Problemli sosial media istifadəsi (Problematic Social Media Use, PSMU), sosial media istifadəsinə nəzarət etməkdə çətinlik, istifadə ilə həddindən artıq zehni məşğuliyyət və psixoloji və ya funksional mənfi nəticələrə baxmayaraq istifadənin davam etdirilməsi kimi xüsusiyyətlərlə müəyyən edilən uyğunsuz istifadə nümunəsidir. Bu kəsitsəl tədqiqat İtaliyadakı üçüncü səviyyəli uşaq və yeniyetmə neyropsixiatriya mərkəzində psixiatrik qiymətləndirmədən keçən 12–18 yaşlı 265 yeniyetmədə PSMU tezliyini, diaqnostik və psixoloji əlaqələri, ekran vaxtını, sosial media platformalarını, aktiv-passiv istifadə formalarını və məzmun seçimlərini araşdırmışdır. Mənbədə PSMU prevalansı %14,4 olaraq bildirilmiş, daxilləşdirici pozuntularda bu göstərici %19,2-yə yüksəlmişdir. Daha yüksək PSMU səviyyələri daha çox ekran vaxtı, depressiv pozuntunun mövcudluğu və daha yüksək qavranılan stress ilə müstəqil şəkildə əlaqəli olmuşdur. Lakin tədqiqat kəsitsəl olduğuna görə sosial media istifadəsinin psixoloji sıxıntıya səbəb olduğu və ya psixoloji sıxıntının sosial media istifadəsini artırdığı nəticəsinə gəlmək olmaz.

PSMU Social Media Disorder Scale-ın 9 maddəlik versiyası (SMDS-9) ilə qiymətləndirilmiş və ≥5 bal PSMU üçün göstərici hədd kimi istifadə edilmişdir. Ümumilikdə 38 yeniyetmə bu həddi qarşılamışdır. PSMU göstəriciləri əhval-ruhiyyə pozuntularında %21,1, təşviş pozuntularında %23,6 və qidalanma pozuntularında %26,3 olaraq bildirilmişdir. Qadın yeniyetmələrin və gender non-conforming kimi təsnif edilən yeniyetmələrin SMDS-9 balları müqayisə qruplarından daha yüksək olmuşdur. PSMU həddini qarşılayan yeniyetmələrdə qavranılan stress də daha yüksəkdir.

Tədqiqatın diqqətçəkən cəhətlərindən biri yalnız ümumi ekran vaxtını deyil, sosial medianın necə istifadə edildiyini da araşdırmasıdır. Sosial media istifadəsi ümumilikdə passiv istehlak üstünlüklüdür. TikTok istifadəçilərinin %61-i əsasən məzmun lentini sürüşdürmüş, Instagram istifadəçilərinin %29,8-i yalnız məzmun istehlak etmiş, nümunədə YouTube və Twitch istifadəsi isə bütövlükdə baxış yönümlü bildirilmişdir. Depressiv pozuntular passiv TikTok istifadəçilərində, neyroinkişaf pozuntuları isə aktiv istifadəçilər arasında daha tez-tez müşahidə edilmişdir. Bu əlaqələr klinik baxımdan maraqlı olsa da, səbəb mexanizminin sübutu deyil.

Problemli Sosial Media İstifadəsi Nədir?

Problemli sosial media istifadəsi, sosial mediaya giriş müddətinin sadəcə uzun olmasından fərqli olaraq, istifadəyə nəzarətin pozulması, sosial media ilə həddindən artıq məşğuliyyət və mənfi psixoloji və ya funksional nəticələrə baxmayaraq istifadənin davam etdirilməsi ilə xarakterizə olunan uyğunsuz qarşılıqlı təsir nümunəsidir. Mənbə tədqiqat PSMU-nun asılılığa bənzər xüsusiyyətlər daşıya biləcəyini müzakirə etsə də, onu özlüyündə ayrıca və qəti kateqorik psixiatrik pozuntu kimi qəbul etmək əvəzinə stress, emosiyaların tənzimlənməsi və uyğunsuz mübarizə prosesləri ilə əlaqəli daha geniş psixososial çərçivədə qiymətləndirir.

Niyə yalnız “neçə saat istifadə edir?” sualı kifayət deyil?

Sosial media istifadəsində kəmiyyət vacibdir, lakin tədqiqatın elmi problemi kəmiyyətlə məhdudlaşmır. İki yeniyetmə eyni müddət ərzində onlayn ola bilər, amma istifadə formaları fərqli ola bilər. Biri dostları ilə birbaşa ünsiyyət qura və ya məzmun yarada bilər, digəri isə uzun müddət yalnız alqoritmik məzmun axınını sürüşdürə bilər. Məzmunun növü, sosial müqayisənin intensivliyi, istifadənin aktiv və ya passiv olması, şəxsin emosional vəziyyəti və sosial mediadan hansı məqsədlə istifadə etməsi psixoloji mənanı dəyişə bilər.

Mənbə tədqiqat buna görə ekran vaxtı ilə yanaşı istifadə olunan platformaları, məzmun yaradılmasını, passiv istehlakı və onlayn məzmun seçimlərini də qiymətləndirmişdir. Müəlliflərin nəticələr bölməsindəki əsas çıxarışlarından biri psixoloji əlaqələrin yalnız müddətlə deyil, sosial media ilə qurulan əlaqənin keyfiyyəti ilə birlikdə qiymətləndirilməsinin zəruri olmasıdır.

Yeniyetməlik niyə xüsusi dövr kimi qiymətləndirilir?

Yeniyetməlik aidiyyət ehtiyacının, həmyaşıd qiymətləndirməsinə həssaslığın və sosial mükafatlara reaksiyanın qabarıq olduğu inkişaf dövrüdür. Sosial media bu sosial prosesləri rəqəmsal mühitə daşıyır. Tədqiqatın nəzəri çərçivəsinə görə onlayn aidiyyət bəzi hallarda dəstəkləyici ola bildiyi halda, oflayn sosial əlaqənin zəifliyi ilə onlayn bağlılığın intensivliyi arasındakı tarazsızlıq həssaslıq göstəricisinə çevrilə bilər.

Psixiatrik əlamətləri olan yeniyetmələr üçün sosial media həmçinin emosiyaların tənzimlənməsi, yayınma və ya güvəncə axtarma vasitəsi kimi istifadə oluna bilər. Mənbə xüsusilə depressiv, təşviş və qidalanma pozuntuları kimi daxilləşdirici hallarda mənfi affekt və stressin uyğunsuz mübarizə davranışları ilə kəsişə biləcəyini müzakirə edir. Bu mexanizm müzakirəsi tədqiqat məlumatları ilə birbaşa səbəb əlaqəsi kimi sübut edilməmişdir.

Tədqiqatın əsas boşluğu

Yeniyetmələrdə sosial media ilə psixi sağlamlıq arasındakı əlaqəni araşdıran geniş ədəbiyyat olsa da, tədqiqatların mühüm hissəsi əhali nümunələrinə və ümumi ekran vaxtı kimi kəmiyyət göstəricilərinə yönəlmişdir. Psixiatrik qiymətləndirmə üçün səhiyyə müəssisəsinə müraciət edən yeniyetmələrdə PSMU prevalansı və müxtəlif diaqnostik qruplara görə istifadə formaları barədə məlumat daha məhduddur.

Bu tədqiqat üç əsas suala yönəlmişdir: psixiatrik qiymətləndirmə alan yeniyetmələrdə PSMU nə dərəcədə yayğındır; stress və diaqnostik xüsusiyyətlər PSMU ilə necə əlaqəlidir; sosial media platforması, aktiv-passiv istifadə və məzmun seçimləri bu klinik nümunədə necə bir nümunə göstərir?

Psixiatrik Yeniyetmələrdə PSMU Hansı Qruplarda Daha Yüksək idi?

Mənbədə bildirilən PSMU göstəricisi bütün nümunədə %14,4-dür; daxilləşdirici pozuntularda %19,2, əhval-ruhiyyə pozuntularında %21,1, təşviş pozuntularında %23,6 və qidalanma pozuntularında %26,3 olaraq bildirilmişdir. Əhval-ruhiyyə və təşviş pozuntuları üçün aparılan müqayisələrdə daha yüksək PSMU odds göstəriciləri statistik cəhətdən əhəmiyyətli olmuşdur; lakin diaqnozların üst-üstə düşə bilməsi, bəzi alt qrupların kiçik olması və tədqiqatın kəsitsəl dizaynı bu göstəricilərin səbəb və ya ümumiləşdirilə bilən risk təxmini kimi istifadəsinə mane olur.

Bu cədvəl şərh edilərkən diaqnostik kateqoriyaların bir-birini istisna etmədiyi nəzərə alınmalıdır. Mənbə bir şəxsin birdən çox diaqnoza malik ola biləcəyini və buna görə diaqnoz sətirlərindəki cəmlərin 265-i, faizlərin cəminin isə %100-ü aşa biləcəyini açıq şəkildə bildirir.

Əhval-ruhiyyə və təşviş pozuntuları

Əhval-ruhiyyə pozuntusu olan yeniyetmələrdə PSMU göstəricisi %21,1 olaraq bildirilmiş və digər diaqnostik kateqoriyalarla müqayisədə χ²=7,75, p=0,005 və OR=3,86 qeyd edilmişdir. Təşviş pozuntularında PSMU göstəricisi %23,6; müqayisə nəticəsi χ²=5,65, p=0,017 və OR=2,52-dir.

Bu odds nisbətləri konkret tədqiqat nümunəsindəki diaqnostik müqayisələri təmsil edir. “Əhval-ruhiyyə pozuntusu PSMU-ya 3,86 dəfə səbəb olur” kimi şərh edilə bilməz. Odds nisbəti əlaqə ölçüsüdür; tədqiqat zaman ardıcıllığını və ya səbəb istiqamətini müəyyən etməmişdir.

Qidalanma pozuntuları

Cədvəldə ən yüksək qrupdaxili PSMU faizi qidalanma pozuntularında müşahidə edilmişdir: 38 iştirakçının 10-u, yəni %26,3. Bununla belə, alt qrupun ölçüsü məhduddur. Mənbə bu tapıntını sosial qiymətləndirməyə həssaslıq, bədən və sağlamlıq məzmunları və psixoloji həssaslıq kontekstində müzakirə etsə də, qidalanma pozuntusu ilə PSMU arasında səbəb istiqaməti göstərmir.

Neyroinkişaf və xariciləşdirici qruplar

Neyroinkişaf pozuntuları qrupunda PSMU göstəricisi %7,7-dir. ADHD alt qrupunda 11 nəfərdən 2-si PSMU həddini qarşılamış, autizm spektri pozuntusu qrupunda isə mənbədə PSMU halı bildirilməmişdir. Xariciləşdirici pozuntusu olan 16 iştirakçının heç biri SMDS-9 klinik həddini qarşılamamışdır. Alt qrupların kiçik olması səbəbilə bu sıfır dəyərlər “bu diaqnozlarda PSMU müşahidə edilmir” nəticəsinə çevrilə bilməz.

Cins və gender kimliyi ilə əlaqəli tapıntılar

Qadın yeniyetmələrin SMDS-9 medianı 3,00 və IQR dəyəri 4,00; kişi yeniyetmələrin medianı 2,00 və IQR dəyəri 2,25 olaraq verilmişdir. Fərq Mann–Whitney U=5538, p=0,010 və r=0,20 ilə bildirilmişdir.

Gender non-conforming kimi təsnif edilən yeniyetmələr də cisgender həmyaşıdları ilə müqayisədə daha yüksək PSMU səviyyələri bildirmişdir; U=3195, p=0,047 və r=0,21. Bu tapıntılar tədqiqat nümunəsindəki statistik əlaqələri göstərir; kimlik kateqoriyasının özlüyündə səbəb risk faktoru olduğunu sübut etmir.

Passiv Sosial Media İstifadəsi Bu Tədqiqatda Nə Deməkdir?

Passiv sosial media istifadəsi istifadəçinin məzmun yaratmaq, paylaşmaq və ya şərh yazmaq əvəzinə əsasən axını sürüşdürməsi, başqalarının məzmununu izləməsi və ya baxması formasındakı qarşılıqlı təsirdir. Bu tədqiqatda sosial media istifadəsi ümumilikdə passiv üstünlüklü olmuş; TikTok istifadəçilərinin %61-i əsasən məzmunu sürüşdürmüş, Instagram istifadəçilərinin %29,8-i yalnız məzmun istehlak etmiş, YouTube və Twitch istifadəçilərinin hamısı isə bu platformalardan baxış məqsədilə istifadə etdiyini bildirmişdir.

Şəkil 1-in göstərdiyi aktiv-passiv istifadə quruluşu

Mənbə tədqiqatın 8-ci səhifəsindəki Şəkil 1 hər platformada məzmun yaratma intensivliyini müqayisə edir. Siniflər passiv istifadə, gündə 1-dən az məzmun, gündə 1–3 məzmun, gündə 4–10 məzmun və gündə 10-dan çox məzmun kimi göstərilmişdir. Qrafikin əsas elmi mesajı platformaların yalnız istifadə tezliyi baxımından deyil, məzmun yaratma forması baxımından da fərqlənməsidir.

Qadın yeniyetmələrin kişilərlə müqayisədə TikTok-dan aktiv istifadə odds-u daha yüksək olmuş; χ²=4,96, p=0,026 və OR=7,30 bildirilmişdir. Instagram üçün də χ²=5,61, p=0,018 və OR=2,88 bildirilmişdir. Mənbə digər platformalarda cinsə görə əhəmiyyətli istifadə fərqi bildirməmişdir.

Passiv istifadə və depressiv pozuntular

Depressiv pozuntular passiv TikTok istifadəçilərində daha tez-tez müşahidə edilmişdir; χ²=7,02 və p=0,015. Neyroinkişaf pozuntuları isə aktiv istifadəçilər arasında daha tez-tez bildirilmişdir; χ²=11,9 və p=0,006.

Müəlliflər passiv sürüşdürmənin yayınmaya əsaslanan mübarizə forması ola biləcəyini və mənfi affekti və sosial müqayisəni davam etdirə biləcəyini müzakirə edirlər. Lakin tədqiqat bu mexanizmi birbaşa sınaqdan keçirməmişdir. Depressiv əlamətlərin passiv istifadəyə gətirib çıxarması, passiv istifadənin əlamətləri gücləndirməsi və ya ikitərəfli əlaqənin olması bu kəsitsəl dizaynla bir-birindən ayrıla bilməz.

Aktiv istifadə həmişə qoruyucudurmu?

Xeyr. Tədqiqat aktiv istifadənin avtomatik olaraq sağlam, passiv istifadənin isə avtomatik olaraq patoloji olduğunu göstərmir. Aktiv və passiv təsnifat onlayn davranışın yalnız bir ölçüsüdür. İstifadə olunan məzmun, istifadə səbəbi, psixoloji vəziyyət, sosial kontekst və ümumi intensivlik kimi digər amillər də qiymətləndirilməlidir.

Platforma seçimləri

Nümunədə gündəlik smartfon istifadəsi geniş yayılmışdır. İştirakçıların %66,7-si telefonundan gündə 3 saatdan çox istifadə etdiyini bildirmiş, %88,3-ü sosial medianı onlayn fəaliyyətləri arasında göstərmişdir.

Mənbə həmçinin iştirakçıların %66,7-sinin sosial mediada gündə 4 saatdan çox, təxminən %30-unun isə gündə 1–3 saat keçirdiyini bildirir. TikTok və Instagram ən geniş istifadə olunan platformalardır. Nümunənin %71,3-ü TikTok-dan gündə 3 saata qədər istifadə etdiyi halda, %17-si 4 saatı aşmışdır. Instagram-dan gündə 3 saatdan çox istifadə edənlərin faizi %36,6-dır.

Metod bölməsində “intensiv istifadəçi” təsnifatı ümumi və platformaya xas ekran vaxtı üçün ≥3 saat/gün, “yüngül istifadəçi” təsnifatı isə <3 saat/gün kimi müəyyən edilmişdir. Nəticələrdəki “4 saatdan çox” kateqoriyası ayrıca təsviri istifadə bölgüsü kimi təqdim edilmişdir; iki hədd eyni məqsədlə istifadə edilməmişdir.

TikTok tapıntısının düzgün şərhi

Xülasə və müzakirə bölmələri PSMU olan yeniyetmələrdə intensiv TikTok istifadə odds-unun təxminən üç dəfə yüksək olduğunu bildirir. Həmçinin yalnız ağır TikTok istifadəçilərinin SMDS-9 balları yüngül istifadəçilərdən statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olmuşdur.

Bununla belə, çoxdəyişənli reqressiyada platformaya xas istifadə müstəqil əhəmiyyətli proqnozlaşdırıcı olaraq qalmamış; ekran vaxtı, depressiv pozuntu və stress önə çıxmışdır. Buna görə tədqiqat “TikTok PSMU-nun müstəqil səbəbidir” nəticəsini dəstəkləmir. Platforma tapıntısı psixoloji həssaslıq və ümumi istifadə intensivliyi ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Ekran Vaxtı Təkbaşına PSMU Riskini İzah Edirmi?

Xeyr. Daha çox ekran vaxtı PSMU ilə əlaqəli olmuş və çoxdəyişənli modeldə müstəqil əlaqə göstərmişdir; lakin eyni modeldə depressiv pozuntu və qavranılan stress də müstəqil töhfə vermiş, platformaya xas istifadə isə əhəmiyyətli qalmamışdır. Buna görə mənbə tədqiqat PSMU-nun yalnız “neçə saat onlayn qalınması” ilə deyil, psixoloji sıxıntı və istifadə nümunəsi ilə birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu dəstəkləyir.

Stress ilə sosial media istifadəsi arasındakı əlaqə

PSMU həddini qarşılayan yeniyetmələrdə qavranılan stress PSMU həddini qarşılamayanlara nisbətən daha yüksəkdir; t(263)=−3,08, p=0,002 və d=0,54 bildirilmişdir.

Mənbə həmçinin SMDS-9 ilə PSS-10 arasında müsbət əlaqə bildirir. Bu bölmədə statistika U=3036, p=0,003 və r=0,29 kimi təqdim edilmişdir. Metod bölməsində korrelyasiyalar üçün Pearson və ya Spearman yanaşması təsvir edilsə də, nəticə mətnində burada Mann–Whitney U formasında statistika verilir. Buna görə əlaqənin istiqaməti və əhəmiyyətliliyi mənbədə bildirildiyi şəkildə qorunur, statistikanın növü mənbə adından yenidən şərh edilmir.

Sosial mediada gündə 4 saatdan çox vaxt keçirən yeniyetmələrin PSS-10 balları daha az istifadə edənlərdən orta hesabla 5,51 bal yüksəkdir; SE=1,12. Əlaqə t(263)=−4,93, p<0,001 və d=0,64 ilə bildirilmişdir.

TikTok-dan daha intensiv istifadə daha yüksək stress ilə əlaqəlidir; t(261)=−2,09, p=0,037 və d=0,68. Instagram üçün Mann–Whitney U=6738 və p=0,019 verilmişdir. YouTube və Twitch istifadəsi isə mənbədə stresslə əlaqəli tapılmamışdır.

Qadın və kişi iştirakçılarda stress

Qadın iştirakçıların PSS-10 medianı 27,00 və IQR dəyəri 12,00; kişilərin medianı 19,00 və IQR dəyəri 11,25 olaraq verilmişdir. Əhval-ruhiyyə pozuntularında median PSS-10 28, təşviş pozuntularında 29 və neyroinkişaf pozuntularında 21-dir.

Məzmun seçimləri niyə vacibdir?

Sosial media məruz qalması yalnız platformanın adı ilə müəyyən edilə bilməz; alqoritmin istifadəçiyə təqdim etdiyi və istifadəçinin axtardığı məzmun da təcrübənin bir hissəsidir. Mənbə tədqiqatın 9-cu səhifəsindəki Şəkil 2 yeniyetmələrin onlayn axtardığı məzmun kateqoriyalarını müqayisə edir.

Musiqi və əyləncə məzmunları ən geniş yayılmış kateqoriyalardır. Mənbə mətn təxminən %40-ın psixologiya və psixi sağlamlıqla bağlı məzmunları müntəzəm izlədiyini, %53-ün isə fitnes, pəhriz və qidalanma ilə əlaqəli materiallarla qarşılıqlı əlaqədə olduğunu bildirir.

Diaqnostik qruplara görə məzmun seçimləri

Qadın yeniyetmələrin psixologiya ilə əlaqəli məzmunlara yönəlmə ehtimalı daha yüksək olmuşdur; χ²=12,5, p<0,001 və OR=3,00. Mənbə kişi yeniyetmələrin video oyunları ilə əlaqəli fəaliyyətlərə daha çox yönəldiyini də bildirir; χ²=15,3, p<0,001 və OR=0,34.

Qavranılan stressi daha yüksək olan yeniyetmələrin psixologiya və ya psixi sağlamlıq məzmunları istehlak etmə ehtimalı da daha yüksək olmuşdur; χ²=8,63, p=0,004, OR=2,11.

Psixi sağlamlıq məzmunu axtarmaq yaxşıdır, yoxsa pis?

Tədqiqat bu davranışı birtərəfli şəkildə müsbət və ya mənfi kimi təsnif etmir. Müəlliflər psixi sağlamlıq məzmunlarının emosional təsdiq və ya gündəlik mübarizə barədə məlumat verə biləcəyini, lakin süzgəcdən keçirilməmiş və ya yanıltıcı məzmunların həssas şəxslərdə uyğunsuz koqnisiyaları da gücləndirə biləcəyini müzakirə edirlər. Bu tədqiqat onlayn psixi sağlamlıq məzmununun müalicəedici və ya zərərli təsirini birbaşa sınaqdan keçirməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat tək mərkəzli kəsitsəl dizaynla aparılmışdır. Tədqiqatın planlaşdırılması 2024–2025 dövründə həyata keçirilmiş, məlumatların toplanması May 2025 ilə Yanvar 2026 arasında aparılmışdır. İştirakçılar İtaliyadakı üçüncü səviyyəli uşaq və yeniyetmə neyropsixiatriya mərkəzində stasionar və ya ambulator psixiatrik qiymətləndirməyə alınan yeniyetmələrdən ibarət olmuşdur.

Tədqiqat Latium Area 1 Territorial Ethics Committee tərəfindən 3 May 2025 tarixində 7875 protokol kodu ilə təsdiqlənmiş və Helsinki Bəyannaməsinin prinsiplərinə uyğun aparılmışdır. Pasiyentlər və onların valideynləri və ya qanuni qəyyumları üçün zəruri məlumatlandırılmış razılıq prosesi tətbiq edilmiş, məlumatlar anonimləşdirilərək parolla qorunan verilənlər bazasında saxlanılmışdır.

Daxiletmə və xaricetmə meyarları

Daxiletmə meyarları 12–18 yaş arasında olmaq, stasionar və ya ambulator neyropsixiatriya qiymətləndirməsini tamamlamış olmaq və özünəhesabat sorğularını müstəqil şəkildə doldura bilmək idi.

IQ<70 olanlar və şizofreniya spektri pozuntusu diaqnozu olanlar tədqiqatdan xaric edilmişdir.

Psixiatrik qiymətləndirmə

Diaqnozlar mərkəzin standart psixodiaqnostik qiymətləndirmə prosesindən əldə edilmişdir. Mənbə klinik müsahibələr arasında Kiddie Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia (K-SADS) istifadəsini və mövcud psixiatrik vəziyyətin əlamətlərini və ağırlığını qiymətləndirmək üçün uyğun standart şkalaların tətbiqini qeyd edir. Yekun diaqnostik məlumatlar xəstəxana qeydlərindən çıxarılmışdır.

Nümunənin xüsusiyyətləri

Diaqnozlar üst-üstə düşə bildiyinə görə diaqnostik kateqoriyaların sayları və faizləri ümumi nümunə ölçüsünü və ya %100-ü aşa bilər.

SMDS-9: əsas nəticə ölçüsü

Problemli sosial media istifadəsi Social Media Disorder Scale-ın 9 maddəlik italyanca təsdiqlənmiş versiyası ilə ölçülmüşdür. Şkaladakı maddələr son 12 ay ərzində davranışları bəli/xeyr formatında soruşur və ≥5 bal PSMU üçün göstərici hədd kimi qəbul edilmişdir.

Mənbə şkalanın əvvəlki tədqiqatlarda Cronbach α dəyərlərinin 0,76–0,82 arasında olduğunu, mövcud nümunədə isə α=0,75 tapıldığını bildirir.

PSS-10: qavranılan stressin ölçülməsi

Stressin şiddəti 10 maddəlik Perceived Stress Scale-ın italyanca versiyası ilə qiymətləndirilmişdir. Mənbə bu versiya üçün α=0,74 daxili tutarlılıq və r>0,60 test-təkrar test etibarlılığı bildirir. Yeniyetmələr üçün müəyyən edilmiş kəsim dəyərləri olmadığından PSS-10 balı kateqorik “yüksək/aşağı stress diaqnozu” kimi deyil, davamlı qavranılan stress ölçüsü kimi nəzərdən keçirilmişdir.

Ekran vaxtı və istifadə formaları

Ekran vaxtı, onlayn fəaliyyətlər, istifadə olunan platformalar, məzmun seçimləri və aktiv-passiv istifadə tədqiqata xas, standartlaşdırılmamış suallarla qiymətləndirilmişdir. Aktiv istifadə paylaşma və şərh yazma kimi davranışları, passiv istifadə isə əsasən məzmunu sürüşdürmə və izləməyi əhatə edir.

İntensiv istifadəçi təsnifatı ≥3 saat/gün, yüngül istifadəçi təsnifatı isə <3 saat/gün kimi aparılmışdır. Bu hədd əvvəlki ədəbiyyatda yeniyetmələrdə daxilləşdirici əlamətlərlə əlaqəli klinik baxımdan mənalı müddət kimi təsvir edilən gündə üç saatlıq istifadəyə əsasən seçilmişdir.

Statistik analiz

Davamlı dəyişənlərin normal paylanması Shapiro–Wilk testi ilə yoxlanılmışdır. Paylanmaya görə orta və standart sapma və ya median və kvartillərarası diapazon istifadə edilmişdir. Qruplar müstəqil nümunələr t testi və ya Mann–Whitney U testi ilə müqayisə edilmiş, effekt ölçüsü kimi Cohen d bildirilmişdir.

Kateqorik dəyişənlərdə Fisher exact və ya ki-kvadrat testlərindən istifadə edilmişdir. Korrelyasiyalar paylanmaya görə Pearson və ya Spearman yanaşması ilə planlaşdırılmışdır. Çoxsaylı test problemini azaltmaq üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş analiz ailələri daxilində Benjamini–Hochberg yanlış kəşf dərəcəsi (FDR) düzəlişi tətbiq edilmişdir.

Statistik əhəmiyyətlilik həddi ikitərəfli p<0,05 olaraq müəyyən edilmiş, nəticələr %95 etibar intervalları ilə qiymətləndirilmişdir. Çatışmayan məlumatlar aşağı nisbətə görə list-wise deletion ilə işlənmişdir. Analizlər R əsaslı Jamovi proqramı ilə həyata keçirilmişdir.

Nümunə ölçüsünün hesablanması

Tədqiqatçılar ümumi İtaliya yeniyetmə populyasiyasında bildirilmiş %13,5 PSMU prevalansını konservativ ilkin təxmin kimi istifadə etmişdir. %95 etibar səviyyəsi və ±%5 xəta payı ilə prevalans təxmini üçün standart nisbət formuluna əsasən minimum 180 iştirakçı tələbi hesablanmışdır. Yekun nümunə 265 nəfərdir.

Çoxdəyişənli model

SMDS-9 ümumi balı asılı dəyişən kimi istifadə olunaraq çoxdəyişənli xətti reqressiya aparılmışdır. Qalıqların normallığı Shapiro–Wilk testi, multikolinearlıq VIF və xətaların müstəqilliyi Durbin–Watson statistikası ilə yoxlanılmışdır.

Yaş, cins və platformaya xas istifadə çoxdəyişənli modeldə əhəmiyyətli müstəqil təsirlər göstərməmişdir. Əlavə materialın izahında model uyğunluğu R²=0,25, düzəldilmiş R²=0,18 və F=3,99, p<0,001 kimi verilmiş, bütün VIF dəyərlərinin <2,00 olduğu bildirilmişdir.

Mənbədəki p=0,053 təqdimatına dair məhdudiyyət

Mənbə nəticələr bölməsində təşviş pozuntusu olan yeniyetmələrdə intensiv ekran istifadəsi üçün χ²=4,94, p=0,026 və OR=2,10 bildirir. Daxilləşdirici pozuntular üçün isə χ²=4,12, p=0,053 və OR=2,09 verilmişdir. Mətn bu iki nəticəni birlikdə “əhəmiyyətli əlaqələr” başlığı altında təqdim edir; lakin tədqiqatın əvvəlcədən müəyyən etdiyi əhəmiyyətlilik həddi p<0,05-dir. Buna görə p=0,053 nəticəsi Verianla mətnində qəti statistik əhəmiyyətlilik kimi yenidən etiketlənməmişdir.

Onlayn fəaliyyətlərin paylanması

Bir iştirakçı birdən çox fəaliyyət seçə bildiyinə görə nisbətlərin cəmi %100-ü aşa bilər.

Tədqiqatın dediyi və demədiyi

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın mühüm güclü tərəflərindən biri əhali nümunəsi əvəzinə birbaşa psixiatrik qiymətləndirmə alan yeniyetmələri araşdırmasıdır. Diaqnostik məlumatlar yalnız onlayn özünəhesabatla deyil, geniş klinik qiymətləndirmə və xəstəxana qeydlərindən əldə edilmişdir.

PSMU qiymətləndirilməsində təsdiqlənmiş SMDS-9 istifadə edilmiş, qavranılan stress standart PSS-10 ilə ölçülmüş və statistik analizdə FDR düzəlişi ilə çoxdəyişənli modelləşdirmə tətbiq edilmişdir. Tədqiqatın yalnız istifadə müddətini deyil, aktiv-passiv qarşılıqlı təsiri və məzmun seçimlərini də qiymətləndirməsi sosial media davranışının keyfiyyət tərəfini görünən edir.

Əsas məhdudiyyətlər

Kəsitsəl dizayn: Məlumatlar bir zaman intervalında toplandığı üçün əlaqənin istiqaməti müəyyən edilə bilməz. Sosial media istifadəsinin psixoloji sıxıntını artırması, psixoloji sıxıntının sosial media istifadəsini artırması və ya ikitərəfli dinamikanın olması bir-birindən ayrıla bilməz.

Tək mərkəzli klinik nümunə: İştirakçılar İtaliyadakı bir üçüncü səviyyəli neyropsixiatriya mərkəzindən seçilmişdir. Nəticələr cəmiyyətdəki bütün yeniyetmələrə və ya fərqli səhiyyə sistemlərinə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.

Diaqnostik kompozisiya: Nümunədə daxilləşdirici pozuntular və qadın yeniyetmələr üstünlük təşkil edir. Bu klinik mərkəz kompozisiyası bəzi əlaqələrin görünürlüğünü artırmış ola bilər.

Özünəhesabat: Ekran vaxtı və platforma davranışları cihaz qeydləri ilə təsdiqlənməmişdir. Xatırlama xətası və ya özünəhesabat qərəzi mümkündür.

Standartlaşdırılmamış ikincil maddələr: Aktiv-passiv istifadə və məzmun seçimləri üçün istifadə olunan suallar təsdiqlənmiş psixometrik şkalalar deyil. Bu, nəticələrin etibarlılığı və digər tədqiqatlarla müqayisə edilə bilməsi üçün məhdudiyyət yaradır.

Klinik kontekstdə çatışmazlıqlar: Məlumatların toplanması çox vaxt ilkin qiymətləndirmə və ya hospitalizasiya mərhələsində aparıldığı üçün sosial-iqtisadi vəziyyət, ailə mühiti, sosial funksionallıq, komorbid diaqnoz yükü və farmakoloji müalicə kimi bəzi kontekstual dəyişənlər tam qiymətləndirilməmişdir.

Gələcək tədqiqatlar

Müəlliflər əlaqənin istiqamətini müəyyən etmək üçün uzunmüddətli longitudinal tədqiqatlar tövsiyə edirlər. Gələcək araşdırmalarda yalnız ekran vaxtının deyil, məzmun seçimlərinin, qarşılıqlı təsir formasının, emosiyaların tənzimlənməsinin, şəxsiyyətlərarası funksionallığın, şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin, ailə mühitinin, sosial-iqtisadi vəziyyətin və müalicə kontekstinin birlikdə qiymətləndirilməsi təklif olunur.

Obyektiv cihaz qeydlərindən istifadə də vacibdir. Telefonun real ekran vaxtının, platforma üzrə sessiya müddətinin və zamanla dəyişən istifadə nümunələrinin özünəhesabatla birlikdə qiymətləndirilməsi kəmiyyətlə psixoloji funksiya arasındakı əlaqəni daha etibarlı şəkildə təhlil etməyə kömək edə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: Problematic Social Media Use in Psychiatric Adolescents: Clinical Vulnerability and Maladaptive Engagement Patterns.

Müəlliflər: Sara Romano; Dario Esposito; Giorgia Di Iorio; Fabiola Panvino; Benedetta Altomonte; Dario Calderoni; Giulia Conte; Maria Pia Casini; Arianna Terrinoni.

Məsul müəllif: Dario Esposito.

Qurum: Unit of Child and Adolescent Neuropsychiatry, Department of Human Neuroscience, Sapienza University of Rome, Roma, İtaliya.

Jurnal və nəşriyyat: Psychiatry International; MDPI, Basel, Switzerland.

Nəşr məlumatı: 2026; cild 7; məqalə 125. Nəşr tarixi: 4 İyun 2026.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030125

Mənbə növü: Tək mərkəzli, kəsitsəl, klinik müşahidə tədqiqatı.

Nümunə: Psixiatrik qiymətləndirmə alan 12–18 yaşlı 265 yeniyetmə; stasionar və ambulator pasiyentlər.

Əsas ölçmə alətləri: Social Media Disorder Scale-9 (SMDS-9) və Perceived Stress Scale-10 (PSS-10). Ekran vaxtı, platforma istifadəsi, aktiv-passiv qarşılıqlı təsir və məzmun seçimləri tədqiqata xas maddələrlə ölçülmüşdür.

SMDS-9 klinik həddi: ≥5 bal PSMU üçün göstərici hədd kimi istifadə edilmişdir. Bu hədd müstəqil DSM və ya ICD diaqnozu deyil.

Statistika: Shapiro–Wilk, müstəqil nümunələr t testi, Mann–Whitney U, Fisher exact, ki-kvadrat, Pearson/Spearman korrelyasiya yanaşması, Benjamini–Hochberg FDR düzəlişi və çoxdəyişənli xətti reqressiya. Əhəmiyyətlilik həddi ikitərəfli p<0,05-dir.

Statistik proqram təminatı: Jamovi; metod bölməsində 2.3.28 versiyası kimi bildirilmiş və R dili infrastrukturu istifadə etdiyi qeyd edilmişdir.

Etika komitəsi: Territorial Ethics Committee of Latium Area 1; protokol 7875; təsdiq tarixi 3 May 2025.

Məlumatlandırılmış razılıq: Valideynlərdən və ya qanuni qəyyumlardan yazılı iştirak razılığı, yeniyetmələrdən isə iştirak assent-i alınmışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatlar əsaslandırılmış sorğu əsasında məsul müəllifdən istənilə bilər; etik və məxfilik səbəbləri ilə açıq ictimaiyyətə təqdim edilmir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyə almamışdır.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma S.R., D.E. və G.D.I.; məlumatların kurasiyası S.R., F.P., B.A., G.C. və M.P.C.; ilkin layihə D.E., G.D.I., F.P. və B.A.; nəzərdən keçirmə/redaktə S.R. və A.T.; resurslar D.C.; superviziya D.C., G.C., M.P.C. və A.T.; layihə idarəetməsi A.T. tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Lisenziya: Mənbə PDF məqaləni Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyalı açıq girişli tədqiqat kimi təsvir edir.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Tapıntılar əlaqə xarakterlidir. Tədqiqat sosial media istifadəsinin psixiatrik əlamətlərə səbəb olduğunu, müəyyən platformanın müstəqil şəkildə zərərli olduğunu və ya PSMU-nun ayrıca kateqorik psixiatrik xəstəlik olduğunu sübut etmir.

Mənbədaxili statistik təqdimata dair qeyd: Mənbə daxilləşdirici pozuntular ilə yüksək ekran vaxtı arasındakı χ²=4,12, p=0,053, OR=2,09 nəticəsini əhəmiyyətli əlaqələr izahı daxilində təqdim edir; lakin metod bölməsində p<0,05 əhəmiyyətlilik həddi müəyyən edilmişdir. Bundan əlavə, SMDS-9 və PSS-10 arasındakı “müsbət korrelyasiya” üçün nəticələr bölməsində U=3036, p=0,003 və r=0,29 bildirilir. Verianla bu məqamları səssizcə düzəltməmiş və mənbədə verilən statistikaları onun adından yenidən təsnif etməmişdir.