Бул макала Ян Антон ван Зантен (Jan Anton van Zanten) жана Роб ван Тулдер (Rob van Tulder) тарабынан даярдалган “Enhancing corporate contributions to sustainable development: A nexus approach to the SDGs” аттуу изилдөөнүн негизинде жазылган. Текст компаниялардын Туруктуу Өнүгүү Максаттарына (ТӨМ - SDG) кантип натыйжалуураак салым кошо аларын талкуулаган академиялык-саясий багыттагы отчет болуп саналат.

Изилдөө; туруктуулук, компания стратегиясы, инвестициялык талдоо, экономикалык ишмердүүлүк, ТӨМ (SDG) өз ара аракеттери, тармактык талдоо жана нексус (nexus) ыкмасы тармактарын камтыйт. Бул макала инвестициялык кеңеш, ESG баалоо боюнча сунуш, корпоративдик консалтинг же укуктук/финансылык багыттоо эмес. Максат - изилдөөнүн негизги идеясын Verianla окурманы үчүн жөнөкөй, оригиналдуу жана бейтарап кыргызча веб-макалага айландыруу.

Макаланын негизги дооматы төмөнкүдөй: Компаниялар Туруктуу өнүгүү максаттарына оң да, терс да таасирин тийгизет. Бул таасирлер жеке максаттар аркылуу эмес, максаттардын ортосундагы байланыштар менен бирге окулушу керек. Анткени бир компаниянын бир ТӨМгө кошкон салымы башка ТӨМдө зыян же тобокелдик жаратышы мүмкүн. Ушул себептен улам изилдөө компанияларга өздөрүнүн ТӨМ салымдарын "нексус (nexus) ыкмасы" менен, башкача айтканда, синергияны арттырып, келишпестиктерди (trade-offs) азайта турган бирдиктүү системалык көз караш менен башкарууну сунуштайт.

Туруктуу өнүгүү максаттары жакырчылыкты азайтуу, сергек жашоо, билим берүү, таза суу, климат боюнча аракеттер, социалдык теңчилик жана инклюзивдик институттар сыяктуу 17 чоң максатты камтыйт. Бул максаттарды ишке ашырууда мамлекеттер, жарандык коом жана эл аралык уюмдар менен катар компаниялар да маанилүү роль ойнойт.

Бирок изилдөө баса белгилеген эң маанилүү жагдай төмөнкүдөй: Компаниялардын ТӨМгө кошкон салымын "кайсы максаттарды колдойбуз?" деп отчет берүү менен гана өлчөө мүмкүн эмес. Компаниянын өнүмдөрү, кызматтары, өндүрүш ыкмасы, жеткирүү чынжырчасы, башкаруу сапаты, айлана-чөйрөгө тийгизген таасири жана талаштуу иш-аракеттери бир эле учурда ар кандай ТӨМдөргө оң же терс таасирин тийгизиши мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө компаниялардын ТӨМдү өзүнчө кутучалар катары кароосун сындайт. Буга каршы "nexus ыкмасы" сунушталат. Нексус ыкмасы туруктуулук маселелерин бири-биринен ажыратылган максаттар катары эмес, бири-бирине байланышкан система катары окуйт. Максат - бир максатта алдыга жылып жатканда башка максатка зыян келтирбөө; мүмкүн болсо, бир эле учурда бир нече максаттарда жалпы пайда (co-benefits) жаратуу.

Изилдөө компаниялардын экономикалык ишмердүүлүгү менен ТӨМ максаттарынын ортосундагы байланыштарды изилдеп, корпоративдик туруктуулуктун төрт түрүн аныктайт: негизги (core) иш-аракеттер, аралаш (mixed) иш-аракеттер, карама-каршы (counteracting) иш-аракеттер жана четки/перифериялык (peripheral) иш-аракеттер. Ар бир позиция компанияларга ар кандай стратегиялык тапшырма жүктөйт: оң таасирди жогорулатуу, терс таасирди ажыратуу, трансформациялоо же жаңы салым кошуу аймактарын ачуу.

Көйгөй эмнеде?

Бүгүнкү күндө көптөгөн ири компаниялар туруктуулук боюнча отчетторунда ТӨМ иконаларына орун беришет. Отчеттордо "ТӨМ 8ге салым кошобуз", "ТӨМ 13 үчүн иштейбиз" же "ТӨМ 5ти колдойбуз" деген сыяктуу сөздөр көп кездешет. Бирок мындай коммуникация компаниянын чыныгы таасирин көрсөтүүдө дайыма эле жетиштүү боло бербейт.

Анткени компаниялар туруктуу өнүгүүгө жакшы ниеттеги долбоорлор менен гана эмес, өздөрүнүн негизги экономикалык ишмердүүлүгү аркылуу таасир этет. Айыл чарба компаниясы азык-түлүк өндүрүү менен ачарчылыкты азайтууга салым кошо алат; бирок ошол эле ишмердүүлүк сууну пайдалануу, жер семирткичтер, пестициддер жана жер ресурстарына басым жасоо аркылуу экологиялык ТӨМдөргө терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Энергетикалык компания индустриялаштырууну жана экономикалык өсүштү колдошу мүмкүн; бирок казылып алынуучу отунга негизделген өндүрүш климатка, абанын сапатына жана ден соолукка зыян келтириши мүмкүн.

Ушул себептен компаниялардын ТӨМгө кошкон салымы бир тараптуу эмес. Бир эле ишмердүүлүк пайда да, зыян да алып келиши мүмкүн. Изилдөө караган негизги көйгөй - компаниялар көбүнчө бул татаалдыкты жетиштүү деңгээлде стратегиялык түрдө башкара албастыгында.

Дагы бир көйгөй "cherry picking" (алча терүү) деп аталган тандалма мамиле болуп саналат. Компаниялар кээде оңой эле байланыштыра алган же өздөрүн жакшы көрсөтө алган ТӨМдөрдү алдыңкы планга чыгарып, ал эми татаал жана терс таасири бар максаттарды арткы планга калтырышы мүмкүн. Мындай учурда ТӨМдү колдонуу чыныгы стратегиялык трансформациянын ордуна витринаны жасалгалоого айланып калышы мүмкүн.

Метод эмнени сунуштайт?

Изилдөө компаниялардын ТӨМ таасирин түшүнүү үчүн үч негизги этаптуу ыкманы сунуштайт.

Биринчи этап - далилдерди чогултуу. Авторлор компаниялардын экономикалык ишмердүүлүгү ТӨМ максаттары менен кандайча байланышта экенин түшүнүү үчүн кеңири адабияттарды карап чыгышат. Изилдөөдө 2005–2019-жылдар аралыгында жарыяланган 876 макала каралып, 420 экономикалык ишмердүүлүк түрү талданат. Максат - компаниянын ишмердүүлүгү кайсы ТӨМ максаттарына оң же терс таасир этиши мүмкүн экендигине далилдик базаны түзүү.

Экинчи этап - экономикалык иш-аракеттерди ТӨМ тармагында талдоо. Авторлор 67 экономикалык ишмердүүлүк менен 59 ТӨМ максаттарынын ортосундагы өз ара аракеттенишүүнү баалашат. Бул өз ара аракеттенүүлөр "оң" же "терс" катары гана эмес, ар кандай интенсивдүүлүк даражалары менен бааланат. Ошентип, кайсы экономикалык иш-аракеттер көбүрөөк оң, кайсынысы көбүрөөк терс же аралаш таасирге ээ экендигин көрүүгө болот.

Үчүнчү этап - компаниянын стратегиясын нексус (nexus) логикасы менен куруу. Компаниянын түздөн-түз таасир эткен ТӨМдөрү, кыйыр түрдө таасир эткен ТӨМдөрү жана трансформация үчүн критикалык мааниге ээ болгон ТӨМдөр биргелешип бааланат. Андан кийин компания өз операцияларын жөнгө салат, өнүмдөрүн жана кызматтарын жаңыртып, нарк чынжырчасындагы кызыкдар тараптар менен кызматташат.

Бул ыкманын негизги принциби төмөнкүдөй: Компаниялар позитивдүү салымдарын көбөйтүүгө гана эмес, терс таасирлерин азайтууга жана максаттар аралык келишпестиктерди (trade-offs) башкарууга да көңүл бурушу керек.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

PDFте классикалык математикалык модель же регрессия теңдемеси камтылган эмес. Бирок изилдөө ТӨМдин өз ара аракеттерин баалоо үчүн сапаттык балл коюу логикасын колдонот. Бул баллдарды MathJax форматында төмөнкүчө көрсөтүүгө болот:

Бул жерде \(s_{a,t}\), бир экономикалык ишмердүүлүк \(a\)нын, белгилүү бир ТӨМ максаты \(t\) менен өз ара аракеттенүү баллын (skor) билдирет. Баллдардын мааниси төмөнкүдөй: \(-3\) жокко чыгаруучу (cancelling), \(-2\) карама-каршы (counteracting), \(-1\) чектөөчү (constraining), \(0\) ырааттуу (consistent), \(+1\) мүмкүн кылуучу (enabling), \(+2\) бекемдөөчү (reinforcing) жана \(+3\) ажырагыс (indivisible) өз ара аракеттенүү.

Бул концептуалдык көрсөтмө бир экономикалык ишмердүүлүктүн ар кандай ТӨМ максаттарында жараткан жалпы оң таасирин ойлонууну жеңилдетет. Изилдөөнүн логикасына ылайык, компаниялар бир гана максатта эмес, бир нече максаттарда бирдиктүү пайда (co-benefits) жаратууга аракет кылышы керек.

Бул көрсөтмө экономикалык ишмердүүлүктүн ТӨМ максаттарында жараткан терс таасир аймактарын билдирет. Nexus ыкмасы жагынан алганда, туруктуулук стратегиясы оң сумманы көбөйтүү гана эмес, терс таасирлерди азайтуу болуп саналат.

Бул туюнтма изилдөөнүн негизги стратегиялык логикасын жөнөкөйлөтөт. Компаниялар жалпы пайдаларды көбөйтүшү керек, б.а. бир максатта алдыга жылып баратып башка максаттарды да колдошу керек; ошол эле учурда бир максатта ийгиликке жетип жатканда башка максаттарда зыян жаратуу коркунучун азайтышы керек.

Бул көрсөтмө PDFте берилген Robeco SDG Framework ичиндеги "min-max" логикасын түшүндүрөт. Эгерде компания кандайдыр бир ТӨМдө терс таасирин тийгизип жатса, акыркы балл эң төмөнкү ТӨМ баллына жараша аныкталат. Эгерде бардык таасирлер нейтралдуу же оң болсо, эң жогорку оң балл акыркы баалоого чагылдырылат. Бул логиканын максаты - бир тармактагы күчтүү салымдын башка тармактагы олуттуу зыянды жаап коюусуна жол бербөө.

График, Таблица жана Схеманын Негизги Билдирүүсү

PDFтин 1-бетиндеги мукаба визуалы ТӨМ түстүү шакеги менен максаттардын ортосундагы тыгыз байланыш тармагын бирге көрсөтөт. Бул визуал изилдөөнүн негизги идеясын жакшы жыйынтыктайт: ТӨМдөр өзүнчө иконалар эмес, бири-бирине байланышкан система.

PDFтин 4-бетиндеги Robeco SDG Framework сүрөтү компаниялардын ТӨМ таасирин үч суроо менен баалаган түзүмдү сунуштайт: Компаниялар эмне өндүрөт? Компаниялар кантип өндүрөт? Белгилүү болгон талаш-тартыштар же жаңжалдар барбы? Бул үчтүк түзүм өнүм-кызмат таасирин, операциялык таасирди жана талаш/controversy тобокелдигин бирге карайт.

PDFтин 6-бетиндеги тармактык (network) график экономикалык иш-аракеттер менен ТӨМ максаттарынын ортосундагы байланыштарды көрсөтөт. Боз түйүндөр (nodes) экономикалык иш-аракеттерди, түстүү түйүндөр ТӨМ максаттарын билдирет. Жашыл сызыктар оң, кызыл сызыктар терс өз ара аракеттенишүүнү түшүндүрөт. Түйүндүн өлчөмү болсо борбордуулукту (centrality), б.а. ошол иш-аракеттин же максаттын тармактын ичиндеги таасиринин интенсивдүүлүгүн көрсөтөт.

PDFтин 8-бетиндеги алкак компаниянын ТӨМ таасирлери социалдык-экологиялык системалардын туруктуулугуна (resilience) кандайча жайыла аларын көрсөтөт. Компаниялар түздөн-түз оң же терс таасирлерди жаратат; бул таасирлер кыйыр таасирлерди козгойт жана акырында шаар, аймак, өлкө же планета масштабындагы системанын туруктуулугуна таасир этиши мүмкүн.

PDFтин 9-бетиндеги агым схемасы нексус ыкмасын алты багыттоочу суроо менен практикага ашырат. Сол жакта стратегия баскычы турат: түздөн-түз ТӨМдөр, кыйыр ТӨМдөр жана трансформациялык ТӨМдөр аныкталат. Оң жакта ишке ашыруу баскычы турат: операциялар ыңгайлаштырылат, өнүмдөр жана кызматтар жаңыланат, нарк чынжыры жана коомдук кызыкдар тараптар менен өнөктөштүк түзүлөт. Схема циклдик (döngüsel) түзүлүштө; башкача айтканда компаниялар ТӨМ таасирин бир жолу өлчөп таштап койбостон, тынымсыз баалап жана башкарып турушу керек.

Эксперименттер кандайча жасалган?

Бул изилдөө лабораториялык эксперимент эмес. Отчет авторлордун 2015-жылдан бери компаниялардын ТӨМдөргө тийгизген таасири боюнча жүргүзгөн изилдөөлөрүн жыйынтыктаган академиялык-саясий багыттагы синтез болуп саналат.

Биринчи изилдөө багытында экономикалык ишмердүүлүктөрдүн ТӨМ максаттары менен байланышын түшүнүү үчүн системалуу адабияттарды карап чыгуу жүргүзүлөт. 2005–2019-жылдар аралыгында жарыяланган 876 макала каралып, 420 экономикалык ишмердүүлүк түрүнүн ТӨМ максаттары менен кандай байланышта экени изилденет.

Экинчи изилдөө багытында 67 экономикалык ишмердүүлүк менен 59 ТӨМ максаттарынын ортосундагы өз ара аракеттенүүлөр сапаттык баалоо алкагы менен бааланат. Бул баллдар кийинчерээк тармактык анализ (network analysis) менен изилденет. Ошентип кайсы иш-аракеттердин ТӨМ күн тартибине негизги (core), кайсынысынын аралаш (mixed), кайсынысынын карама-каршы (counteracting) жана кайсынысынын перифериялык (peripheral) позицияда экендиги аныкталат.

Үчүнчү изилдөө багытында болсо компаниялардын бул маалыматты кантип стратегияга айландыра ала тургандыгы талкууланат. Бул жерде нексус (nexus) ыкмасы сунушталат. Бул ыкма компаниялардан өздөрүнүн тикелей жана кыйыр ТӨМ таасирлерин портфель логикасы менен кароону жана бул портфелди операция, инновация жана өнөктөштүктөр аркылуу башкарууну талап кылат.

Натыйжалар эмнени көрсөтүп турат?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы компаниялар ТӨМ боюнча көп кырдуу таасирлерди жаратарын көрсөтөт. Бир компаниянын өнүмү, кызматы же ишмердүүлүгү кээ бир максаттарды колдосо, башка максаттарда тобокелдиктерди жаратышы мүмкүн. Ошондуктан бир максаттуу туруктуулук билдирүүлөрү жетишсиз болуп саналат.

Экинчи натыйжа, экономикалык иш-аракеттерди ТӨМ күн тартибине жараша төрт топко бөлүүгө болот. Негизги (Core) иш-аракеттер жогорку оң жана аз терс таасирге ээ; бул иш-аракеттерде стратегиялык милдет оң таасирди жогорулатуу болуп саналат. Билим берүү, саламаттыкты сактоо, социалдык кызматтар, кайра жаралуучу энергия, камсыздандыруу жана илимий изилдөөлөр буга мисал боло алат.

Аралаш (Mixed) иш-аракеттер оң да, терс да таасирлерди жаратат. Айыл чарбасы бул топко жакшы мисал: Азык-түлүк өндүрүү ачарчылык менен күрөшүүнү колдойт; бирок сууну пайдалануу, химиялык заттарды колдонуу жана жер ресурстарына тийгизген таасирлери экологиялык максаттарга коркунуч туудурушу мүмкүн. Бул топтогу стратегиялык милдет оң салымды сактоо менен терс таасирлерди ажыратуу жана азайтуу болуп саналат.

Карама-каршы (Counteracting) иш-аракеттер ТӨМ күн тартибине көбүрөөк терс таасирин тийгизет. Көмүр, мунай, металл казып алуу, таш жана кум казып алуу, тамеки же спирт ичимдиктерин өндүрүү сыяктуу иш-аракеттер айлана-чөйрөгө жана ден соолукка олуттуу терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Бул топтогу стратегиялык милдет иш-аракеттерди трансформациялоо жана оңураак (позитивдүү) багыттарга өтүү.

Четки/перифериялык (Peripheral) иш-аракеттер салыштырмалуу төмөн оң жана төмөн терс таасирге ээ. Бул иш-аракеттер ТӨМ күн тартиби жагынан анчалык борбордук көрүнбөшү мүмкүн; бирок компаниялардын жаңы салым кошуу аймактарын ачуусу толук мүмкүн.

Үчүнчү натыйжа, туруктуулук стратегиясын отчеттуулук же коммуникация аркылуу гана курууга болбой тургандыгын көрсөтөт. Компаниялар ТӨМ таасирлерин өнүм-кызмат дизайны, операциялык процесс, нарк чынжыры, башкаруу, инновация жана кызыкдар тараптар менен кызматташуу деңгээлинде башкарышы керек.

Төртүнчү натыйжа, нексус (nexus) ыкмасы компанияларды системалуу түрдө ойлонууга мажбурлайт. Эгер бир максаттагы жылыш башка максаттагы зыянга алып келсе, бул чыныгы туруктуулуктун ийгилиги эмес. Туруктуу стратегия жалпы пайдаларды көбөйтүү менен бирге, келишпестиктерди (trade-offs) көрүнүктүү жана башкарылуучу кылышы керек.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Компаниялар дүйнөлүк экономиканын эң күчтүү актерлорунун бири болуп саналат. Алар өндүргөн продукциялар, алар колдонгон ресурстар, алар түзгөн жеткирүү чынжырлары, башкаруу ыкмалары жана инвестициялык чечимдери коомдордун жана экосистемалардын келечегине таасир этет.

Ушул себептен ТӨМгө салым кошуу мамлекеттик саясаттын гана маселеси эмес. Компаниялардын эмнени өндүргөнү, кантип өндүргөнү, кайсы рынокторду тейлегени, кандай ресурстарды колдонгону жана кандай зыяндардын алдын алганы туруктуу өнүгүүнүн ийгилиги үчүн критикалык мааниге ээ.

Изилдөөнүн маанилүүлүгү, компаниялардын ТӨМ салымын жеке иконалар (белгилер) менен эмес, өз ара байланыш тармагы (системасы) менен ойлонуусунда. Бул көз караш туруктуулук боюнча отчеттордогу жөнөкөй "ТӨМдү дал келтирүү (matching)" ыкмасынан ашып түшөт. Бул компанияларга татаалыраак, бирок реалдуураак суроо берет: Иш-аракеттериңиз кайсы максаттарды колдойт, кайсынысын кыйындатат жана бул байланыштарды кантип башкарасыз?

Verianla жагынан алганда бул изилдөө туруктуулук талкуусунда маалымат жана системалык ой жүгүртүү эмне үчүн маанилүү экенин көрсөтөт. Анткени татаал социалдык жана экологиялык көйгөйлөрдө бир максатка басым жасоо жетишсиз; максаттар ортосундагы мамилени (байланыштарды) башкаруу зарыл.

Көңүл буруу пункттары

Бул изилдөөнүн кээ бир маанилүү чектөөлөрү бар.

Биринчиден, текст компанияларга колдонулушу мүмкүн болгон жалпы стратегиялык алкакты сунуштайт; бирок ошол эле натыйжалар ар бир тармак, өлкө жана компания үчүн түздөн-түз жарактуу болбошу мүмкүн.

Экинчиден, экономикалык иш-аракеттердин жана ТӨМдүн өз ара аракеттери контекстке сезгич. Иш-аракеттин таасири географияга, технологияга, жөнгө салууга (регуляцияга), компаниянын ишке ашыруу сапатына жана убакыт горизонтуна жараша өзгөрүшү мүмкүн.

Үчүнчүдөн, ТӨМ баллдары же классификациялары так илимий энбелги катары окулбашы керек. Алар стратегиялык ой жүгүртүүнү колдогон куралдар; компаниялардын чыныгы таасирин түшүнүү үчүн акыркы маалыматтар, көз карандысыз баалоо жана жергиликтүү контекст керек.

Төртүнчүдөн, инвестициялык стратегиялар менен байланышкан мисалдар инвестициялык кеңеш эмес. Компаниянын ТӨМгө кошкон салымы автоматтык түрдө каржылык кайтарымды же инвестициянын ылайыктуулугун билдирбейт.

Бешинчиден, нексус ыкмасын иш жүзүндө колдонуу оңой эмес. Максаттар ортосундагы мамилелерди башкаруу ар кандай бөлүмдөрдү, жеткирүүчүлөрдү, инвесторлорду, мамлекеттик мекемелерди жана социалдык кызыкдар тараптарды бирдей стратегиялык алкакка киргизүүнү талап кылат.

Жыйынтык

Enhancing corporate contributions to sustainable development изилдөөсү компаниялардын ТӨМ салымдарын реалдуураак жана системалуу түрдө түшүнүү үчүн нексус (nexus) ыкмасын сунуштайт. Бул ыкма компаниялардан туруктуулукту байланыш тили же отчеттуулук темасы катары гана эмес, алардын иш-аракеттеринин тикелей жана кыйыр таасирлерин башкарган стратегиялык аймак катары көрүүсүн талап кылат.

Макаланын эң күчтүү билдирүүсү төмөнкүдөй: ТӨМдөр бири-биринен ажыратылган максаттар эмес. Компаниялардын бир максатка кошкон салымы башка максаттарда тобокелдиктерди жаратышы мүмкүн. Ошондуктан туруктуулук стратегиясы жалпы пайданы (co-benefits) көбөйтүүгө жана келишпестиктерди (trade-offs) азайтууга багытталышы керек.

Негизги иш-аракеттер өздөрүнүн оң таасирин кеңейтиши керек, аралаш иш-аракеттер терс таасирлерин ажыратышы керек, карама-каршы иш-аракеттер трансформацияланышы керек, ал эми перифериялык иш-аракеттер жаңы салым кошуу аймактарын ачышы керек. Бул классификация компанияларга ТӨМ күн тартибине карата өздөрүнүн позицияларын чынчылыраак баалоого жардам берет.

Verianla окурманы үчүн негизги билдирүү төмөнкүдөй: Чыныгы туруктуулук отчетко түстүү ТӨМ иконаларын жайгаштыруудан эмес; компаниянын эмне өндүргөнүн, кантип өндүргөнүн, кандай пайда жана кандай зыяндарды бир эле учурда жаратып жатканын система деңгээлинде башкаруудан башталат.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Бул макала Ян Антон ван Зантен (Jan Anton van Zanten) жана Роб ван Тулдердин (Rob van Tulder) “Enhancing corporate contributions to sustainable development: A nexus approach to the SDGs” аттуу изилдөөсүнүн негизинде даярдалган. Мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы, методологиялык ыкмасы, визуалдары, классификациялары жана чектөөлөрү Verianla басып чыгаруу багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу кыргызча редактордук макалага айландырылган.

Текстте компаниянын туруктуулугу, ТӨМ таасирлери, инвестициялык стратегиялар, ESG баалоосу жана корпоративдик трансформация сыяктуу темалар камтылган. Бул мазмун инвестициялык, укуктук шайкештик, ESG рейтинги же корпоративдик консалтинг боюнча кеңеш эмес. Конкреттүү колдонуулар үчүн компаниянын контексти, сектор динамикасы, жергиликтүү мыйзамдар, көз карандысыз маалыматтар жана эксперттик баалоо эске алынышы керек.