Matematika, tabiiy fanlar, muhandislik va texnologiya (STEM) kabi sohalarda ayollarning o‘z natijalarini erkaklarga qaraganda pastroq baholashi ko‘pincha o‘ziga ishonch, karyera tanlovi va ishga topshirish xatti-harakatlari bilan bog‘lanadi. Biroq ushbu tafovut nima sababdan yuzaga kelishi bo‘yicha muhim muqobil tushuntirish mavjud: ayollar va erkaklar matematika hamda tabiiy fanlar sohasini bir xil darajada yoqtirmasligi yoki tanlamasligi mumkin. Odamlar o‘zlari qiziqqan sohada o‘z qobiliyatlarini ijobiyroq baholaganliklari sababli, kuzatilgan o‘ziga ishonch tafovuti sohadagi gender stereotiplaridan emas, balki shaxsiy qiziqish va afzalliklardagi farqdan kelib chiqishi mumkin.

Billur Aksoy, Ian Chadd va Boon Han Koh ushbu ehtimolni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sinab ko‘rish maqsadida Christine Exley va Judd Kesslerning 2022-yildagi mashhur tadqiqoti eksperimental dizaynini yaqindan takrorladilar (replikatsiya). Tadqiqotchilar asosiy dizaynga yangi bosqich qo‘shib, ishtirokchilarning matematika-fan savollari bilan og‘zaki-gumanitar (verbal) savollar o‘rtasidagi haqiqiy afzalliklarini o‘lchadilar.

Ishtirokchilardan tajribaning keyingi qismida bajaradigan olti savolli testda qaysi turdagi savollarni yechishni afzal ko‘rishlari so‘raldi. Ularning tanlovi yakuniy testdagi matematika-fan va gumanitar savollar sonini haqiqatda belgilab berdi; biroq ushbu oxirgi testdagi muvaffaqiyat ularning yakuniy pul yutug‘iga ta’sir qilmadi. Shu tariqa ishtirokchilarning tanlovi pul ishlash strategiyasidan ko‘ra, ularning qaysi soha vazifalarini bajarishni ko‘proq yoqtirishini aks ettiruvchi real xatti-harakat o‘lchoviga aylandi.

Shundan so‘ng barcha ishtirokchilar o‘nta savoldan iborat va pul bilan rag‘batlantirilgan matematika-fan testini bajardilar. Ishtirokchilar avval o‘zlarining haqiqiy ballarini bilmagan holda, keyin esa to‘plagan ballari ko‘rsatilgandan so‘ng o‘z natijalarini baholadilar.

Tadqiqotning birinchi muhim natijasi shuki, erkaklar bir xil test natijasiga ega ayollarga qaraganda matematika va fanga nisbatan kuchliroq qiziqish va moyillik bildirdilar. Biroq ikkinchi va ancha muhimroq natija shuki, ushbu soha afzalligidagi farq o‘ziga ishonch va o‘zini baholashdagi gender tafovutini tushuntirib bera olmadi.

Haqiqiy test bali bir xil bo‘lgan ayollar:

• Nechta savolga to‘g‘ri javob berganliklari bo‘yicha pastroq baho berdilar (o‘ziga ishonch past bo‘ldi),
• O‘z natijalarini ancha qattiqroq va tanqidiy baholadilar,
• Matematika va fan ko‘nikmalarini talab qiluvchi ishga topshirishga kamroq xohish bildirdilar,
• Bunday ishda muvaffaqiyat qozonishlariga kamroq ishondilar.

Tadqiqotchilar matematika-fanga bo‘lgan moyillikni uch xil usul bilan nazorat qildilar:

1. Haqiqiy test tarkibini belgilab bergan xatti-harakatga asoslangan tanlov o‘lchovi
2. Matematika-fan va gumanitar vazifalardan olinadigan qoniqish bo‘yicha so‘rovnoma ko‘rsatkichi
3. Ishtirokchining STEM yo‘nalishida ta’lim olganligi yoki olmaganligi

Ushbu nazorat omillarining hech biri ayollar va erkaklar o‘rtasidagi o‘ziga ishonch va o‘zini baholash tafovutini sezilarli darajada kamaytira olmadi.

Bu natija soha qiziqishining butunlay ahamiyatsiz ekanligini anglatmaydi. Matematika va fanni ko‘proq yoqtirgan ishtirokchilar umumiy hisobda yuqoriroq o‘ziga ishonch va ijobiyroq o‘zini baholashni qayd etdilar. Biroq erkaklar va ayollar o‘rtasidagi o‘rtacha qiziqish farqi nima sababdan bir xil bilimga ega ayollar o‘zlariga nisbatan qattiqqo‘lroq baho berishini izohlay olmaydi.

Mualliflar bu topilmalar matematika va fan vazifalariga xos bo‘lgan gender stereotiplari kabi boshqa chuqurroq omillar muhimroq bo‘lishi mumkinligi haqidagi qarash bilan mos kelishini ta’kidlaydilar. Shunga qaramay, tadqiqot stereotiplarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri manipulyatsiya qilmagan yoki o‘lchamagan. Shu sababli natijani “tafovutning yagona sababi albatta stereotiplardir” deb qat’iy talqin qilmaslik kerak.

O‘ziga ishonch va o‘zini baholash nima uchun iqtisodiy jihatdan muhim?

Insonning o‘z faoliyatini qanday baholashi shunchaki psixologik tuyg‘u emas. Ushbu baholash insonning:

• Raqobatli ta’lim dasturiga hujjat topshirish-topshirmasligini,
• Ish e’lonida o‘zini munosib nomzod deb bilish-bilmasligini,
• Lavozim ko‘tarilishini so‘rashini,
• Ish haqi bo‘yicha muzokara olib borishini,
• STEM sohasidagi ta’lim yoki karyerasini davom ettirishini,
• O‘z qobiliyatlarini boshqalarga qanday taqdim etishini (self-promotion)

belgilab berishi mumkin.

Ikki inson aynan bir xil iqtidor va bilimga ega bo‘lsa ham, agar ulardan biri o‘zini noadekvat past baholasa, ularning ayni bir imkoniyatlarga intilish ehtimoli turlicha bo‘ladi. Shu sababli o‘zini baholashdagi tizimli gender tafovutlari ta’lim va mehnat bozoridagi kengroq tengsizliklarga hissa qo‘shishi mumkin.

O‘ziga ishonch (Confidence) va o‘zini baholash (Self-evaluation) bir xil narsami?

Tadqiqot o‘ziga ishonch va o‘zini baholashni o‘zaro bog‘liq, ammo alohida ko‘rsatkichlar sifatida ko‘rib chiqadi.

O‘ziga ishonch (Confidence)

Ishtirokchining o‘nta savoldan iborat matematika va fan testida nechta savolga to‘g‘ri javob berganiga oid aniq raqamli kutilmasi (inonchi). Ishtirokchilar 0 dan 10 gacha raqamli taxmin bildirdilar. Taxminning to‘g‘riligiga qarab qo‘shimcha pul mukofoti to‘landi.

Bu aniq bilimga bo‘lgan ishonchdir:

“O‘nta savoldan nechtasini to‘g‘ri yechdim?”

O‘zini baholash (Self-evaluation)

Ishtirokchining o‘z natijasiga bergan umumiyroq va subyektiv bahosidir. Tadqiqotda to‘rtta turli ko‘rsatkich ishlatildi:

• Natijani “juda yomon” dan “a’lo” gacha bo‘lgan yetti balli shkalada baholash
• “Men ushbu testda yaxshi natija ko‘rsatdim” degan fikrga qo‘shilish darajasi
• “Men ushbu testdagi kabi ko‘nikmalarni talab qiluvchi ishga hujjat topshirgan bo‘lardim” degan fikrga qo‘shilish darajasi
• “Men ushbu testdagi kabi ko‘nikmalarni talab qiluvchi ishda muvaffaqiyat qozongan bo‘lardim” degan fikrga qo‘shilish darajasi

Oxirgi uchta ko‘rsatkich 0 dan 100 gacha shkalada baholandi.

Sohaga qiziqish (Domain preference) nima uchun muqobil tushuntirish hisoblanadi?

Odamlar o‘zlari qiziqqan yoki yoqtirgan mashg‘ulotlarda o‘zlarini ijobiyroq baholashga moyildirlar. Buning bir nechta sababi bor:

• Yoqtirgan sohada ko‘proq oldingi tajriba bo‘lishi mumkin.
• Inson o‘sha soha bilan kuchliroq shaxsiy bog‘liqlik his qiladi.
• Vazifani bajarayotganda o‘zini ancha erkin va motivatsiyalangan his etadi.
• Sohani yoqtirish o‘z qobiliyati haqidagi ijobiy ishonchlar bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi.

Agar erkaklar matematika va fan sohalarini ayollarga qaraganda ko‘proq afzal ko‘rsalar, bu qiziqish farqi ayollarning o‘zini baholashi sun’iy ravishda pastroq ko‘rinishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Bunday holda tadqiqotchilar faqatgina test ballini nazorat qilishlari yetarli bo‘lmaydi. Bir xil ball to‘plagan, ammo sohani turlicha darajada yoqtiradigan ikki insonning o‘ziga beradigan bahosi ham turlicha bo‘lishi tabiiydir.

Haqiqiy hayotda tanlov erkinligi nima sababdan muhim?

Laboratoriya tajribalarida ishtirokchilar odatda o‘zlariga berilgan vazifani tanlay olmaydilar. Haqiqiy hayotda esa insonlar ta’lim yo‘nalishi, kasb va ish tanlashda ma’lum darajada o‘z qiziqishlariga ko‘ra taqsimlanadilar.

Agar soha qiziqishi gender tafovutini to‘liq tushuntirib bera olsa, majburiy matematika testi berilgan tajribalar mehnat bozoridagi haqiqiy tafovutni bo‘rttirib ko‘rsatayotgan bo‘lib chiqadi. Chunki real hayotda ushbu sohani yoqtirgan insonlargina STEM kasblariga o‘z xohishi bilan yo‘naladi.

Aksincha, agar qiziqish nazorat qilingandan keyin ham tafovut saqlanib qolsa, bu STEM sohasini tanlagan yoki uni birdek yoqtirgan ayollar va erkaklar o‘rtasida ham o‘zini baholash farqi mavjudligini ko‘rsatadi. Bunday holatda faqatgina qizlarning fanga qiziqishini oshirishga qaratilgan siyosat tafovutni to‘liq yo‘qota olmaydi.

Tadqiqot nima sababdan Exley va Kessler ishini takrorlaydi?

Exley va Kesslerning 2022-yildagi tadqiqoti ayollarning erkaklarga qaraganda pastroq o‘ziga ishonch va pastroq o‘zini taqdim etish (self-promotion) ko‘rsatishini hamda bu farq ayniqsa erkaklarga xos deb hisoblangan matematika-fan vazifalarida namoyon bo‘lishini ko‘rsatgan edi.

Ayni o‘sha tadqiqotda aniq gender stereotipiga ega bo‘lmagan gumanitar (verbal) vazifalarda bunday sezilarli farq kuzatilmagan edi.

Aksoy, Chadd va Koh ushbu asosiy natijani qayta tekshirib, tajriba dizayniga soha qiziqishini xatti-harakat darajasida o‘lchaydigan yangi bosqichlarni qo‘shdilar. Shu sababli ushbu ish to‘g‘ridan-to‘g‘ri yaqin replikatsiya hisoblanadi.

Ishtirokchilar qanday tanlandi?

Tadqiqotchilar 2024-yil iyun oyida Prolific platformasi orqali AQShda yashovchi 600 nafar ishtirokchini jalb qildilar. Tanlanma jins bo‘yicha teng taqsimlandi.

Asosiy tahlilda:

• 288 nafar erkak,
• 295 nafar ayol

bo‘lib, jami 583 nafar ishtirokchi qatnashdi.

Yetti nafar ishtirokchi jins bo‘yicha “transgender, non-binary yoki boshqa” bandini belgilagani va ularning soni alohida statistik guruh uchun yetarli bo‘lmagani sababli asosiy erkak-ayol tahliliga kiritilmadi. Shuningdek, ikkita va undan ortiq diqqat nazorati savolidan o‘tolmagan o‘nta ishtirokchi oldindan belgilangan qoida bo‘yicha chiqarildi.

To‘lov va davomiylik

Tajribaning median davomiyligi taxminan 11 daqiqani tashkil etdi. Ishtirokchilarga 2,50 dollar kafolatlangan to‘lov berildi va tasodifiy tanlangan qismdagi qarorlari asosida qo‘shimcha bonus yutish imkoni taqdim etildi (o‘rtacha soatlik daromad 13,30 dollar bo‘ldi).

Tajribaning besh bosqichli tuzilishi

1-bosqich: Matematika-fan va gumanitar soha o‘rtasidagi tanlov

Ishtirokchilarga tajriba oxirida oltita savolli test bajarishlari aytildi va ular yetti bosqichli shkalada qaysi sohadagi savollarni ko‘proq yechishni xohlashlarini tanladilar (+3 faqat matematika-fan, 0 teng, −3 faqat gumanitar).

Bu tanlov ularning yakuniy testidagi savollar tarkibini haqiqatan belgilab berdi, ammo yakuniy testdagi ballar pul yutug‘iga ta’sir qilmadi. Shu tariqa bu tanlov sof qiziqishni o‘lchovchi vositaga aylandi.

2-bosqich: Rag‘batlantirilgan matematika va fan testi

Barcha ishtirokchilar ASVAB harbiy kasbiy qobiliyat testidan olingan 10 ta matematika, umumiy fan va mexanika savollarini ishladilar (har bir to‘g‘ri javob uchun 15 sent bonus).

3-bosqich: Ball noma’lum bo‘lgan holatda o‘zini baholash

Ishtirokchilar nechtasini to‘g‘ri topganliklarini (o‘ziga ishonch) va o‘z natijalariga bergan 4 xil subyektiv baholarini bildirdilar.

4-bosqich: Haqiqiy ball ko‘rsatilgandan keyin o‘zini baholash

Ishtirokchilarga o‘nta savoldan nechtasini to‘g‘ri bajarganliklari aniq ko‘rsatildi va ular o‘sha 4 ta subyektiv baholash savollariga qayta javob berdilar.

5-bosqich: Tanlovga moslashtirilgan yakuniy test

Ishtirokchilar dastlabki tanlagan nisbatlariga mos ravishda 6 ta savoldan iborat yakuniy testni yechdilar.

Asosiy natijalar

Barcha ko‘rsatkichlar standart og‘ish (SD) birligida berilgan bo‘lib, barchasi statistik jihatdan yuqori ishonchlilikka ega (\(p<0,001\)).

Asosiy xulosalar

1. Erkaklar matematika-fanni ko‘proq tanladilar: Haqiqiy test bali bir xil bo‘lganda ham erkaklar ushbu sohani ayollarga qaraganda ko‘proq afzal ko‘rdilar (\(p<0,001\)).
2. Bir xil ball olgan ayollar o‘zlariga pastroq baho berdilar: Ayollar o‘zlarining to‘g‘ri javoblar sonini erkaklardan kamroq deb o‘yladilar va o‘z qobiliyatlariga ancha tanqidiy yondashdilar.
3. Sohaga qiziqish gender tafovutini tushuntira olmadi: Ishtirokchilarning matematika-fanni qanchalik yoqtirishi nazoratga olinganda ham ayollar va erkaklar o‘rtasidagi o‘zini baholash tafovuti deyarli o‘zgarmay saqlanib qoldi.
4. Haqiqiy ballni bilish tafovutni to‘liq yopmadi: Qat’iy natija ko‘rsatilgandan keyin ham ayollarning tegishli ishga topshirish va unda muvaffaqiyat qozonishga bo‘lgan ishonchi erkaklarnikidan sezilarli darajada past bo‘lib qolaverdi.

Tadqiqotning amaliy ahamiyati

STEM sohasida gender tengligini ta’minlash uchun qizlarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshirishning o‘zi yetarli emas. Hatto fanni birdek yoqtiradigan va bir xil yuqori natija ko‘rsatadigan xotin-qizlar ham o‘zlarini erkaklarga qaraganda pastroq baholashda davom etmoqdalar. Shu sababli ishga qabul qilish va tanlovlarda faqat o‘zini taqdim etishga tayanmasdan, xolis va shaffof mezonlarni joriy etish zarur.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Oldindan ro‘yxatga olingan (AsPredicted #179043) eksperimental tadqiqot.
• Sohaga qiziqish shunchaki og‘zaki so‘rov bilan emas, real xatti-harakat tanlovi bilan o‘lchangan.
• Individual test ballari bo‘yicha to‘liq qat’iy effektlar (fixed effects) nazorati qo‘llanilgan.
• Ko‘plab mustahkamlik sinovlari (yosh, irq, STEM ta’limi, jinsiy orientatsiya) o‘tkazilgan.

Tadqiqotning cheklovlari

• AQShdagi onlayn platforma (Prolific) ishtirokchilari bilan cheklangan.
• Qisqa (10 savolli) test asosida o‘tkazilgan.
• Gender stereotiplari bevosita manipulyatsiya qilinmagan (faqat nazariy jihatdan asoslangan).

Manba va uslubiyot eslatmasi

Asl nomi:Does Domain Preference Explain Gender Gaps in Self-Evaluation?

Mualliflar: Billur Aksoy, Ian Chadd va Boon Han Koh (Rensselaer Polytechnic Institute & University of Exeter)

Sana: 2026-yil iyun (38 sahifa)

Turi: Xulq-atvor iqtisodiyoti bo‘yicha eksperimental tadqiqot, yaqin replikatsiya.

Ushbu sharh 38 sahifalik to‘liq maqoladagi ekonometrik modellar, jadvallar va eksperimental protokollar asosida xolis tayyorlangan.