılarının daha çox mənfi və ya qarışıq təsirlər daşıdığı görünə bilir.

Üçüncü mərhələ şirkət strategiyasını nexus məntiqi ilə qurmaqdır. Şirkətin birbaşa təsir etdiyi SDG-lər, dolayı təsir etdiyi SDG-lər və transformasiya üçün kritik olan SDG-lər birlikdə qiymətləndirilir. Daha sonra şirkət əməliyyatlarını tənzimləyir, məhsul və xidmətlərini yeniləyir və dəyər zəncirindəki tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edir.

Bu yanaşmanın əsas prinsipi budur: Şirkətlər yalnız müsbət töhfələrini artırmağa deyil, mənfi təsirlərini azaltmağa və hədəflərarası kompromisləri idarə etməyə də fokuslanmalıdır.

Formullar Nəyi İzah Edir?

PDF-də klassik riyazi model və ya reqressiya tənliyi yoxdur. Lakin tədqiqat SDG qarşılıqlı təsirlərini ballandırmaq üçün keyfiyyət xarakterli skor məntiqindən istifadə edir. Bu skorlar MathJax-a uyğun şəkildə belə göstərilə bilər:

Burada \(s_{a,t}\), iqtisadi fəaliyyətin \(a\), müəyyən SDG hədəfi \(t\) ilə qarşılıqlı təsir balını ifadə edir. Balların mənası belədir: \(-3\) ləğvedici/cancelling, \(-2\) qarşıt/counteracting, \(-1\) məhdudlaşdırıcı/constraining, \(0\) uyğun/consistent, \(+1\) imkanverici/enabling, \(+2\) gücləndirici/reinforcing və \(+3\) ayrılmaz/indivisible qarşılıqlı təsirdir.

Bu konseptual göstərim iqtisadi fəaliyyətin müxtəlif SDG hədəflərində yaratdığı ümumi müsbət təsiri düşünməyi asanlaşdırır. Tədqiqatın məntiqinə görə şirkətlər yalnız bir hədəfdə deyil, bir neçə hədəfdə ortaq fayda yaratmağa çalışmalıdır.

Bu göstərim iqtisadi fəaliyyətin SDG hədəfləri üzərində yaratdığı mənfi təsir sahələrini ifadə edir. Nexus yanaşması baxımından dayanıqlılıq strategiyası yalnız müsbət cəmi böyütmək deyil, mənfi qarşılıqlı təsirləri də azaltmaqdır.

Bu ifadə tədqiqatın əsas strateji məntiqini sadələşdirir. Şirkətlər ortaq faydaları artırmalı, yəni bir hədəfdə irəliləyərkən başqa hədəfləri də dəstəkləməli; eyni zamanda bir hədəfdə irəliləyiş əldə edərkən başqa hədəflərdə zərər yaratmaq riskini azaltmalıdır.

Bu göstərim PDF-də təqdim olunan Robeco SDG Framework daxilindəki “min-max” məntiqini izah edir. Şirkət hər hansı SDG-də mənfi təsir yaradırsa, yekun bal ən aşağı SDG balına görə müəyyən edilir. Bütün təsirlər neytral və ya müsbətdirsə, ən yüksək müsbət bal yekun qiymətləndirməyə əks olunur. Bu məntiqin məqsədi bir sahədəki güclü töhfənin başqa sahədəki ciddi zərəri örtməsinin qarşısını almaqdır.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

PDF-in 1. səhifəsindəki üz qabığı vizualı SDG rəng halqası ilə hədəflər arasındakı sıx əlaqə şəbəkəsini birlikdə göstərir. Bu vizual tədqiqatın əsas fikrini yaxşı ümumiləşdirir: SDG-lər ayrı-ayrı ikonlar deyil, bir-birinə bağlı sistemdir.

PDF-in 4. səhifəsindəki Robeco SDG Framework vizualı şirkətlərin SDG təsirlərini üç sualla qiymətləndirən struktur təqdim edir: Şirkətlər nə istehsal edir? Şirkətlər necə istehsal edir? Məlum mübahisələr və ya qalmaqallar varmı? Bu üçlü struktur məhsul-xidmət təsiri, əməliyyat təsiri və mübahisə/controversy riskini birlikdə nəzərə alır.

PDF-in 6. səhifəsindəki şəbəkə qrafiki iqtisadi fəaliyyətlərlə SDG hədəfləri arasındakı qarşılıqlı təsirləri göstərir. Boz düyünlər iqtisadi fəaliyyətləri, rəngli düyünlər SDG hədəflərini təmsil edir. Yaşıl xətlər müsbət, qırmızı xətlər mənfi qarşılıqlı təsirləri göstərir. Düyünün ölçüsü isə mərkəzilik, yəni həmin fəaliyyətin və ya hədəfin şəbəkə daxilində təsir intensivliyi barədə fikir verir.

PDF-in 8. səhifəsindəki çərçivə şirkətin SDG qarşılıqlı təsirlərinin sosial-ekoloji sistemlərin dayanıqlığına necə uzana bildiyini göstərir. Şirkətlər birbaşa müsbət və ya mənfi təsirlər yaradır; bu təsirlər dolayı qarşılıqlı təsirləri işə salır və sonda şəhər, region, ölkə və ya planet miqyasında sistem dayanıqlığına təsir göstərə bilər.

PDF-in 9. səhifəsindəki axın sxemi nexus yanaşmasını altı istiqamətləndirici sualla praktik tətbiqə çevirir. Sol tərəfdə strategiya mərhələsi var: birbaşa SDG-lər, dolayı SDG-lər və transformativ SDG-lər müəyyənləşdirilir. Sağ tərəfdə tətbiq mərhələsi var: əməliyyatlar uyğunlaşdırılır, məhsul və xidmətlər yenilənir, dəyər zənciri və cəmiyyət tərəfdaşları ilə tərəfdaşlıq qurulur. Sxem dövri quruluşdadır; yəni şirkətlər SDG təsirlərini bir dəfə ölçüb dayanmamalı, davamlı olaraq qiymətləndirməli və idarə etməlidir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat laboratoriya təcrübəsi deyil. Hesabat müəlliflərin 2015-dən bəri şirkətlərin SDG-lərə təsiri üzərində apardıqları araşdırmaları ümumiləşdirən akademik-siyasət yönümlü sintezdir.

Birinci tədqiqat xəttində iqtisadi fəaliyyətlərin SDG hədəfləri ilə əlaqəsini anlamaq üçün sistematik ədəbiyyat icmalı aparılır. 2005–2019 arasında dərc edilmiş 876 məqalə araşdırılır və 420 iqtisadi fəaliyyət növünün SDG hədəfləri ilə necə əlaqəli olduğu öyrənilir.

İkinci tədqiqat xəttində 67 iqtisadi fəaliyyətlə 59 SDG hədəfi arasındakı qarşılıqlı təsirlər keyfiyyət ballandırma çərçivəsi ilə qiymətləndirilir. Bu ballar daha sonra şəbəkə təhlili ilə araşdırılır. Beləliklə hansı fəaliyyətlərin SDG gündəmində daha əsas, hansılarının qarışıq, hansılarının qarşıt və hansılarının periferik mövqedə olduğu müəyyən edilir.

Üçüncü tədqiqat xəttində isə şirkətlərin bu məlumatı strategiyaya necə çevirə biləcəyi müzakirə olunur. Burada nexus yanaşması təklif edilir. Bu yanaşma şirkətlərdən birbaşa və dolayı SDG təsirlərini portfel məntiqi ilə nəzərdən keçirməsini və həmin portfeli əməliyyat, innovasiya və tərəfdaşlıqlarla idarə etməsini tələb edir.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatın ilk nəticəsi şirkətlərin SDG-lər üzərində çoxşaxəli təsirlər yaratmasıdır. Şirkətin məhsulu, xidməti və ya fəaliyyəti bəzi hədəfləri dəstəkləyərkən başqa hədəflərdə risk yarada bilər. Buna görə təkhədəfli dayanıqlılıq iddiaları yetərli deyil.

İkinci nəticə iqtisadi fəaliyyətlərin SDG gündəminə görə dörd qrupa ayrıla bilməsidir. Əsas fəaliyyətlər, yüksək müsbət və az mənfi təsir daşıyır; bu fəaliyyətlərdə strateji vəzifə müsbət təsiri böyütməkdir. Təhsil, səhiyyə, sosial xidmətlər, bərpa olunan enerji, sığorta və elmi tədqiqat nümunə kimi göstərilir.

Qarışıq fəaliyyətlər, həm müsbət, həm də mənfi təsirlər yaradır. Kənd təsərrüfatı bu qrupa yaxşı nümunədir: Ərzaq istehsalı aclıqla mübarizəni dəstəkləyir; lakin su istifadəsi, kimyəvi maddələrin istifadəsi və torpaq təsirləri ekoloji hədəfləri çətinləşdirə bilər. Bu qrupdakı strateji vəzifə müsbət töhfəni qoruyarkən mənfi təsirləri ayırmaq və azaltmaqdır.

Qarşıt fəaliyyətlər, SDG gündəminə görə daha çox mənfi təsir daşıyır. Kömür, neft, metal mədənçiliyi, daş və qum hasilatı, tütün və ya alkoqol istehsalı kimi fəaliyyətlər ətraf mühit və sağlamlıq üzərində ciddi mənfi təsirlər yarada bilər. Bu qrupda strateji vəzifə fəaliyyətləri transformasiya etmək və daha müsbət uyğunlaşan sahələrə keçməkdir.

Periferik fəaliyyətlər, nisbətən aşağı müsbət və aşağı mənfi təsirə malikdir. Bu fəaliyyətlər SDG gündəmi baxımından çox mərkəzi görünməyə bilər; lakin şirkətlərin yeni töhfə sahələri kəşf etməsi mümkündür.

Üçüncü nəticə dayanıqlılıq strategiyasının yalnız hesabatvermə və ya kommunikasiya ilə qurula bilməməsidir. Şirkətlər SDG təsirlərini məhsul-xidmət dizaynı, əməliyyat prosesi, dəyər zənciri, idarəetmə, innovasiya və tərəfdaş əməkdaşlığı səviyyəsində idarə etməlidir.

Dördüncü nəticə nexus yanaşmasının şirkətləri daha sistemli düşünməyə məcbur etməsidir. Bir hədəfdəki irəliləyiş başqa hədəfdə zərərə səbəb olursa, bu həqiqi dayanıqlılıq uğuru deyil. Dayanıqlı strategiya ortaq faydaları böyüdərkən kompromisləri görünən və idarə edilə bilən hala gətirməlidir.

Bu Niyə Vacibdir?

Şirkətlər qlobal iqtisadiyyatın ən güclü aktorları arasındadır. İstehsal etdikləri məhsullar, istifadə etdikləri resurslar, qurduqları təchizat zəncirləri, idarəetmə formaları və investisiya qərarları cəmiyyətlərin və ekosistemlərin gələcəyinə təsir edir.

Buna görə SDG-lərə töhfə yalnız dövlət siyasəti məsələsi deyil. Şirkətlərin nə istehsal etdiyi, necə istehsal etdiyi, hansı bazarlara xidmət göstərdiyi, hansı resurslardan istifadə etdiyi və hansı zərərlərin qarşısını aldığı dayanıqlı inkişafın uğuru üçün kritikdir.

Tədqiqatın əhəmiyyəti şirkətlərin SDG töhfəsini ayrı-ayrı ikonlarla deyil, qarşılıqlı təsir şəbəkəsi ilə düşünməsidir. Bu baxış dayanıqlılıq hesabatlarındakı sadə “SDG uyğunlaşdırılması” yanaşmasını aşır. Şirkətlərə daha çətin, lakin daha realistik sual verir: Fəaliyyətləriniz hansı hədəfləri dəstəkləyir, hansıları çətinləşdirir və bu əlaqələri necə idarə edəcəksiniz?

Verianla baxımından bu tədqiqat dayanıqlılıq müzakirəsində məlumat və sistem düşüncəsinin niyə vacib olduğunu göstərir. Çünki mürəkkəb sosial və ekoloji problemlərdə bir hədəfə fokuslanmaq kifayət deyil; hədəflər arasındakı əlaqəni idarə etmək lazımdır.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Bu tədqiqatın bəzi mühüm məhdudiyyətləri var.

Birincisi, mətn şirkətlərə tətbiq edilə bilən ümumi strateji çərçivə təqdim edir; lakin hər sektor, ölkə və şirkət üçün eyni nəticələr tam şəkildə keçərli olmaya bilər.

İkincisi, iqtisadi fəaliyyət-SDG qarşılıqlı təsirləri kontekstdən asılıdır. Fəaliyyətin təsiri coğrafiyaya, texnologiyaya, tənzimləməyə, şirkətin tətbiq keyfiyyətinə və zaman üfüqünə görə dəyişə bilər.

Üçüncüsü, SDG balları və ya təsnifatları qəti elmi etiketlər kimi oxunmamalıdır. Bunlar strateji düşüncəni dəstəkləyən alətlərdir; şirkətlərin real təsirini anlamaq üçün aktual məlumat, müstəqil qiymətləndirmə və yerli kontekst lazımdır.

Dördüncüsü, investisiya strategiyaları ilə bağlı nümunələr investisiya tövsiyəsi deyil. Şirkətin SDG töhfəsi avtomatik olaraq maliyyə gəliri və ya investisiya uyğunluğu demək deyil.

Beşincisi, nexus yanaşmasını praktikada tətbiq etmək asan deyil. Hədəflərarası qarşılıqlı təsirləri idarə etmək fərqli şöbələri, təchizatçıları, investorları, dövlət qurumlarını və sosial tərəfdaşları eyni strateji çərçivəyə daxil etməyi tələb edir.

Nəticə

Enhancing corporate contributions to sustainable development tədqiqatı şirkətlərin SDG töhfəsini daha realistik və sistemli şəkildə anlamaq üçün nexus yanaşmasını təklif edir. Bu yanaşma şirkətlərdən dayanıqlılığı yalnız kommunikasiya dili və ya hesabat başlığı kimi deyil, fəaliyyətlərinin birbaşa və dolayı təsirlərini idarə edən strateji sahə kimi görməsini tələb edir.

Məqalənin ən güclü mesajı budur: SDG-lər bir-birindən qopuq hədəflər deyil. Şirkətlərin bir hədəfə töhfəsi başqa hədəflərdə risk yarada bilər. Buna görə dayanıqlılıq strategiyası ortaq faydaları artırarkən kompromisləri azaltmağa fokuslanmalıdır.

Əsas fəaliyyətlər müsbət təsirlərini böyütməli, qarışıq fəaliyyətlər mənfi təsirlərini ayırmalı, qarşıt fəaliyyətlər transformasiya olunmalı, periferik fəaliyyətlər isə yeni töhfə sahələri kəşf etməlidir. Bu təsnifat şirkətlərin SDG gündəminə görə öz mövqelərini daha dürüst şəkildə qiymətləndirməsinə kömək edə bilər.

Verianla oxucusu üçün əsas mesaj budur: Həqiqi dayanıqlılıq rəngli SDG ikonlarını hesabata yerləşdirməklə deyil, şirkətin nə istehsal etdiyini, necə istehsal etdiyini, hansı faydaları və hansı zərərləri eyni anda yaratdığını sistem səviyyəsində idarə etməklə başlayır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Jan Anton van Zanten və Rob van Tulder-in “Enhancing corporate contributions to sustainable development: A nexus approach to the SDGs” adlı tədqiqatına əsaslanaraq hazırlanıb. Məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas fikri, metod yanaşması, vizualları, təsnifatları və məhdudiyyətləri Verianla nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilərək orijinal Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Mətndə şirkət dayanıqlılığı, SDG təsirləri, investisiya strategiyaları, ESG qiymətləndirilməsi və korporativ transformasiya kimi mövzulara toxunulur. Bu məzmun investisiya, hüquqi uyğunluq, ESG reytinqi və ya korporativ məsləhət tövsiyəsi deyil. Konkret tətbiqlər üçün şirkətin konteksti, sektor dinamikası, yerli qanunvericilik, müstəqil məlumat və ekspert qiymətləndirməsi nəzərə alınmalıdır.