Riyaziyyat, elm, mühəndislik və texnologiya gibi alanlarda qadınların kendi performanslarını kişilerden daha aşağı qiymətləndirməsi sıklıkla özünəinam, karyera tercihi və iş başvurusu davranışlarıyla ilişkilendirilmektedir. Ancak bu farkın niyə ortaya çıktığı konusunda önəmli bir alternatif açıklama vardır: Qadınlar və kişiler riyaziyyat və elm alanlarını eyni ölçüde sevmiyor və ya tercih etmiyor ola bilər. İnsanlar hoşlandıkları bir alanda kendi yeteneklerini daha müsbət değerlendirdiği üçün gözlenen özünəinam farkı, alanın gender stereotipinden deyil, kişisel tercih farklılığından mənbəlanıyor ola bilər.

Billur Aksoy, Ian Chadd və Boon Han Koh bu olasılığı birbaşa sınamak amacıyla Christine Exley və Judd Kessler’in 2022 tarihli tədqiqatsındaki təcrübəsel düzenin yakın bir tekrarını gerçekleştirmiştir. Araşdırmacılar əsas tasarıma yeni bir aşama ekleyerek iştirakçıların riyaziyyat və elm sorularıyla verbal sorular arasındaki həqiqi tercihlerini ölçmüştür.

Katılımcılara daha sonra tamamlayacakları altı soruluk testte hansı tür sorulardan hoşlanacakları sorulmuştur. Verdikleri cevap, testteki riyaziyyat-elm və verbal soru sayısını gerçekten belirlemiş; lakin bu son testteki uğurları kazançlarını təsirlememiştir. Böylece iştirakçıların seçimleri, para kazanma stratejisinden çox hansı görev türünü yapmaktan hoşlandıklarını yansıtan nəticə doğurucu bir tercih ölçüsüne dönüştürülmüştür.

Ardından bütün iştirakçılar on soruluk və parasal olaraq ödüllendirilen riyaziyyat-elm testini tamamlamıştır. Katılımcılar əvvəl həqiqi ballarını bilmeden, daha sonra balları kendilerine gösterildikten sonra performanslarını değerlendirmiştir.

Tədqiqatnın ilk önəmli sonucu, kişilerin eyni test performansına sahip qadınlardan daha güçlü riyaziyyat və elm tercihi bildirmesidir. Ancak ikinci və daha kritik nəticə, bu tercih farklılığının özünəinam və özünü qiymətləndirmə farkını açıklamamasıdır.

Gerçek test balı eyni olan qadınlar:

• Kaç soruyu doğru yaptıkları konusunda daha aşağı tahminde bulunmuş,
• Performanslarını daha sert değerlendirmiş,
• Riyaziyyat və elm becerisi gerektiren bir işə müraciətya daha az istekli olmuş,
• Böyle bir işte uğurlı olacaklarına daha az inanmıştır.

Araşdırmacılar riyaziyyat-elm tercihini üç fərqli metodle kontrol etmiştir:

1. Gerçek test bileşimini belirleyen teşvikli tercih ölçüsü
2. Riyaziyyat-elm və verbal görevlerden alınan keyfe ilişkin anket ölçüsü
3. Katılımcının STEM alanında təhsil görüp görmediği

Bu kontrollerin hiçbiri qadınlarla kişiler arasındaki özünəinam və özünü qiymətləndirmə farkını anlamlı şəkildə azaltmamıştır.

Nəticə, sahə üstünlüyünin önemsiz olduğu anlamına gelmemektedir. Riyaziyyat və elmi daha fazla tercih eden iştirakçılar genel olaraq daha yüksək özünəinam və daha müsbət özünü qiymətləndirməler bildirmiştir. Ancak kişilerle qadınlar arasındaki ortalama tercih farkı, eyni performanstaki qadınların niyə kendilerini daha sert değerlendirdiğini açıklamamaktadır.

Müəlliflar bu tapıntıların, riyaziyyat və elm görevlerinin taşıdığı gender stereotipleri gibi alanın başqa xüsusiyyətlerinin daha önəmli olabileceği yorumuyla uyumlu olduğunu bildirir. Bununla birlikdə tədqiqat stereotipleri birbaşa değiştirmemiş və ya ölçmemiştir. Bu nedenle nəticə “farkın nedeni kesinlikle stereotiptir” biçiminde yorumlanmamalıdır.

Özgüven və özünü qiymətləndirmə niyə ekonomik açıdan önemlidir?

Bir kişinin kendi performansını necə değerlendirdiği yalnız psikolojik bir duygu deyildir. Bu qiymətləndirmə kişinin:

• Rekabetçi bir programa başvurup başvurmayacağını,
• Bir iş ilanında kendisini yeterli görüp görmeyeceğini,
• Terfi istemesini,
• Maaş pazarlığı yapmasını,
• STEM təhsili və ya karyeraini sürdürmesini,
• Kendi becerilerini başkalarına necə sunacağını

təsirleyebilir.

İki kişi eyni yetenek və performansa sahip olsa bile biri kendisini daha yetersiz değerlendirirse eyni fürsətlara başvurma ihtimalleri fərqli ola bilər. Bu nedenle özünü qiymətləndirmədeki sistematik gender farkları, təhsil və əmək bazarındaki daha geniş eşitsizliklere katkıda bulunabilir.

Özgüven ilə özünü qiymətləndirmə eyni şey midir?

Tədqiqat özünəinam və özünü qiymətləndirməyi birbiriyle ilişkili amma ayrı ölçüler olaraq ele almaktadır.

Özgüven

Katılımcının on soruluk riyaziyyat və elm testinde kaç soruyu doğru yanıtladığına ilişkin sayısal inancıdır. Katılımcılar 0 ilə 10 arasında bir tahminde bulunmuştur. Tahminin doğruluğuna bağlı ek ödeme yapılmıştır.

Bu ölçü somut bir performans inancıdır:

“On sorunun kaçını doğru yaptım?”

Öz qiymətləndirmə

Katılımcının performansına yüklediği daha genel və öznel anlamdır. Araşdırmada dört fərqli özünü qiymətləndirmə ölçüsü kullanılmıştır:

• Performansın “berbat” ilə “olağanüstü” arasında yedi basamaklı değerlendirilmesi
• “Bu testte iyi performans gösterdim” ifadesine katılım
• “Bu testte iyi performans göstermeyi gerektiren bir işe başvururdum” ifadesine katılım
• “Bu testte iyi performans göstermeyi gerektiren bir işte uğurlı olurdum” ifadesine katılım

Son üç ölçü 0 ilə 100 arasında ballanmıştır.

Alan tercihi niyə alternatif bir açıklamadır?

İnsanlar ilgi duydukları və ya hoşlandıkları görevlerde kendilerini daha müsbət değerlendirebilir. Bunun birkaç nedeni ola bilər:

• Tercih edilen alanda daha fazla geçmiş təcrübəim bulunabilir.
• Kişi alanla daha güçlü bir kimlik bağı kurmuş ola bilər.
• Görevi yaparken daha rahat və ya motive hissedebilir.
• Alanı sevmesi, kendi becerisi hakkında daha müsbət inançlarla ilişkili ola bilər.

Kişiler riyaziyyat və elm alanlarını qadınlardan daha çox tercih ediyorsa, bu tercih farkı qadınların özünü qiymətləndirməsinin daha aşağı görünmesine yol açabilir.

Bu durumda araşdırmacıların yalnız riyaziyyat testindeki performansı kontrol etmesi yeterli olmayabilir. Aynı balı alan amma alanı fərqli ölçüde seven iki kişinin özünü qiymətləndirməsi de fərqli ola bilər.

Tercihe görə alan seçimi həqiqi hayatta niyə önemlidir?

Laboratuvar təcrübəlerinde iştirakçılar çoğunlukla kendilerine məlumatlen görevi seçemez. Gerçek yaşamda ise insanlar təhsil alanı, meslek və iş başvurularında belirli ölçüde kendi tercihlerine görə ayrışır.

Alan tercihi gender farkını açıklayabiliyorsa, rastgele riyaziyyat-elm görevi məlumatlen təcrübəler həqiqi əmək bazarındaki farkı olduğundan büyük gösterebilir. Çünkü həqiqi hayatta bu alanı daha çox seven kişiler STEM görevlerine kendileri yönelebilir.

Buna karşılık fark tercih kontrol edildiğinde de sürüyorsa, STEM alanını seçmiş və ya seven qadınlarla kişiler arasında bile özünü qiymətləndirmə farkı bulunabilir. Bu durumda yalnız sahə üstünlüyüni artırmaya yönelik siyasətlar farkı tamamen ortadan kaldırmayabilir.

Tədqiqat niyə Exley və Kessler’in araşdırmasını tekrar ediyor?

Exley və Kessler’in 2022 tarihli tədqiqatsı, qadınların kişilerden daha aşağı özünəinam və öz tanıtım sergilediğini; bu farkın xüsusiyyətle kişilerle ilişkilendirilen riyaziyyat və elm görevlerinde ortaya çıktığını göstermiştir.

Aynı tədqiqatda belirgin bir gender stereotipi taşımayan verbal görevlerde benzer ölçekte fark görülmemiştir.

Aksoy, Chadd və Koh bu əsas sonucu yeniden sınamış, amma təcrübə tasarımına sahə üstünlüyüni ölçen yeni aşamalar eklemiştir. Bu nedenle tədqiqat tam bir tekrar deyil, “yakın tekrar” olaraq təsvir olunur.

Katılımcılar necə seçildi?

Araşdırmacılar Haziran 2024’te Prolific platformu üzərindən ABD’de yaşayan 600 iştirakçı toplamıştır. Nümunəlem biyolojik cinsiyet açısından dengeli olacak şəkildə oluşturulmuştur.

Ana analizde:

• 288 kişi,
• 295 qadın

olmak üzere toplam 583 iştirakçı mövcuddur.

Yedi iştirakçı yalnız “transgender, non-binary və ya başqa bir gender” seçeneğini işaretlediği və bu grubun nümunəlemi istatistiksel karşılaştırma üçün çox küçük olduğu üçün qadın-kişi analizlerine dâhil edilmemiştir.

Önceden belirlenmiş dışlama ölçütü uyarınca iki və ya daha fazla dikkat kontrolünde uğursız olan on iştirakçı da ana analizden çıkarılmıştır. Ek analizlerde bu on kişi yeniden dâhil edildiğinde nəticəların değişmediği gösterilmiştir.

Ödeme və təcrübə süresi

Təcrübəin ortanca tamamlanma süresi yaklaşık 11 dakikadır. Katılımcılara 2,50 dolar sabit ödeme yapılmış; təcrübəin rastgele seçilen bir bölümündeki qərar və ya uğurlarına görə ek bonus kazanma fürsətı məlumatlmiştir.

Müəlliflar ortalama saatlik təsirn ödemenin 13,30 dolar olduğunu bildirmektedir.

Təcrübəin beş bölümlü yapısı

Təcrübə beş bölüm və təcrübə sonu anketinden oluşmaktadır.

Bölüm 1: Riyaziyyat-elm ilə verbal alan arasında tercih

Katılımcılara təcrübəin ilerleyen bölümünde altı soruluk bir test tamamlayacakları açıklanmıştır. Testin riyaziyyat-elm və verbal sorulardan oluşacağı belirtilmiştir.

Katılımcılar yedi seçenekli bir ölçekte hansı tür soruları cevaplamaktan daha çox hoşlanacaklarını belirtmiştir:

Bu seçim daha sonra iştirakçının göreceği testin həqiqi bileşimini belirlemiştir. Böylece tercih sorusu yalnız varsayımsal bir anket maddesi deyildir.

Tercih ölçüsü niyə “teşvikli” olaraq adlandırılıyor?

Katılımcının son testteki performansı üçün ek ödeme aparılmamışdır. Bu nedenle daha kolay olduğunu düşündüğü alanı seçerek para kazanma motivasyonu mövcud deyil.

Buna karşılık verdiği cevap, daha sonra gerçekten göreceği soruların türünü belirlemiştir. Katılımcı hoşlanmadığı soruları seçerse bu seçimin sonucunu təcrübəimleyecektir.

Buradaki teşvik para ödülü deyil, seçimin həqiqi və nəticə doğurucu olmasıdır. Araşdırmacılar böylece “hansı alanı sevdiğini söylüyor?” sorusundan daha güçlü bir davranışsal tercih ölçüsü elde etmeye çalışmıştır.

23. sayfadaki tercih ekranı ne gösteriyor?

Ek bölümün 23. sayfasında iştirakçılara gösterilen həqiqi tercih ekranı mövcuddur. Riyaziyyat və elm solda, verbal alan sağda yer almakta; aralarında yedi radyo düğmesi mövcuddur.

Aynı sayfanın alt bölümünde bütün iştirakçıların tercihleri ne olursa olsun on riyaziyyat və elm sorusu cevaplayacağı açıklanmaktadır.

Bu ayrım önemlidir:

• Birinci tercihin sonucu, təcrübəin sonundaki altı soruluk testi belirlemektedir.
• Özgüven və özünü qiymətləndirmə ölçməleri ise herkesin tamamladığı eyni riyaziyyat-elm testine dayanmaktadır.

Bölüm 2: Teşvikli riyaziyyat və elm testi

Bütün iştirakçılar on soruluk riyaziyyat və elm testini tamamlamıştır. Sorular ABD Silahlı Kuvvetler Mesleki Yetenek Bataryası’ndaki bu kategorilerden seçilmiştir:

• Genel elm
• Aritmetik akıl yürütme
• Riyaziyyat bilgisi
• Mekanik kavrayış
• Nesneleri birleştirme

Her soru üçün en fazla 30 saniye məlumatlmiştir. Təcrübəin bu bölümü ödeme üçün seçilirse her doğru cevap 15 sent kazandırmıştır.

24. və 30. sayfalardaki nümunə sorular

24. sayfada, içinde sakız, şekerleme və çikolata bulunan torbadan belirli bir şekerleme türünün çekilme olasılığını soran aritmetik akıl yürütme sorusu gösterilmektedir.

30. sayfada ise havayla dolu bir plaj topunu su altında tutmanın niyə zor olduğu sorulan mekanik kavrayış sorusu mövcuddur.

Bu ekranlar, kullanılan riyaziyyat-elm alanının yalnız soyut cebirden oluşmadığını; sayısal akıl yürütme, əsas elm və mekanik anlayış gibi fərqli görevleri içerdiğini göstərir.

Bölüm 3: Puan bilinmeden yapılan qiymətləndirmə

Katılımcılar testten hemen sonra, doğru cevap sayılarını öğrenmeden əvvəl performanslarını değerlendirmiştir.

İlk olaraq kaç soruyu doğru cevapladıklarını tahmin etmişlerdir. Bu özünəinam ölçüsü, tahmin doğruluğuna görə ödeme sağlayan ballama kuralıyla teşvik edilmiştir.

Daha sonra:

• Performanslarını “berbat” ilə “olağanüstü” arasında değerlendirmiş,
• Testte iyi performans gösterdiklerini,
• Benzer beceri gerektiren işe başvuracaklarını,
• Böyle bir işte uğurlı olacaklarını

ne ölçüde düşündüklerini belirtmiştir.

25. və 26. sayfalardaki qiymətləndirmə ekranları

25. sayfada iştirakçının tahmin ettiği doğru cevap sayısını yazdığı kutu və yedi basamaklı performans qiymətləndirmə ölçeği görülmektedir.

26. sayfada ise 0’dan 100’e uzanan üç ayrı kaydırma ölçeği mövcuddur:

• “Testte iyi performans gösterdim.”
• “Bu performansı gerektiren işe başvururdum.”
• “Bu performansı gerektiren işte uğurlı olurdum.”

Bu ölçüler, araşdırmanın yalnız kişinin test balına ilişkin inancını deyil, o balı gelecekteki karyera yeterliliğine necə çevirdiğini de incelediğini göstərir.

Bölüm 4: Gerçek bal öğrenildikten sonra yapılan qiymətləndirmə

Katılımcılara on sorudan kaçını doğru yanıtladıkları açıkça bildirilmiştir. Bilgiyi gördüklerini doğrulamak üçün ballarını yeniden yazmaları istenmiştir.

Daha sonra eyni dört özünü qiymətləndirmə sorusu tekrar sorulmuştur.

Bu aşama önəmli bir ayrımı mümkün kılmaktadır:

• Bilgisiz qiymətləndirmə, kişinin kendi performans inancını və belirsizliğini içerir.
• Bilgili qiymətləndirmə, həqiqi bal açıklandığı hâlde kişinin bu performansa yüklediği öznel anlamı gösterir.

Qadınlarla kişiler arasındaki fark bal açıklandıktan sonra da sürüyorsa sorun yalnız “qadınlar kaç doğru yaptıklarını yanlış tahmin ediyor” açıklamasıyla sınırlandırılamaz.

Gerçek balın gösterilmesi farkı tamamen kapattı mı?

Hayır. Gerçek performans gösterildikten sonra bazı farkların büyüklüğü azalmıştır; lakin qadınlar eyni bala sahip kişilerden performanslarını daha aşağı qiymətləndirməye devam etmiştir.

Özellikle:

• İş başvurusuna isteklilik,
• İşte uğurlı olacağına inanma

ölçülerindeki farklar həqiqi bal bilgisi məlumatldikten sonra da belirgin şəkildə sürmüştür.

Bu nəticə, özünü qiymətləndirmə farkının yalnız performans hakkındaki eksik bilgiden mənbəlanmadığını düşündürmektedir.

Bölüm 5: Tercihe görə oluşturulan test

Katılımcılar altı soruluk son testi tamamlamıştır. Riyaziyyat-elm və verbal soru sayısı, təcrübəin başındaki tercihlerine görə belirlenmiştir.

Örneğin daha fazla verbal soru tercih eden bir iştirakçı iki riyaziyyat-elm və dört verbal sorudan oluşan test görebilmiştir.

Bu testte uğur ek kazancı təsirlememiştir. Bölümün əsas işlevi, başlangıçtaki sahə üstünlüyüni həqiqi bir seçime dönüştürmektir. Son testin performansı ana analizlerde kullanılmamıştır.

31. sayfadaki verbal soru örneği

31. sayfada kısa bir paragrafı okuyup metnin dəstəklediği sonucu seçmeyi gerektiren verbal kavrayış sorusu gösterilmektedir.

Böylece iştirakçının başlangıçta yaptığı tercih, birbirinden gerçekten fərqli bilişsel görev alanları arasında seçim anlamına gelmektedir.

Təcrübə sonu anketindeki alternatif tercih ölçüleri

Araşdırmacılar ana davranışsal tercih ölçüsünün yanında iki ek gösterge kullanmıştır.

Riyaziyyat-elm və verbal görevlerden alınan keyif

Katılımcılardan bu ifadelere 1 ilə 7 arasında katılmaları istenmiştir:

• “Genel olaraq riyaziyyat və elm becerilerimi kullanan faaliyetlerden hoşlanırım.”
• “Genel olaraq verbal becerilerimi kullanan faaliyetlerden hoşlanırım.”

İki cevabın farkı, riyaziyyat və elme yönelik göreli anket tercihini oluşturmuştur.

STEM təhsil durumu

Katılımcılara en yüksək derecelerinin və ya mövcud təhsil alanlarının STEM kapsamında olup olmadığı sorulmuştur.

STEM:

• Elm,
• Teknoloji,
• Mühendislik,
• Riyaziyyat

alanlarını içermektedir.

Bu dəyişən, kişinin daha uzun dönemli təhsil və alan seçimini temsil eden üçüncü tercih göstergesi olaraq kullanılmıştır.

Birinci ana nəticə: Kişiler riyaziyyat və elmi daha çox tercih etti

Tədqiqatnın 5. sayfasındaki Şəkil 1, kişi və qadın iştirakçıların tercih dağılımlarını göstərir.

Qadınlar verbal seçeneklerde daha yüksək oranlarda görünürken kişiler:

• Biraz daha fazla riyaziyyat-elm,
• Belirgin şəkildə daha fazla riyaziyyat-elm,
• Yalnızca riyaziyyat-elm

seçeneklerinde daha yüksək oranlara sahiptir.

Dağılımlar arasındaki fark Wilcoxon sıra toplamı testinde istatistiksel olaraq anlamlıdır:

\[ p<0{,}001 \]

Performans kontrol edildiğinde tercih farkı sürdü mü?

Evet. Cədvəl A.1’de qadın göstergesinin riyaziyyat-elm tercihi üzerindeki katsayısı:

\[ -0{,}527 \]

olaraq bulunmuştur.

Katılımcıların həqiqi riyaziyyat-elm balları sabit tutulduğunda katsayı:

\[ -0{,}347 \]

olmuştur.

Yaş, təhsil düzeyi və beyaz olup olmama gibi demografik dəyişənler de eklendiğinde nəticə hemen hemen eyni kalmıştır:

\[ -0{,}345 \]

Son iki tahmin yüzde 5 düzeyinde istatistiksel olaraq anlamlıdır.

Bu nəticə, kişilerin daha yüksək riyaziyyat və elm tercihini yalnız daha yüksək test performansıyla açıklamanın mümkün olmadığını göstərir.

Bu tercih farkı doğuştan gelen bir fark anlamına gəlir mi?

Hayır. Müəlliflar alan tercihlerinin doğuştan, doğal və ya dışsal olduğunu ileri sürmemektedir.

Tercihler bu süreçlerden təsirlenebilir:

• Çocukluk və təhsil təcrübəimleri
• Toplumsal cinsiyet stereotipleri
• Öğretmen və aile beklentileri
• Rol modeller
• Beklenen ayrımcılık
• Geçmiş uğur və ya uğursızlık təcrübəimleri
• İçsel motivasyon
• İş və təhsil alanlarının toplumsal yapısı

Tədqiqat tercih farkını belgelemekte, amma bu tercihin necə oluştuğunu təcrübəsel olaraq açıklamamaktadır.

İkinci ana nəticə: Qadınlar eyni performansta kendilerini daha aşağı değerlendirdi

Araşdırmacılar her nəticə dəyişəni üçün ayrı OLS regresyonları kullanmıştır. Bütün modellerde bireysel test balı sabit təsirleri mövcuddur.

Bu metod qadınlarla kişilerin ortalama ballarını basit şəkildə karşılaştırmak yerine eyni doğru cevap sayısına sahip iştirakçıları karşılaştırmaktadır.

Nəticəlar standartlaştırılmıştır. Bu nedenle qadın dəyişəninin katsayısı, qadınların eyni performanstaki kişilerden kaç standart sapma daha aşağı qiymətləndirmə bildirdiğini göstərir.

Puan bilinmeden önceki farklar

Alan tercihi kontrol edilmediğinde qadınların kişilere görə farkları şöyledir:

Bu katsayıların tamamı yüzde 1 düzeyinde istatistiksel olaraq anlamlıdır.

Farkların en büyük olduğu alanlar, yalnız mövcud testin değerlendirilmesi deyil, performansın iş başvurusu və gelecekteki uğur beklentisine çevrilmesidir.

Puan gösterildikten sonraki farklar

Gerçek bal bilgisi məlumatldikten sonra qadınların kişilere görə standartlaştırılmış farkları yaklaşık olaraq:

Performansa ilişkin birbaşa qiymətləndirmə farkı bal gösterildiğinde küçülmekte, lakin iş başvurusu və mesleki uğur beklentisi farkları güçlü şəkildə sürmektedir.

Üçüncü ana nəticə: Alan tercihi farkı açıklamadı

Araşdırmacılar regresyonlara sırasıyla üç tercih göstergesi eklemiştir:

1. Teşvikli riyaziyyat-elm/verbal tercih ölçüsü
2. Təcrübə sonu anketindeki riyaziyyat-elm/verbal keyif farkı
3. STEM təhsili göstergesi

Tədqiqatnın 6. sayfasındaki Şəkil 2’de her nəticə üçün dört ayrı qadın katsayısı gösterilmektedir:

• Tercih kontrolü yok
• Teşvikli tercih kontrolü var
• Anket tercihi kontrolü var
• STEM kontrolü var

Dört nokta və güven aralığı neredeyse eyni bölgede mövcuddur. Tercih dəyişənleri eklendiğinde qadın katsayıları sıfıra yaklaşmamakta və çoğu ölçüde istatistiksel anlamlılığını korumaktadır.

Nümunə: Özgüven farkı

Puan bilinmeden ölçülen özünəinam üçün qadın katsayısı:

• Tercih kontrolü olmadan: −0,308
• Teşvikli tercih kontrolüyle: −0,301
• Anket tercihi kontrolüyle: −0,272
• STEM kontrolüyle: −0,282

olmuştur.

Tercih göstergeleri katsayının büyüklüğünü bir miktar değiştirse de özünəinam farkını ortadan kaldırmamıştır.

Nümunə: İşe başvurma isteği

Puan bilinmeden əvvəl işə müraciət isteğindeki qadın katsayısı:

• Tercih kontrolü olmadan: −0,388
• Teşvikli tercih kontrolüyle: −0,361
• Anket tercihi kontrolüyle: −0,326
• STEM kontrolüyle: −0,367

olaraq raporlanmıştır.

Alan tercihinin fərqli tanımları kullanıldığında da eyni performanstaki qadınlar ilgili işə müraciətya daha az istekli görünmektedir.

Alan tercihi özünü qiymətləndirməyle hiç ilişkili deyil miydi?

Alan tercihi bireysel düzeyde özünü qiymətləndirməyle ilişkilidir. Cədvəl A.3’te riyaziyyat və elmi daha fazla tercih eden iştirakçıların genellikle:

• Daha yüksək özünəinam,
• Daha müsbət performans qiymətləndirməsi,
• Daha yüksək işə müraciət isteği,
• Daha yüksək uğur beklentisi

bildirdiği görülmektedir.

Tercih katsayıları 27 karşılaştırmanın 24’ünde pozitif və istatistiksel olaraq anlamlıdır.

Dolayısıyla doğru yorum şudur:

Riyaziyyat və elm tercihi kişilerin özünü qiymətləndirməsiyle ilişkilidir; lakin qadınlarla kişiler arasındaki özünü qiymətləndirmə farkını açıklayacak büyüklükte və ya yapıda deyildir.

Neden tercih kontrolü farkı kapatmadı?

Bu nəticə birkaç fərqli olasılıkla uyumludur:

• Görevin kişilerle ilişkilendirilen stereotipi, qadınların eyni performansa fərqli anlam yüklemesine yol açabilir.
• Katılımcıların geçmiş geribildirim və təhsil təcrübəimleri özünü qiymətləndirməlerini təsirleyebilir.
• Qadınlar iş başvurusu və mesleki uğur konusunda fərqli sosyal maliyet və ya ayrımcılık beklentileri taşıyabilir.
• Riyaziyyat-elm alanındaki uğur standardı qadınlar və kişiler tarafından fərqli uygulanabilir.
• Alanı sevmek ilə o alanda kendisini toplumsal olaraq ait hissetmek eyni şey olmayabilir.

Tədqiqat bu olasılıkları birbirinden ayrıştırmamaktadır. Nəticə yalnız sahə üstünlüyünin tek başına yeterli açıklama olmadığını göstərir.

Görev stereotipi ne anlama geliyor?

Görev stereotipi, belirli bir görevin və ya alanın toplumda belirli bir grupla daha güçlü ilişkilendirilmesidir.

Riyaziyyat, mühəndislik və mekanik gibi görevler birçok toplumda kişilerle; verbal iletişim və ya baxım görevleri ise qadınlarla daha fazla ilişkilendirilebilir.

Bir kişi stereotiple uyumsuz grupta olduğunu düşündüğünde:

• Aynı hatayı daha ağır yorumlayabilir.
• Başarısını istikrarlı yeteneğe deyil şansa bağlayabilir.
• Yüksek balı bile yeterlilik kanıtı olaraq görmeyebilir.
• Alana başvuru yaparken daha yüksək yeterlilik eşiği kullanabilir.

Müəlliflar nəticəlarının bu yorumla uyumlu olduğunu bildirir. Fakat təcrübəde görev stereotipi rastgele değiştirilmediği üçün birbaşa nedensel kanıt sunulmamaktadır.

Demografik kontroller sonucu değiştirdi mi?

Ek Şəkil A.1’de yaş, təhsil düzeyi və beyaz olup olmama dəyişənleri regresyonlara eklendiğinde qadın katsayılarının əsas nəticəlarla çox benzer kaldığı görülmektedir.

Bu nedenle tapıntılar yalnız qadın və kişi nümunəlemlerinin bu demografik xüsusiyyətler baxımından fərqli olmasına bağlanamamaktadır.

Dikkat kontrollerinde uğursız iştirakçılar eklendiğinde ne oldu?

Ana analiz iki və ya daha fazla dikkat kontrolünde uğursız olan on kişiyi dışlamıştır.

Ek Şəkil A.2’de bu kişiler yeniden dâhil edilerek nümunəlem 593’e çıkarılmıştır. Qadın katsayıları və tercih kontrollerinin təsirsizliği büyük ölçüde değişmemiştir.

Bu nəticə ana tapıntınun dikkat kontrolü dışlama qərarına duyarlı olmadığını göstərir.

Yaşa görə farklılık var mı?

Ek Şəkil B.1, nümunəlemi ortanca yaşın üstündeki və altındaki iştirakçılara ayırmaktadır.

Genel olaraq yaş grupları arasında güçlü və tutarlı bir farklılık bulunmamıştır. Bazı bilgili özünü qiymətləndirmə ölçülerinde genç gruptaki qadın-kişi farkı daha küçük görünse de təsirleşim katsayıları çoğunlukla yalnız sınırda anlamlıdır.

Müəllifların raporladığı təsirleşim p değerleri yaklaşık 0,048 ilə 0,114 arasında değişmektedir.

Bu nedenle tədqiqat “özünü qiymətləndirmə farkı yalnız belirli yaş grubunda vardır” sonucuna ulaşmamaktadır.

Cinsel yönelime görə farklılık var mı?

Ek Şəkil B.2’de heteroseksüel iştirakçılar ilə cinsel azınlık grubundaki iştirakçılar karşılaştırılmıştır.

Qadın-kişi özünü qiymətləndirmə farkının cinsel yönelime görə anlamlı şəkildə değiştiğine ilişkin güçlü kanıt bulunmamıştır.

Bununla birlikdə cinsel azınlık grubunun nümunəlemi daha küçük olduğu üçün güven aralıkları daha geniştir.

STEM təhsili farkı azaltıyor mu?

Ek Şəkil B.3, STEM derecesi olan və olmayan iştirakçıları ayrı ayrı göstərir.

STEM derecesine sahip iştirakçılarda həqiqi bal açıklandıktan sonraki bazı birbaşa performans qiymətləndirmə farkları sıfıra yaklaşmaktadır.

Ancak qadın × STEM təsirleşimleri:

• İstatistiksel olaraq qəti deyildir və ya
• Yalnızca sınırda anlamlıdır.

İlgili p değerleri yaklaşık 0,068 ilə 0,104 arasındadır.

Bu nedenle STEM təhsilinin farkı qəti olaraq ortadan kaldırdığı söylenemez. Tapıntılar gelecekte daha büyük nümunəlemli araşdırmalarla incelenmesi gereken bir olasılık sunmaktadır.

Tədqiqat qadınların riyaziyyatte daha aşağı performans gösterdiğini mi söylüyor?

Tədqiqatnın əsas analizi qadınlarla kişilerin ortalama bal farkına dayanmamaktadır. Regresyonlarda bireysel test balı sabit təsirleri istifadə olunur.

Başka bir ifadeyle araşdırmanın əsas sorusu şudur:

On soruluk testte eyni sayıda doğru yapan bir qadın ilə bir kişi kendilerini eyni şəkildə mi değerlendiriyor?

Cevap genel olaraq hayırdır. Aynı bala sahip qadınlar ortalamada daha aşağı özünəinam və daha sert özünü qiymətləndirmə bildirmiştir.

Tədqiqat qadınların “özünəinamsiz” olduğunu mu söylüyor?

Hayır. Araşdırma grup ortalamalarını karşılaştırmaktadır. Qadınların və kişilerin dağılımları büyük ölçüde örtüşmektedir.

Nümunəlemde:

• Birçok qadın yüksək özünəinam bildirmiştir.
• Birçok kişi aşağı özünəinam bildirmiştir.
• Nəticəlar bireysel kişilik tanısı deyildir.

“Qadınlar özünəinamsizdir” biçimindeki genelleme, tədqiqatnın istatistiksel sonucundan daha geniş və dəstəklenmeyen bir iddiadır.

Alan tercihi və mesleki ayrışma

Alan tercihi özünü qiymətləndirmə farkını açıklamamış olsa da araşdırmacılar tercih farkının başqa ekonomik nəticəlar açısından önəmli olabileceğini vurgulamaktadır.

Kişiler eyni beceri düzeyinde riyaziyyat və elmi daha fazla tercih ediyorsa bu fark:

• Eğitim alanı seçimini,
• STEM programlarına başvuruyu,
• Mesleki ayrışmayı,
• İşverenlerin karşılaştığı aday havuzunu

təsirleyebilir.

Dolayısıyla iki ayrı siyasət sorusu mövcuddur:

1. Qadınlarla kişilerin alan tercihleri niyə farklılaşıyor?
2. Aynı sahə üstünlüyü və eyni performansta özünü qiymətləndirmə farkı niyə sürüyor?

Tədqiqatnın əsas katkısı bu iki sorunun birbirine indirgenemeyeceğini göstermesidir.

Politika tasarımı açısından iki olası senaryo

Tercih farkı özünü qiymətləndirmə farkını açıklasaydı

Politikalar öncelikle:

• Riyaziyyat və elme ilgiyi erken yaşta geliştirmeye,
• Alan tercihinin necə oluştuğunu anlamaya,
• STEM təcrübəimlerini daha kapsayıcı hâle getirmeye

odaklanabilirdi.

Tercih kontrol edildiğinde fark sürüyorsa

Bu tədqiqatda görüldüğü gibi fark devam ettiğinde ek siyasətlar gerekebilir:

• Nesnel performans geribildiriminin daha açıq məlumatlmesi
• Başvuru və terfi eşiklerinin şeffaflaştırılması
• Görev stereotiplerinin azaltılması
• Öz qiymətləndirmə kalibrasyonu
• Rol modeller və aidiyet müdahaleleri
• Qadınların başvuru üçün kişilerden daha yüksək yeterlilik eşiği kullanıp kullanmadığının izlenmesi

Tədqiqat bu müdahaleleri birbaşa test etmemiştir. Bunlar tapıntıların işaret ettiği araşdırma və siyasət alanlarıdır.

Öz qiymətləndirmə ilə həqiqi performans arasındaki kalibrasyon

İdeal bir özünü qiymətləndirmə, kişinin performansındaki həqiqi değişikliklere duyarlı olmalıdır. Ancak iki fərqli kalibrasyon sorunu ortaya çıxa bilər:

• Aşırı qiymətləndirmə: Kişinin becerisini həqiqi düzeyin üzerinde görmesi
• Eksik qiymətləndirmə: Kişinin becerisini həqiqi düzeyin altında görmesi

Eksik qiymətləndirmə aşağı riskli görünebilir; amma kişi yeterli olduğu fürsətlara başvurmadığında ekonomik maliyet yarada bilər.

Aşırı qiymətləndirmə ise aşırı risk alma və ya uygun olmayan görevlere girme maliyeti yaratabilir.

Tədqiqat qadınların bütün durumlarda eksik, kişilerin bütün durumlarda aşırı qiymətləndirmə yaptığını göstermemektedir. Tapıntılar, riyaziyyat-elm görevindeki eyni performans düzeylerinde qadınların ortalamada daha mənfi qiymətləndirmə verdiğini göstərir.

İşe başvurma isteği niyə ayrı bir nəticətur?

Bir kişi performansını aşağı değerlendirse bile bir işe başvurabilir və ya performansını iyi görmesine rağmen başvurmamayı seçebilir. İş başvurusu:

• Risk algısı,
• Başarısızlık maliyeti,
• İş ortamına aidiyet,
• Beklenen ayrımcılık,
• Kariyer tercihi

gibi ek faktörler içerir.

Tədqiqatda işə müraciət isteğindeki qadın-kişi farkının birbaşa performans qiymətləndirmə farkından daha büyük olması, eyni balın karyera davranışına çevrilmesinde ek bir ayrışma olabileceğini düşündürmektedir.

Bilgi məlumatlmesi niyə işe başvuru farkını kapatmadı?

Katılımcı həqiqi balını öğrendiğinde kaç soruyu doğru yaptığına ilişkin belirsizlik ortadan kalkmaktadır. Ancak bu sorular açıq kalabilir:

• Bu bal bir iş üçün yeterli mi?
• Benzer baldaki diğer insanlar başvurur mu?
• Bu alanda uğurlı olmam beklenir mi?
• İşveren beni eyni performanstaki başqa adaylarla eyni mı değerlendirir?

Dolayısıyla balın bilinmesi nesnel bilgi eksikliğini azaltır; amma yeterlilik eşiği və toplumsal qiymətləndirmə hakkındaki inançları ortadan kaldırmaz.

Tədqiqatnın ne söylediği

• Kişi iştirakçılar riyaziyyat və elm sorularını qadın iştirakçılardan daha fazla tercih etmiştir.
• Bu tercih farkı həqiqi riyaziyyat-elm performansı kontrol edildiğinde de sürmüştür.
• Aynı bala sahip qadınlar kişilerden daha aşağı özünəinam bildirmiştir.
• Qadınlar performanslarını daha sert değerlendirmiştir.
• Qadınlar ilgili bir işə müraciətya və o işte uğurlı olacaklarına inanmaya daha aşağı düzeyde katılmıştır.
• Gerçek balın gösterilmesi bazı farkları azaltmış, lakin tamamen ortadan kaldırmamıştır.
• Teşvikli sahə üstünlüyü kontrolü gender farkını açıklamamıştır.
• Anketle ölçülen sahə üstünlüyü de farkı açıklamamıştır.
• STEM təhsili göstergesi eklendiğinde əsas nəticəlar korunmuştur.
• Alan tercihi bireysel özünü qiymətləndirməyle ilişkili olsa da grup farkının əsas açıklaması deyildir.

Tədqiqatnın ne söylemediği

• Bütün qadınların riyaziyyat və elmi sevmediğini söylememektedir.
• Bütün kişilerin riyaziyyat və elmi tercih ettiğini ileri sürmemektedir.
• Qadınların riyaziyyatte kişilerden daha aşağı yeteneğe sahip olduğunu göstermemektedir.
• Alan tercihlerinin biyolojik və ya doğuştan olduğunu söylememektedir.
• Öz qiymətləndirmə farkının qəti olaraq stereotiplerden mənbəlandığını sübut etmir.
• Tek bir kısa testin bütün STEM yeterliliğini ölçtüğünü ileri sürmemektedir.
• Qadınların bütün görev alanlarında kendilerini daha aşağı değerlendirdiğini söylememektedir.
• Alan tercihinin təhsil və meslek seçimi üçün önemsiz olduğunu göstermemektedir.
• STEM təhsilinin özünü qiymətləndirmə farkını qəti olaraq ortadan kaldırdığını sübut etmir.
• Belirli bir siyasət müdahalesinin farkı azaltacağını təcrübəsel olaraq göstermemektedir.

Geçmiş açısından önemi

Toplumsal cinsiyet və ekonomik davranış literatürü uzun süredir rekabet tercihi, özünəinam, əməkhaqqı pazarlığı və öz tanıtım farklarını incelemektedir. Önceki araşdırmalar, farkların görevin taşıdığı gender stereotipine görə değişebildiğini göstermiştir.

Bu tədqiqat önceki tapıntıyu tekrar ederken önəmli bir itirazı sınamaktadır: Fark gerçekten riyaziyyat və elm alanından mı, yoksa bu alanı tercih eden qadınlarla kişilerin fərqli kişiler olmasından mı doğmaktadır?

Bugün açısından önemi

Günümüzde STEM alanlarına katılımı artırmak amacıyla öğrencilerin riyaziyyat və elme ilgisini geliştiren çox sayıda program yürütülmektedir. Bu programlar sahə üstünlüyündeki farkı azalda bilər.

Ancak araşdırmanın sonucu, ilgiyi artırmanın tek başına yeterli olmayabileceğini göstərir. Qadınlarla kişiler eyni alanı sevip eyni balı aldığında bile özünü qiymətləndirmə və başvuru davranışı farklılaşabilir.

Bu nedenle təhsil kurumları və işverenler yalnız “STEM’i sevdirmek” deyil, nesnel performansın necə yorumlandığını və fürsət eşiklerinin necə algılandığını da incelemelidir.

Gelecek açısından önemi

Müəlliflar və tapıntıların ortaya çıkardığı araşdırma gündemi bu sorulara yönelmektedir:

• Riyaziyyat və elm alanı tercihleri çocukluk və təhsil sürecinde necə oluşmaktadır?
• Görev stereotipi değiştirilirse özünü qiymətləndirmə farkı azalır mı?
• Aynı riyaziyyat soruları fərqli alan etiketiyle sunulduğunda nəticə değişir mi?
• Nesnel performans dağılımı və ya başvuru eşiği açıkça gösterilirse qadınlarla kişiler benzer qərar məlumatr mi?
• Tekrarlanan uğur geribildirimi kalibrasyon farkını azaltır mı?
• Gerçek öğrenci, çalışan və iş başvurusu ortamlarında nəticəlar tekrar edilir mi?
• Alan tercihi uzun dönemde mesleki ayrışmayı ne ölçüde açıklar?
• Öz qiymətləndirmə farkı maaş, terfi və karyera ilerlemesine necə dönüşür?

Tədqiqatnın Metodi və Tapıntıları

Araşdırma tasarımı

Tədqiqat, Exley və Kessler’in 2022 tarihli “Private Study” təcrübəinin yakın bir tekrarıdır. Temel tasarıma sahə üstünlüyüni ölçen bir başlangıç aşaması və tercihe bağlı son test eklenmiştir.

Araşdırmanın əsas bağımsız dəyişəni, iştirakçının qadın və ya kişi grubunda bulunmasıdır. Temel nəticə dəyişənleri:

• Özgüven
• Yedi basamaklı performans özünü qiymətləndirməsi
• Sürekli performans özünü qiymətləndirməsi
• İşe başvurma isteği
• İşte uğurlı olacağına inanma

olaraq belirlenmiştir.

Ön kayıt

Tədqiqat AsPredicted.org üzerinde 179043 numarasıyla önceden kaydedilmiştir.

Ön kayıt, araşdırmacıların məlumat nəticəlarını görmeden əvvəl:

• Temel hipotezleri,
• Nümunəlem planını,
• Dışlama ölçütlerini,
• Ana analizleri

belirlemesine yardımcı olur.

Bu tətbiq sonuca görə analiz seçme riskini azaltır; lakin araşdırmanın bütün metodsel məhdudiyyətlarını ortadan kaldırmaz.

Nümunəlem akışı

Regresyon metodi

Araşdırmacılar her nəticə üçün ayrı sıradan en küçük kareler regresyonu kullanmıştır.

Basitleştirilmiş model bu şəkildə düşünülə bilər:

\[ Y_i=\alpha+\beta Kadın_i+\text{Puan Sabit Etkileri}+\gamma Tercih_i+\varepsilon_i \]

Burada:

• \(Y_i\), özünəinam və ya özünü qiymətləndirmə sonucudur.
• \(Kadın_i\), iştirakçının qadın grubunda olduğunu gösterir.
• Puan sabit təsirleri, on soruluk testteki her doğru cevap sayısını ayrı şəkildə kontrol eder.
• \(Tercih_i\), kullanılan riyaziyyat-elm sahə üstünlüyü göstergesidir.
• \(\beta\), eyni bal və tercih düzeyindeki qadınlarla kişiler arasındaki ortalama farkı gösterir.

Neden bal sabit təsirleri kullanıldı?

Basit doğrusal bal kontrolü, bir ballık artışın bütün bal aralıklarında eyni təsirye sahip olduğunu varsayabilir. Puan sabit təsirleri ise 0, 1, 2 və diğer bütün balları ayrı kategoriler olaraq ele alır.

Böylece qadın və kişi iştirakçılar mümkün olduğunca eyni mutlak performans düzeyi içinde karşılaştırılır.

Nəticəların standartlaştırılması

Ölçüler fərqli ölçeklere sahiptir:

• Özgüven 0–10,
• İkili olaraq adlandırılan performans qiymətləndirməsi 1–7,
• Diğer qiymətləndirməler 0–100 ölçeğindedir.

Araşdırmacılar karşılaştırmayı kolaylaştırmak üçün nəticəları standartlaştırmıştır. Katsayılar nümunəlem ortalamasından standart sapma birimleriyle uzaklığı göstərir.

Örneğin:

\[ \beta=-0{,}308 \]

değeri, eyni bala sahip qadınların ilgili nəticəta kişilerden ortalama 0,308 standart sapma daha aşağı olduğunu ifade etmektedir.

Temel tercih sonucu

Davranışsal tercih dağılımında kişiler riyaziyyat və elme daha fazla yönelmiştir. Fark hem parametrik olmayan dağılım testinde hem OLS modellerinde anlamlıdır.

Performans və demografik kontroller sonrası qadın katsayısının yaklaşık −0,345 kalması, tercih farkının yetenek farkından bağımsız bir bileşeni bulunduğunu göstərir.

Temel özünü qiymətləndirmə sonucu

Tercih kontrolü bulunmayan modeller Exley və Kessler’in əsas tapıntısunu tekrar etmiştir:

• Qadınlar daha aşağı özünəinam bildirmiştir.
• Qadınlar kendilerine daha sert performans notu vermiştir.
• Qadınlar ilgili işə müraciətya daha az istekli olmuştur.
• Qadınlar ilgili işte uğur ihtimallerini daha aşağı değerlendirmiştir.

Tercih kontrolü karşılaştırması

Qadın katsayıları dört model arasında büyük ölçüde sabit kalmıştır.

Sağlamlık analizleri

Nəticəlar bu alternatif analizlerde korunmuştur:

• Yaş, təhsil və beyaz olma durumunun kontrol edilmesi
• Dikkat kontrolünde uğursız on kişinin nümunəleme eklenmesi
• Farklı tercih ölçülerinin kullanılması
• Yaşa görə alt grup analizleri
• Cinsel yönelime görə alt grup analizleri
• STEM derecesine görə alt grup analizleri

Heterojenlik analizlerinin doğru yorumu

Bazı alt gruplarda katsayılar daha küçük və ya daha büyük görünmektedir. Ancak gruplar arasındaki görsel fark, istatistiksel olaraq anlamlı təsirleşim bulunduğu anlamına gelmez.

Müəlliflar genel olaraq:

• Yaş,
• Cinsel yönelim,
• STEM derecesi

baxımından güçlü və tutarlı heterojenlik kanıtı bulmadıklarını bildirir.

Tədqiqatnın güclü tərəfleri

• Tədqiqat önceden kaydedilmiştir.
• Nümunəlem qadın və kişi iştirakçılar baxımından dengeli toplanmıştır.
• Alan tercihi yalnız varsayımsal anket sorusuyla deyil, həqiqi test bileşimini belirleyen seçimle ölçülmüştür.
• Tercih testindeki performans kazancı təsirlemediği üçün yetenek üzərindən para kazanma motivasyonu azaltılmıştır.
• Riyaziyyat-elm testi parasal olaraq teşvik edilmiştir.
• Özgüven tahmini doğruluğa bağlı ödeme içermektedir.
• Öz qiymətləndirməler hem bal bilinmeden hem bal açıklandıktan sonra ölçülmüştür.
• Regresyonlar eyni həqiqi performanstaki iştirakçıları karşılaştırmıştır.
• Alan tercihi üç fərqli göstergeyle kontrol edilmiştir.
• Demografik kontroller və alternatif nümunəlemler kullanılmıştır.
• Təcrübə protokolü və ekranlar ayrıntılı şəkildə sunulmuştur.
• Etik kurul və finansman bilgileri açıklanmıştır.
• Çıkar çatışması bulunmadığı bildirilmiştir.
• Yapay zekâ dəstəkli dil düzenlemesi şeffaf şəkildə açıklanmıştır.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətları

• Nümunəlem yalnız ABD’de yaşayan Prolific iştirakçılarından oluşmaktadır.
• Çevrim içi təcrübə nümunəlemi bütün ABD nüfusunu və ya diğer ülkeleri temsil etmeyebilir.
• Təcrübə yaklaşık 11 dakika sürmüş və tek oturumda gerçekleştirilmiştir.
• On soruluk ASVAB testi geniş riyaziyyat və elm yeteneğinin tamamını ölçemez.
• Her soru üçün 30 saniyelik sınır, bilgi yanında hız və zaman baskısına tepkiyi de ölçebilir.
• Alan tercihi tek bir başlangıç seçimiyle ölçülmüştür.
• Tercihin kendisi stereotip, geçmiş təcrübəim və beklenen ayrımcılıktan təsirlenmiş ola bilər.
• Alan tercihi kontrolü bu süreçleri ortadan kaldırmamaktadır.
• Görev stereotipi birbaşa ölçülmemiş və ya rastgele değiştirilmemiştir.
• Nəticəlar stereotip mekanizmasını kanıtlamamakta, yalnız onunla uyumlu kalmaktadır.
• İş başvurusu və uğur ölçməleri həqiqi iş başvurusu deyil, təcrübə içi beyanlardır.
• Gerçek əməkhaqqı, terfi və ya karyera sonucu ölçülmemiştir.
• Yedi transgender, non-binary və ya başqa gender seçen iştirakçı küçük nümunəlem səbəbindən ana analizden çıkarılmıştır.
• Bu nedenle araşdırma ikili olmayan gender grupları hakkında nəticə sunamamaktadır.
• STEM analməzuniyyətde derecesi olmayan 142 iştirakçı çıkarıldığı üçün nümunəlem 441’e düşmektedir.
• Alt grup analizleri daha küçük nümunəlemler səbəbindən sınırlı istatistiksel güce sahiptir.
• Makalenin nihai hakemli yayın statüsü PDF’den doğrulanamamaktadır.

Nedensellik açısından ne gösterildi?

Tədqiqat iştirakçıların riyaziyyat-elm tercihini təcrübəsel olaraq değiştirmemiştir. Bu nedenle:

“Riyaziyyat və elmi daha fazla sevmek özünəinami yükseltir”

şəklində qəti nedensel nəticə üretmemektedir.

Araşdırma, ölçülen tercih farkı istatistiksel olaraq kontrol edildiğinde qadın katsayısının değişip değişmediğini incelemektedir.

Nəticə:

Ölçülen sahə üstünlüyü farkı, gözlenen özünü qiymətləndirmə farkının istatistiksel açıklaması deyildir.

Stereotip açıklaması açısından ne gösterildi?

Riyaziyyat və elm görevinin stereotipi təcrübəsel olaraq değiştirilmediği üçün tədqiqat stereotip təsirsini birbaşa tahmin etmemektedir.

Müəllifların yorumu bu mantığa dayanmaktadır:

1. Performans kontrol edildiğinde fark sürmektedir.
2. Alan tercihi kontrol edildiğinde fark sürmektedir.
3. Önceki tədqiqatlar görev stereotiplerinin benzer farklarla ilişkili olduğunu göstərir.
4. Bu nedenle alanın stereotip gibi başqa xüsusiyyətleri olası açıklamalar arasında kalmaktadır.

Bu, kanıtlarla dəstəklenen bir çıkarımdır; birbaşa təcrübəsel mekanizma kanıtı deyildir.

Sonucun yanlışlanabileceği gelecek araşdırmalar

Gelecekte daha güçlü qiymətləndirməler bu tasarımlarla yapılabilir:

• Aynı soruları “riyaziyyat testi” və nötr bir adla rastgele sunmak
• Görevin qadınlar, kişiler və ya cinsiyetten bağımsız grupla ilişkilendirildiğini rastgele bildirmek
• Alan tercihini təhsil müdahalesiyle değiştirmek
• Gerçek iş başvurularını izlemek
• Katılımcılara başvuru üçün zəruri həqiqi uğur eşiğini göstermek
• Aynı kişileri zaman içinde izleyen uzunlamasına tədqiqat yürütmek
• Farklı ülke və kültürlerde tekrar yapmak

Mənbə və Metod Notu

Tədqiqatnın tam özgün adı:Does Domain Preference Explain Gender Gaps in Self-Evaluation?

Müəlliflar: Billur Aksoy, Ian Chadd və Boon Han Koh

Müəllif sıralaması: Billur Aksoy birinci, Ian Chadd ikinci, Boon Han Koh üçüncü müəllifdır.

Sorumlu müəllif: Boon Han Koh

Sorumlu müəllif e-posta adresi:b.koh@exeter.ac.uk

Billur Aksoy kurumu: Department of Economics, Rensselaer Polytechnic Institute, Troy, New York, ABD

Ian Chadd kurumu: Department of Economics, Rensselaer Polytechnic Institute, Troy, New York, ABD

Boon Han Koh kurumu: Department of Economics, University of Exeter Business School, Exeter, Birleşik Krallık

Sürüm tarihi: Haziran 2026

Belge uzunluğu: 38 sayfa

JEL kodları: C91, D91, J16

Anahtar kelimeler: Alan tercihi, gender, özünəinam, özünü qiymətləndirmə

Dergi: PDF’de dergi adı belirtilmemiştir.

DOI: PDF’de DOI bilgisi mövcud deyil.

Yayınevi: PDF’de yayınevi belirtilmemiştir.

Hakemlik və yayın durumu: Metin Haziran 2026 sürümü olaraq sunulmaktadır. Hakemlik sürecini tamamlamış nihai dergi makalesi olduğu PDF üzərindən doğrulanamamaktadır.

Araşdırma türü: Ön kayıtlı, parasal teşvikli çevrim içi davranış təcrübəi və yakın tekrar tədqiqatsı

Temel karşılaştırma tədqiqatsı: Exley və Kessler’in 2022 tarihli The Gender Gap in Self-Promotion

Ön kayıt: AsPredicted.org, 179043

Veri toplama zamanı: Haziran 2024

Katılımcı kaynağı: Prolific

Katılımcı ülkesi: Amerika Birleşik Devletleri

İlk nümunəlem: 600

Ana analiz nümunəlemi: 583

Ana analizdeki kişi iştirakçılar: 288

Ana analizdeki qadın iştirakçılar: 295

Diğer gender kategorisi: Yedi iştirakçı yalnız transgender, non-binary və ya başqa gender seçeneğini işaretlemiştir. Nümunəlem büyüklüğü yetersiz olduğu üçün qadın-kişi karşılaştırmalarına dâhil edilmemiştir.

Dikkat kontrolü dışlaması: İki və ya daha fazla dikkat kontrolünde uğursız olan on iştirakçı, önceden kaydedilmiş ölçüt uyarınca ana analizden çıkarılmıştır.

Ortanca təcrübə süresi: Yaklaşık 11 dakika

Sabit katılım əməkhaqqıi: 2,50 ABD doları

Bildirilen təsirn ortalama saatlik ödeme: 13,30 ABD doları

Etik onay:

• Rensselaer Institutional Review Board: 2166
• University of Exeter Business School Ethics Committee: 5908434

Finansman: Rensselaer Polytechnic Institute və University of Exeter

Çıkar çatışması: Müəlliflar çıkar çatışması bulunmadığını bildirmiştir.

Aldatma: Təcrübə açıklamalarında tədqiqatda aldatma kullanılmadığı belirtilmektedir.

Açık erişim bildirimi: Müəllifların, tədqiqat sonucunda ortaya çıkacak kabul edilmiş makale sürümüne Creative Commons Attribution lisansı uyguladığı belirtilmektedir.

Yapay zekâ bildirimi: Müəlliflar makalenin hazırlanması sırasında dilbilgisi və okunabilirlik kontrolü üçün ChatGPT kullanmıştır. Metnin daha sonra müəlliflar tarafından gözden geçirilip düzenlendiği və içeriğin sorumluluğunun müəlliflara ait olduğu açıklanmıştır.

Tercih ölçməü: Katılımcılar, performansları üçün ödeme yapılmayan gelecekteki testin riyaziyyat-elm və verbal soru bileşimini belirleyen yedi basamaklı tercih seçimi yapmıştır.

Riyaziyyat-elm testi: ASVAB kaynağından seçilen on soru; soru başına 30 saniye; ödeme üçün seçilmesi hâlinde doğru cevap başına 15 sent

Özgüven ölçüsü: Katılımcının on soruda kaç doğru yaptığına ilişkin ödeme teşvikli tahmini

Öz qiymətləndirmə ölçüleri:

• Yedi basamaklı genel performans qiymətləndirməsi
• Testte iyi performans gösterdiğine inanma
• İlgili işə müraciət isteği
• İlgili işte uğurlı olacağına inanma

Bilgi aşamaları: Öz qiymətləndirməler həqiqi bal açıklanmadan əvvəl və açıklandıktan sonra ayrı ayrı ölçülmüştür.

Alternatif tercih kontrolleri:

• Riyaziyyat-elm və verbal görevlerden alınan keyif farkı
• STEM derecesi və ya mövcud STEM təhsili

Temel istatistiksel metod: Bireysel test balı sabit təsirleri içeren OLS regresyonları və sağlam standart hatalar

Temel tercih tapıntısu: Qadın iştirakçıların riyaziyyat-elm alanına göreli tercihi kişilerden daha düşüktür. Performans və demografik kontroller sonrasında qadın katsayısı yaklaşık −0,345’tir.

Temel özünü qiymətləndirmə tapıntısu: Aynı test balına sahip qadınlar daha aşağı özünəinam, daha sert performans qiymətləndirməsi, daha aşağı iş başvurusu isteği və daha aşağı mesleki uğur beklentisi bildirmiştir.

Temel açıklama testi: Teşvikli tercih, ankete dayalı tercih və STEM təhsili kontrollerinin hiçbiri qadınlarla kişiler arasındaki özünü qiymətləndirmə farkını anlamlı şəkildə ortadan kaldırmamıştır.

Temel yorum: Riyaziyyat və elm alanına yönelik göreli tercih, özünü qiymətləndirməyle ilişkili olmasına rağmen gender farkının əsas istatistiksel açıklaması deyildir.

Stereotip yorumu: Nəticəlar görev stereotipleri gibi alanın diğer xüsusiyyətlerinin önəmli olabileceği yorumuyla uyumludur. Tədqiqat stereotip təsirsini birbaşa təcrübəsel olaraq tahmin etmemiştir.

Başlıca məhdudiyyət: Kısa çevrim içi təcrübə, həqiqi təhsil və tədqiqat ortamlarındaki uzun dönemli başvuru, əməkhaqqı və karyera nəticəlarını birbaşa ölçmemektedir.

Bu Türkçe makale, yüklenen 38 sayfalık tədqiqatnın ana metni, iki əsas şekli, üç regresyon cədvəlsu, demografik və heterojenlik analizleri, ayrıntılı beş bölümlü təcrübə protokolü və 20–38. sayfalardaki təcrübə ekranları incelenerek hazırlanmıştır. Alan tercihiyle ilişkili tapıntılar nedensellik kanıtı, stereotiple uyumlu yorumlar ise birbaşa stereotip təcrübəi sonucu olaraq aktarılmamıştır.