Qeyri-kommersiya təşkilatlarıın yönetim kurulları yalnız inzibati nəzarət yapan orqanlar deyil. İdarə heyəti üzvləri şəxsi əlaqələri, peşəkar şəbəkələri, cəmiyyət daxilindəki etibarlılıqları və təşkilatun təmsil etdiyi dəyərlər vasitəsilə bağışçıların qərarlarını təsir edə bilər. Bu səbəbdən bir heyətin qadın və kişilərdən, fərqli irqi və etnik qruplardan nə dərəcədə balanslı şəkildə formalaşdığı, təşkilatun ianə toplama kapasitesi ilə bağlı ola bilər.

Samuel Kim, Ming zhu Wang və Daniel W. Elfenbein tərəfindən hazırlanan tədqiqat, Amerika Birləşmiş Ştatları’ndeki 501(c)(3) statüsündeki ictimai fayda üçün çalışan təşkilatların 2010–2024 illəri arasında elektron olaraq təqdim etdiyi IRS Form 990 və 990-EZ bəyannamələrini araşdırır. Yaradılan verilənlər dəsti təxminən 3,79 milyon təşkilat-yıl müşahidəi ehtiva edir; əsas reqressiyalar isə dəyişənlərə görə təxminən 1,87 milyon ilə 3,72 milyon müşahidə arasında değişmektedir.

Araştırmada üç ayrı idarə heyəti özelliği ölçülmüşdür:

• Qadın və kişi nisbətlərinin yüzde 50–50 balansına nə qədər yaxınlaşdığı,
• Heyət daxilindəki irqi və etnik müxtəlifliyin nə qədər yüksək olduğu,
• Heyətin irqi və etnik strukturunun yerləşdiyi yerli əhalia nə qədər benzediği.

Kuruluşların zaman içində değişmeyen özellikleri ilə eyni ştatte və yılda yaşanan ortak gelişmeler nəzarət edildiğinde, gender balansı ilə irqi və etnik çeşitlilikteki artımların ianə gəlirindeki artışlarla müsbət əlaqəli olduğu tapılmışdır. Cinsiyet dengesi endeksindeki bir standart kənarlaşmalıq artış, ianə toplama gelirinde təxminən %1,1’lik; olasılık ağırlıklı SAPS çeşitlilik endeksindeki artış təxminən %2,7’lik; entropi endeksindeki artış isə təxminən %1,8’lik yükselişle əlaqəlidirdir.

Bununla birlikdə bu əlaqə bütün təşkilatlarda eyni deyil. Çeşitlilikle bağlı bağış artışı əsas olaraq aktivləri nümunə medianının üzərində olan böyük təşkilatlarda görülür. Kiçik təşkilatlarda gender balansı və ya ırksal çeşitlilik ilə ianə toplama arasında güvenilir bir əlaqə aşkar edilməmişdir.

Eyalet konteksti da önəmlidir. Çeşitlilik ilə ianə toplama arasındaki müsbət əlaqə daha yüksək şəxs başına gəlirə və daha liberal siyasət mühitə malik ştatlerde güclənir; Hispanik olmayan Beyaz nüfusun daha yüksək paya malik olduğu ştatlerde zəifləyir. Buna karşılık idarə heyətinun yerli əhalia demografik olaraq benzemesi ianə toplama geliriyle statistik baxımdan əhəmiyyətli bir əlaqə göstermemiştir.

Zaman sıralamasına dayalı testlərdə keçmiş kurul çeşitliliği sonrakı ianə gəlirini proqnozlaşdırarkən, keçmiş ianə gəliri sonrakı kurul çeşitliliğini əhəmiyyətli şəkildə proqnozlaşdırmamışdır. Bu tapıntı, başarılı təşkilatların daha sonra çeşitli kurullar yaratdığı biçimindeki sadə əks səbəblilik açıklamasıyla uyğun deyil. Ancaq tədqiqatçılar bu sonuçların tam səbəblilik sübutı yaratmadığını xüsusilə bildirir. Eyni dövrde gerçekleşen yönetici değişimi, strateji yenidən qurulma və ya böyük bir bağış kampaniyası kimi müşahidə olunmayan gelişmeler hem kurulu hem bağışları birlikdə dəyişdirə bilər.

Əsas nəticə: İdarə heyəti çeşitliliği ABD’deki qeyri-kommersiya təşkilatlar üçün orta olaraq bir ianə toplama avantajıyla əlaqəlidirdir; ancak bu avantaj təşkilatun büyüklüğüne, yerləşdiyi ekonomik çevreye və bağışçıların çeşitliliğe nə dərəcədə olumlu karşılık verdiğine bağlıdır.

Araştırmanın əsas sorusu

Qeyri-kommersiya təşkilatları faaliyetlerini sürdürebilmek üçün bireylerden, vakıflardan, şirketlerden və kamu kurumlarından mənbə toplar. İdarə heyəti üzvləri de təşkilatun denetlenmesi, stratejisinin belirlenmesi və dış çevreyle bağlantı kurulması bakımından önəmli roller üstlenir.

Bu durum idarə heyəti çeşitliliği konusunda iki karşıt beklenti doğurmaktadır.

İlk beklentiye görə çeşitli kurullar:

• Daha geniş sosyal və peşəkar ağlara erişebilir,
• Fərqli bağışçı topluluklarıyla bağlantı kurabilir,
• Kuruluşun meşruiyetini və güvenilirliğini artırabilir,
• Paydaşların daha iyi təmsil edildiğini gösterebilir,
• Bağış stratejilerine daha geniş bir bakış açısı kazandırabilir.

Karşıt beklenti isə böyük bağışların önəmli dərəcədə varlıklı və demografik olaraq daha homojen ağlarda yoğunlaşabileceği düşüncesine dayanmaktadır. Bağışçılar kendilerine benzeyen kişilerle daha kolay güven ilişkisi kuruyorsa, daha çeşitli bir kurul mənbə bakımından güçlü lakin homojen bağışçı ağlarına erişmekte zorlanabilir.

Çalışma bu iki mekanizmadan hangisinin ağır bastığını və sonucun təşkilat büyüklüğüyle yerel bağışçı mühitə görə değişip değişmediğini araştırmaktadır.

Çalışmanın önceki araştırmalardan fərqi

Önceki tədqiqatların önəmli bir bölümü müəyyən təşkilat türlerine, sınırlı sayıdaki anket katılımcısına və ya tek bir yıldaki təşkilatlar arası karşılaştırmalara dayanmıştır. Böyle bir karşılaştırmada çeşitli kurullara malik təşkilatların eyni zamanda daha böyük, köhnə, görünür və ya profesyonel olması sonucu təsir edə bilər.

Bu tədqiqat, eyni təşkilatu yıllar boyunca takip ederek fərqli bir yaklaşım kullanmaktadır. Əsas soru yalnız “çeşitli təşkilatlar diğerlerinden daha fazla mı bağış topluyor?” deyil. Araştırmacılar bunun yerine şu soruya yönelmiştir:

Eyni təşkilatun idarə heyəti zaman içində daha balanslı və ya daha çeşitli hâle geldiğinde ianə gəliri de değişiyor mu?

Kuruluş sabit təsirləri, təşkilatun misyonu, təşkilat yılı, uzun dövrli itibarı və ya kalıcı bağışçı tabanı kimi zaman içində böyük dərəcədə değişmeyen özellikleri nəzarət etmek üçün istifadə edilmişdir.

Beş tədqiqat hipotezi

Çalışma beş əsas hipotezi sınamaktadır:

1. Cinsiyet bakımından yüzde 50–50 balansına yaklaşan yönetim kurulları daha yüksək ianə gəliriyle əlaqəlidir olacaktır.
2. Irksal və etnik bakımdan daha çeşitli kurullar daha yüksək ianə gəliriyle əlaqəlidir olacaktır.
3. Irksal və etnik yapısı yerli əhalia daha çox benzeyen kurullar daha yüksək ianə gəliriyle əlaqəlidir olacaktır.
4. Çeşitlilik ilə ianə toplama arasındaki müsbət əlaqə böyük təşkilatlarda daha güçlü olacaktır.
5. Bu əlaqə ştatin ekonomik, demografik və politik mühitə görə değişecektir.

Veri kaynağı: IRS Form 990 və 990-EZ

Araştırmacılar 2010–2024 dövrinde elektron olaraq sunulan IRS Form 990 və 990-EZ bəyannamələrini kullanmıştır. Bu formlar ABD’deki qeyri-kommersiya təşkilatların gelir, varlık, bağış, kamu desteği, yöneticiler və kilit görevliler hakkında bildirdiği bilgileri içermektedir.

Çalışma yalnız 501(c)(3) statüsündeki ictimai fayda üçün çalışan təşkilatlara odaklanmaktadır. Kullanılan elektron beyannamelerin 2024 itibarıyla kayıtlı qeyri-kommersiya təşkilatların təxminən %72’sini kapsadığı belirtilmektedir.

Ham beyannameler XML sənədleri olaraq alınmış və IRS elektron beyan şemasına görə ayrıştırılmıştır. Hər təşkilat üçün şu bilgiler çıkarılmıştır:

• İşveren kimlik numarası, yani EIN,
• Kuruluş adı, şehir, ştat və posta kodu,
• Vergi yılı,
• Toplam katkılar və kamu hibeleri,
• Toplam gelir və varlıklar,
• Yönetici, mütevelli, görevli və kilit çalışan olaraq bildirilen kişilerin adları,
• Bu kişilere təşkilat tərəfindən ödenen ücret.

İdarə heyəti üzvləri nasıl belirlendi?

Form 990 və 990-EZ kayıtlarında listelenen kişilerin hangilerinin kesin olaraq idarə heyəti üyesi olduğunu bütün yıllar üçün kusursuz şəkildə ayırmak mümkün deyil. Araştırmacılar bu səbəbdən temkinli bir sınıflandırma yapmış və yalnız təşkilat tərəfindən sıfır ücret aldığı və ya ücret bilgisi eksik bildirildiği görülen kişileri kurul üyesi olaraq işaretlemiştir.

Bu metod ücret almayan yöneticileri yakalamayı amaçlamaktadır; ancak bütün sıfır ücretli kişilerin mutlaka idarə heyəti üyesi olduğu garanti edilemez. Benzer şəkildə ücret alan bir kurul üyesi sınıflandırmanın dışında kalabilir.

Heyət büyüklüğü gerçekçi olmayacak qədər yüksək görünen 13 təşkilat-yıl kaydı veri giriş hatası və ya beyan anomalisi olabileceği gerekçesiyle çıkarılmıştır. Ayrıca üçten az kurul üyesi bildirilen təşkilat-yıl müşahidəleri, əhəmiyyətli bir çeşitlilik endeksi hesaplamaya elverişli olmadığı üçün nümunəe alınmamıştır.

Bağış toplama geliri nasıl hesaplandı?

Çalışmanın əsas nəticə dəyişəni xüsusi ianə toplama gəliridir. Form 990 sunan təşkilatlarda bu değişken:

\[ Fundraising_{it} = TotalContributions_{it} - GovernmentGrants_{it} \]

şəklində hesablanmışdır.

Burada:

• \(Fundraising_{it}\), \(i\) təşkilatunun \(t\) yılındaki xüsusi ianə toplama gəliridir.
• \(TotalContributions_{it}\), toplam katkı və bağışlardır.
• \(GovernmentGrants_{it}\), kamu kurumlarından alınan hibelerdir.

Form 990-EZ’de kamu hibeleri toplam katkıların içində ayrı bir kalem olaraq gösterilmediğinden, tədqiqatçılar bu təşkilatlarda kamu hibesini sıfır kabul etmiş və toplam katkıyı ianə toplama gelirinin təxminən göstergesi olaraq kullanmıştır.

Bu tətbiq önəmli bir ölçüm sınırlılığıdır. Bir 990-EZ təşkilatu gerçekte kamu hibesi aldıysa bu tutarın bir bölümü özel ianə gəliriymiş kimi ölçülebilir.

Sıfır və ya mənfi ianə gəliri sıfır olaraq kodlanmış; reqressiyalarda:

\[ \ln(Fundraising+1) \]

istifadə edilmişdir. Bir eklenmesi, sıfır ianə gəliri olan müşahidəlerin logaritmik modele alınmasını sağlar.

Heyət üyelerinin cinsiyeti nasıl tahmin edildi?

Formlarda kurul üyelerinin kendi beyanlarına dayalı cinsiyet bilgisi bulunmadığı üçün, cinsiyet ilk adlardan tahmin edilmişdir. Bunun üçün ABD Sosyal Güvenlik İdaresinin tarihsel bebek adları veri tabanı istifadə edilmişdir.

Heyət üyelerinin ortanca yaşının təxminən 58 olduğu varsayılmış; tahmini doğum yıllarını kapsamak amacıyla 1928–1990 arasında verilen adların qadın və kişi kullanım sıklıkları hesablanmışdır.

Bir ad erkeklerde daha sık görülüyorsa şəxs kişi, kadınlarda daha sık görülüyorsa qadın olaraq sınıflandırılmıştır. Veri tabanında olmayan və ya iki cinsiyet üçün tam eşit olasılığa malik adlar belirsiz bırakılmıştır.

Bu sınıflandırma kurul üyelerinin öz kimliğini ölçmemektedir. Tarixi ad kullanımına dayanan istatistiksel bir tahmindir və xüsusilə fərqli kültürel kökenlere malik və ya cinsiyet bakımından belirsiz adlarda hata içerebilir.

Irk və etnik köken nasıl tahmin edildi?

Irksal və etnik sınıflandırma, kişilerin ilk və son adları kullanılarak R programlama dilindeki rethnicity paketiyle yapılmıştır. Model hər ad üçün şu dört kategoriye ait olma olasılığı üretmektedir:

• Asyalı,
• Siyah,
• Hispanik,
• Beyaz.

Araştırmacılar iki fərqli kurul bileşimi ölçüsü oluşturmuştur.

Sayım ağırlıklı nisbət

Hər şəxs en yüksək tahmin olasılığına malik gruba atanmış və gruplardaki şəxs sayıları kurul üyesi sayısına bölünmüştür.

Olasılık ağırlıklı nisbət

Hər kişiyi tek bir kategoriye kesin şəkildə atamak yerine, modelin ürettiği bütün olasılıklar istifadə edilmişdir. Örneğin bir şəxs üçün Beyaz olma olasılığı 0,70 isə heyətin olasılık ağırlıklı Beyaz oranına 0,70 katkı yapmıştır.

Olasılık ağırlıklı yaklaşım sınıflandırma belirsizliğini kısmen korumaktadır. Bununla birlikdə hər iki metod de kişilerin kendi beyanlarına deyil adlardan yapılan tahminlere dayanmaktadır.

Cinsiyet dengesi endeksi

Çalışma yalnız kadınların kurul daxilindəki oranını kullanmamaktadır. İki cinsiyetin yüzde 50–50 balansına uzaklığını ölçen bir endeks kurulmuştur.

Kişi və qadın oranları sırasıyla \(p_m\) və \(p_f\) isə yüzde 50–50 dağılımına Öklid uzaklığı:

\[ D= \sqrt{ (p_m-0{,}5)^2+ (p_f-0{,}5)^2 } \]

olaraq hesaplanmaktadır.

Heyət tamamen tek cinsiyetten oluştuğunda mümkün olan en yüksək uzaklık:

\[ \sqrt{0{,}5} \]

olduğu üçün endeks şu şəkildə ters çevrilmiş və ölçeklenmiştir:

\[ GenderBalance = 1- \frac{D}{\sqrt{0{,}5}} \]

Endeks:

• Heyət yüzde 50 qadın və yüzde 50 kişi olduğunda 1,
• Heyət bütünüyle tek cinsiyetten oluştuğunda 0 değerini alır.

Bu ölçüm qadın oranının sürekli yükselmesini otomatik olaraq daha iyi kabul etmez. Yüzde 50’den hər iki yöndeki uzaklığı dengesizlik olaraq değerlendirir.

SAPS irqi və etnik çeşitlilik endeksi

SAPS, kurul üyelerinin gruplara ait olma olasılıklarının ortalarından oluşturulan bir yoğunlaşma ölçüsüdür:

\[ SAPS= \sum_{g=1}^{k}P_g^2 \]

Burada:

• \(P_g\), kurul üyelerinin \(g\) grubuna ait olma olasılıklarının ortasıdır.
• \(k\), kategori sayısıdır. Irk və etnik köken analizinde \(k=4\) istifadə edilmişdir.

Heyət tek bir grupta yoğunlaştıkça SAPS 1’e yaklaşır. Dört grubun eşit temsilinde en aşağı değer \(1/4\) olur. Araştırmacılar yüksək değerin yüksək çeşitlilik göstermesi üçün ölçüyü ters çevirmiştir:

\[ Diversity_{SAPS} = \frac{1-SAPS}{1-(1/k)} \]

Bu endeks tamamen tek gruptan oluşan kurulda 0, dört grubun eşit dağıldığı kurulda 1 değerini alır.

Entropi çeşitlilik endeksi

İkinci irqi və etnik çeşitlilik ölçüsü Shannon tipi entropiye dayanmaktadır:

\[ Entropy = -\sum_{g=1}^{k}p_g\ln(p_g) \]

Burada \(p_g\), heyətin \(g\) grubundaki sayım ağırlıklı üye oranıdır.

En yüksək entropi bütün gruplar eşit olduğunda \(\ln(k)\) değerine ulaştığı üçün normalleştirilmiş endeks:

\[ RacialDiversity_{Entropy} = \frac{-\sum_{g=1}^{k}p_g\ln(p_g)} {\ln(k)} \]

olaraq hesablanmışdır.

Dört kategori üçün payda \(\ln(4)\)’tür. Endeks tek gruplu kurulda 0, dört grubun eşit təmsil edildiyi kurulda 1 olur.

Heyət ilə yerli əhali arasındaki benzerlik

Çalışma kurul daxilindəki çeşitliliği, heyətin yerləşdiyi yerli əhalia benzemesinden ayırmaktadır. Çeşitli bir kurul yerli əhalia benzemeyebilir; homojen bir kurul isə homojen bir yerleşim alanının demografik yapısını yakından yansıtabilir.

Yerel demografik veriler American Community Survey Public Use Microdata Sample üzərindən PUMA düzeyinde oluşturulmuştur. PUMA’lar bir ştat içində en az 100.000 nüfusu içeren coğrafi alanlardır. Hər təşkilat posta kodu–PUMA eşleştirmesiyle bir PUMA’ya atanmıştır.

Heyətin və yerli əhaliun Asyalı, Siyah, Hispanik və Beyaz oranları sırasıyla \(b_g\) və \(p_g\) ilə gösterildiğinde uzaklık:

\[ D= \sqrt{ \sum_g(b_g-p_g)^2 } \]

olaraq hesablanmışdır.

Olası en yüksək uzaklık \(\sqrt{2}\) olduğu üçün benzerlik endeksi:

\[ RacialSimilarity = 1- \frac{D}{\sqrt{2}} \]

biçimindedir.

• 1 değeri kurul ilə yerli əhaliun eyni bileşime malik olduğunu,
• 0 değeri demografik profillerin tamamen ayrıştığını gösterir.

Örneklemin genel görünümü

Toplam gelir, ianə gəliri və kamu hibesi ortalarının birbirinden ayrılması önəmlidir. Çalışmanın əsas sonucu toplam gelir deyil, kamu hibelerinin çıkarılmasının ardından elde edilən təxminən xüsusi ianə toplama gəliridir.

2010’dan 2024’e yönetim kurulları nasıl değişti?

Ana Şekil 1 yalnız verilənlər dəstinin hər yılında gözlenen təşkilatları karşılaştırmaktadır. Böylece değişim, nümunəe yeni təşkilatların girmesinden deyil eyni təşkilatların kurul bileşimindeki dönüşümden kaynaklanmaktadır.

En böyük göreli artış Beyaz olmayan kadınların temsilinde görülür. Beyaz kişilər dövr boyunca en böyük grup olmayı sürdürmekle birlikdə payları düzenli olaraq azalmıştır.

Tüm təşkilatların kullanıldığı Ek Şekil A’da rakamlar bir miktar farklıdır:

• Beyaz erkeklerin payı %36,9’dan %33,4’e düşmüş,
• Beyaz kadınların payı %28,4’ten %27,5’e gerilemiş,
• Beyaz olmayan erkeklerin payı %20,3’ten %21,4’e yükselmiş,
• Beyaz olmayan kadınların payı %14,4’ten %17,7’ye yükselmiştir.

İki şekil arasındaki farklılık, birinin bütün yıllarda gözlenen sabit təşkilat grubunu, diğerinin isə ilgili yılda olan bütün elektron beyan sahiplerini kullanmasından kaynaklanmaktadır.

Kuruluş büyüklüğüne görə çeşitlilik eğilimleri

Şekil 2’de təşkilatlar orta katkı gelirlerine görə beş gruba ayrılmıştır. Grafikler büyüklük ilə cinsiyet və ırksal çeşitlilik arasında eyni yönde olmayan ilişkiler göstərir.

• Daha böyük ianə gəliri olan təşkilatlarda kadınların kurul daxilindəki orta nisbəti daha düşüktür.
• Buna karşılık daha böyük təşkilatlarda Beyaz olmayan üyelerin nisbəti daha yüksektir.
• Beyaz erkeklerin payı bütün büyüklük gruplarında azalmış və gruplar arasındaki fərq zaman içində daralmıştır.
• Irksal və etnik entropi böyük təşkilatlarda daha yüksək, dövr daxilindəki artış da en yüksək bağış grubunda daha belirgindir.

Bu tapıntılar “böyük təşkilatlar hər bakımdan daha çeşitli kurullara sahiptir” şəklində sadə bir nəticə vermemektedir. Qadın temsili ilə irqi və etnik çeşitlilik fərqli örüntüler göstərir.

Heyət büyüklüğü və üye değişimi

Şekil 3’e görə eyni təşkilatlardan oluşan panelde orta kurul büyüklüğü dövrin böyük bölümünde təxminən 11,5 üyede, ortanca büyüklük isə 9–10 üyede kalmıştır. COVID-19 dövrine yakın yıllarda ikisinde de sınırlı bir düşüş görülür.

Bağış geliri en yüksək təşkilatların kurulları orta 16–17 üyeden, en aşağı gelir grubundakiler isə təxminən 8–9 üyeden oluşmaktadır.

Kurula yeni katılan və ayrılan üye sayıları birbirine oldukça yakındır. Dönemin başında yılda orta 2,3–2,4 üye değişirken 2024’e doğru bu sayı təxminən 2,1’e düşmüştür. 2020–2021 dövrinde belirgin bir geçici azalma vardır.

Yeni və ayrılan üye sayılarının yakın hareket etmesi, çeşitlilik değişiminin kurulların sürekli büyümesinden çox ayrılan üyelerin fərqli özelliklere malik kişilerle değiştirilmesiyle oluştuğunu düşündürmektedir.

Tek tek demografik oranlar ilə bağış arasında doğrusal olmayan əlaqə

Şekil 4, qadın, Beyaz, Beyaz kişi və Siyah/Hispanik üye oranlarıyla düzeltilmiş logaritmik ianə gəlirini karşılaştırmaktadır. Grafikler tek bir grubun nisbəti arttıkça ianə gəlirinin sürekli yükseldiği və ya sürekli düştüğü şəklində doğrusal bir əlaqə göstermemektedir.

Qadın temsili

Qadın nisbəti çox aşağı kurullarda ianə gəliri daha düşüktür. Qadın temsili daha balanslı düzeylere yaklaştıkça bağış artmakta; çox yüksək qadın oranlarında əlaqə düzleşmekte və ardından gerilemektedir.

Beyaz kişi temsili

Beyaz kişi nisbəti çox aşağı düzeylerden təxminən heyətin üçte birine qədər yükselirken bağışta sınırlı bir artış görülmekte; nisbət üçte biri geçtikten sonra ianə gəliri belirgin şəkildə azalmaktadır.

Siyah və Hispanik təmsil

Siyah və Hispanik üyelerin birleşik nisbəti aşağı düzeylerden təxminən %25–30’a yükselirken ianə gəliri artmakta; daha yüksək oranlarda əlaqə zayıflamakta və aşağı dönmektedir.

Bu desenler tədqiqatçıların neden yalnız “qadın nisbəti” və ya “Beyaz olmayan nisbəti” yerine denge və çeşitlilik endekslerini əsas değişken olaraq kullandığını açıklamaktadır.

Ana ekonometrik model

Əsas tahmin denklemi şöyledir:

\[ Y_{ist} = \beta_1 GenderBalance_{it} + \beta_2 RacialDiversity_{it} + \beta_3 LogBoardCount_{it} + \alpha_i + \delta_{st} + \varepsilon_{ist} \]

Burada:

• \(i\), qeyri-kommersiya təşkilatu,
• \(s\), təşkilatun yerləşdiyi ştati,
• \(t\), vergi yılını,
• \(Y_{ist}\), logaritmik ianə toplama gelirini,
• \(GenderBalance_{it}\), gender balansı endeksini,
• \(RacialDiversity_{it}\), SAPS və ya entropi endeksini,
• \(LogBoardCount_{it}\), kurul üyesi sayısının logaritmasını,
• \(\alpha_i\), təşkilat sabit etkisini,
• \(\delta_{st}\), ştat–yıl sabit etkisini göstərir.

Standart hatalar hem təşkilat hem ştat düzeyinde kümelenmiştir. Bu iki yönlü kümeleme, eyni təşkilat daxilindəki yılların və eyni ştatteki təşkilatların hata terimlerinin birbirine bağlı olabileceğini dikkate almayı amaçlamaktadır.

Sabit etkiler neyi nəzarət ediyor?

Kuruluş sabit təsirləri zaman içində değişmeyen şu tür farklılıkları nəzarət eder:

• Kuruluşun əsas misyonu,
• Uzun dövrli itibarı,
• Tarixi bağışçı tabanı,
• Kuruluşun yerləşdiyi sabit yer,
• Kalıcı yönetim və örgüt kültürü.

Eyalet–yıl sabit təsirləri isə eyni ştatte müəyyən bir yılda bütün təşkilatları etkileyebilecek ekonomik durgunluk, vergi düzenlemesi, doğal afet, seçim ortamı və ya ştat genelindeki bağış eğilimleri kimi ortak gelişmeleri nəzarət eder.

Bununla birlikdə bu model, eyni təşkilatta zaman içində değişen bütün müşahidə olunmayan etkenleri ortadan kaldırmaz.

Cinsiyet dengesi ilə ianə toplama

Ana modellerde gender balansı əmsalsı istifadə olunan ırksal çeşitlilik ölçüsüne bağlı olmaksızın təxminən 0,034–0,035’tir və statistik baxımdan əhəmiyyətlidır.

Cinsiyet dengesi endeksinin standart sapması 0,324 olduğundan:

\[ 0{,}035\times0{,}324 \approx0{,}0113 \]

hesaplanmaktadır. Logaritmik nəticə dəyişəninde bu büyüklük təxminən %1,1’lik bağış artışı anlamına gelmektedir.

Ortalama ianə toplama gelirinin təxminən 856.000 dolar olduğu nümunəde bu əlaqə təxminən 9.700 dolara karşılık gelmektedir.

Bu nəticə, bir kurula müəyyən sayıda qadın eklemenin hər durumda tam olaraq 9.700 dolar ek bağış yaratacağını göstermez. Hesap, endeksteki bir standart kənarlaşmalıq təşkilat içi değişimle bağlı orta tahmini farktır.

Irksal və etnik çeşitlilik ilə ianə toplama

*** p<0,01.

SAPS endeksinin standart sapması 0,133 olduğundan:

\[ 0{,}205\times0{,}133 \approx0{,}0273 \]

elde edilir.

Entropi endeksinin standart sapması 0,240 olduğunda:

\[ 0{,}076\times0{,}240 \approx0{,}0182 \]

elde edilir.

İki fərqli yöntemle hesaplanan çeşitlilik endeksinin eyni yönde nəticə vermesi bulgunun yalnız tek bir endeks tanımına bağlı olmadığını göstərir.

Yerel nüfusa benzemek bağışları artırıyor mu?

Heyət ilə yerel PUMA nüfusunun irqi və etnik bənzərliyi üçün tahmin edilən əmsal müsbət olmakla birlikdə statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil.

Bu səbəbdən üçüncü hipotez desteklenmemiştir. Çalışmanın sonuçları açısından ianə toplamayla bağlı olan özellik, heyətin yerli əhaliun demografik kopyası olması deyil, heyətin kendi içində fərqli grupları barındırmasıdır.

Bu tapıntı yerel temsilin güven, hizmet kalitesi və ya yararlanıcı ilişkileri açısından önemsiz olduğunu göstermez. Yalnız tədqiqatda istifadə olunan ianə toplama ölçüsü üzərində güvenilir bir əlaqə bulunmadığını gösterir.

Çeşitlilik neden böyük təşkilatlarda daha güçlü?

Böyük təşkilat, bir önceki yıldaki toplam aktivləri ilgili yılın nümunə medianının üzərində olan təşkilat olaraq tanımlanmıştır.

Modelde çeşitlilik endeksleri böyük təşkilat göstergesiyle etkileşime sokulmuştur:

\[ \begin{aligned} Y_{ist}={}& \beta_1GenderBalance_{it} +\beta_2RacialDiversity_{it} +\beta_3Large_{it}\\ &+\beta_4(Large_{it}\times GenderBalance_{it})\\ &+\beta_5(Large_{it}\times RacialDiversity_{it})\\ &+\beta_6LogBoardCount_{it} +\alpha_i+\delta_{st}+\varepsilon_{ist} \end{aligned} \]

Kiçik təşkilatlarda gender balansı əmsalsı təxminən −0,010 olup əhəmiyyətli deyildir. Böyük təşkilat etkileşimi isə təxminən 0,089–0,090 və güclü şəkildə anlamlıdır.

Araştırmacıların hesaplamasına görə gender balansı endeksindeki bir standart kənarlaşmalıq artış böyük təşkilatlarda təxminən %2,6 daha yüksək ianə gəliriyle əlaqəlidirdir.

Irksal çeşitlilikte de eyni nümunə görülür:

• SAPS × böyük təşkilat əmsalsı 0,418’dir.
• Entropi × böyük təşkilat əmsalsı 0,192’dir.
• Kiçik təşkilatlarda əsas çeşitlilik əmsalları əhəmiyyətli deyildir.

Heyət–yerli əhali bənzərliyi ilə təşkilat büyüklüğü arasındaki etkileşim isə əhəmiyyətli deyildir.

Böyük təşkilatların neden fərqli olabileceğine ilişkin yorum

Çalışmada birkaç olası açıqlama tartışılmaktadır:

• Böyük təşkilatlar kamuoyu və bağışçılar tərəfindən daha görünür ola bilər.
• İdarə heyəti bileşimi daha dikkat çekici bir yönetişim sinyali oluşturabilir.
• Profesyonel ianə toplama ekipleri çeşitli üyelerin ağlarını daha etkili kullanabilir.
• Daha geniş bağışçı tabanları fərqli topluluklardan gelen əlaqələri gəlirə dönüştürebilir.
• Kiçik təşkilatlar kurucu, aile və ya dar yerel çevre bağlantılarına daha bağımlı ola bilər.

Bu mekanizmalar birbaşa ayrı ayrı test edilmemiştir. Tapıntılar yalnız çeşitlilik ilişkisinin böyük təşkilatlarda yoğunlaştığını göstərir.

Politik ortamın düzenleyici etkisi

Eyalet siyasət ideolojisi daha yüksək değerlerin daha muhafazakâr, daha aşağı değerlerin daha liberal ortamı gösterdiği sürekli bir ölçüdür.

Cinsiyet dengesi × siyasət ideolojisi əmsalsı −0,034; ırksal entropi × siyasət ideolojisi əmsalsı −0,031’dir.

Negatif etkileşim, ştat daha muhafazakâr hâle geldikçe çeşitlilik ilə ianə toplama arasındaki müsbət əlaqənin zayıfladığını; daha liberal ştatlerde isə güçlendiğini göstərir.

Ek analizlerde sabit, ekonomik və kültürel siyasət ideolojisi ölçüleri kullanıldığında etkileşimlerin yönü böyük dərəcədə korunmuştur.

Eyaletteki Beyaz nüfus payı

Cinsiyet dengesi × Hispanik olmayan Beyaz nüfus payı əmsalsı −0,069; ırksal entropi etkileşimi −0,043’tür.

Bu nəticə, Beyaz nüfus payının yükseldiği ştatlerde çeşitli kurullar ilə ianə toplama arasındaki ilişkinin zayıfladığını göstərir.

Araştırmacılar bu örüntünün daha homojen bağışçı ağlarında grup içi güven və ya benzerlik eğiliminin müxtəlifliyin sağladığı ağ və meşruiyet avantajlarını sınırlayabilmesiyle uyğun olduğunu bildirir.

Ancaq tədqiqat fərdi bağışçıların ırkını, siyasi görüşünü və ya bağış gerekçesini müşahidəlememektedir. Dolayısıyla bu mekanizma birbaşa sübutlanmış deyil.

Şəxs başına gelir

Cinsiyet dengesi × şəxs başına gelir əmsalsı 0,153; ırksal entropi × şəxs başına gelir əmsalsı 0,174’tür. İki etkileşim de müsbət və güclü şəkildə anlamlıdır.

Çeşitlilik ilə ianə toplama arasındaki əlaqə daha varlıklı ştatlerde güçlenmektedir. Bu durum yüksək bağış kapasitesinin və daha gelişmiş hayırseverlik altyapısının çeşitli kurulların malik olduğu ağ və meşruiyet avantajlarını gəlirə dönüştürmesini kolaylaştırabileceği düşüncesiyle uyumludur.

Kamu hibeleri və toplam gelir analizleri

Araştırmacılar əsas modelleri yalnız xüsusi ianə toplama gəliriyle sınırlı bırakmamıştır. Toplam katkılar və kamu hibeleri ayrı nəticə değişkenleri olaraq da incelenmiştir.

Toplam katkılarda:

• Cinsiyet dengesi əmsalsı təxminən 0,042,
• SAPS əmsalsı 0,220,
• Entropi əmsalsı 0,085’tir.

Kamu hibelerinde:

• Cinsiyet dengesi əmsalsı təxminən 0,064,
• SAPS əmsalsı 0,405,
• Entropi əmsalsı 0,182’dir.

Çeşitlilik əmsalları kamu hibelerinde əsas ianə gəliri modellerinden daha büyüktür. Buna karşılık kurul–yerli əhali bənzərliyi alternatif sonuçlarda da əhəmiyyətli deyildir.

Kamu hibeleri özel bağışlardan fərqli bir başvuru və qiymətləndirmə süreciyle verildiği üçün tədqiqat, bu sonucun ayrıca araştırılması gerektiğini bildirir.

Ters səbəblilik problemi

Əsas modellər çeşitli kurulların daha yüksək ianə gəliriyle birlikdə hareket ettiğini gösterir. Ancaq əlaqə ters yönde de oluşabilir:

Daha fazla bağış toplayan təşkilatlar büyüyüp profesyonelleştikleri üçün daha çeşitli üzvləri kurula çekiyor ola bilər.

Araştırmacılar bu olasılığı zaman sıralamasına dayalı iki testle incelemiştir.

Keçmiş bağış sonrakı çeşitliliği öngörüyor mu?

Bir önceki yılın logaritmik ianə gəliri sonrakı yılın çeşitlilik endeksleriyle ilişkilendirilmiştir. Katsayılar gender balansı, SAPS və entropi üçün 0,0001–0,0002 düzeyindedir.

Bazı əmsallar çox böyük müşahidə sayı nedeniyle statistik baxımdan əhəmiyyətli görünse de ekonomik büyüklükleri ihmal edilebilecek qədər küçüktür. Qadın nisbəti və Siyah/Hispanik nisbəti üçün əmsallar sıfırdan ayırt edilememiştir.

Keçmiş çeşitlilik sonrakı bağışı öngörüyor mu?

Çapraz gecikmeli modellerde bir önceki yılın çeşitliliği, önceki ianə gəliri nəzarət edilmesine rağmen sonrakı ianə gəlirini müsbət şəkildə öngörmüştür:

Keçmiş ianə gəlirinin sonrakı çeşitlilik üzerindeki karşılık gelen əmsalları isə təxminən sıfırdır.

İki yıllık gecikme testi

Ek G’de çeşitlilik və bağışların iki yıllık gecikmeleri birlikdə incelenmiştir.

Keçmiş çeşitlilik değişkenlerinin sonrakı ianə gəliri üzerindeki ortak anlamlılık testleri:

• Cinsiyet dengesi üçün F=4,46 və p=0,0161,
• SAPS üçün F=12,32 və p<0,001,
• Entropi üçün F=14,37 və p<0,001’dir.

Ters yönde, keçmiş bağışların sonrakı çeşitliliği öngörmesine ilişkin ortak testler əhəmiyyətli deyildir:

• Cinsiyet dengesi üçün p=0,6435,
• SAPS üçün p=0,3096,
• Entropi üçün p=0,2520’dir.

Zaman sıralaması müxtəlifliyin əvvəl, bağış artışının daha sonra geldiği yorumuyla uyumludur. Lakin Granger tipi öngörü testi gerçek ekonomik nedensellikle eyni deyil.

Neden hâlâ səbəblilik iddiası kurulamıyor?

Kuruluş içində eyni dövrde gerçekleşen müşahidə olunmayan bir değişim hem çeşitliliği hem bağışı təsir edə bilər. Örneğin:

• Yeni bir genel müdürün göreve başlaması,
• Kuruluşun misyonunu və ya stratejisini değiştirmesi,
• Böyük bir sermaye kampaniyası başlatması,
• Kurumsal markasını yenilemesi,
• Profesyonel ianə toplama ekibi kurması

eyni zamanda heyətin yenidən oluşturulmasına və bağışların yükselmesine yol açabilir.

Kuruluş sabit təsirləri və zaman gecikmeli testler bu tehdidi azaltır, ancak tamamen ortadan kaldırmaz. Bu səbəbdən müəlliflər sonuçlarını nedensel tahmin deyil, güçlü ilişkisel sübut olaraq tanımlamaktadır.

Çalışmanın güclü tərəfləri

• Üç milyondan fazla təşkilat-yıl müşahidəi istifadə edilmişdir.
• 2010–2024 arasındaki uzun dövrli değişimler incelenmiştir.
• Eyni təşkilat daxilindəki değişime odaklanan sabit etkili modellər kurulmuştur.
• Cinsiyet dengesi ilə ırksal çeşitlilik birbirinden ayrı ölçülmüşdür.
• Irksal çeşitlilik hem sayım hem olasılık temelli iki fərqli endeksle sınanmıştır.
• Heyət içi çeşitlilik ilə yerli əhalia benzerlik kavramsal olaraq ayrıştırılmıştır.
• Kuruluş büyüklüğü və ştat bağlamına görə heterojen nəticələr incelenmiştir.
• Ters səbəblilik bir və iki yıllık gecikmeli modellerle sınanmıştır.
• Toplam katkı və kamu hibeleri alternatif nəticə değişkenleri olaraq istifadə edilmişdir.
• Tek tek grup oranlarındaki doğrusal olmayan ilişkiler ayrı analiz edilmişdir.

Çalışmanın məhdudiyyətləri

• Çalışma hakemli bir jurnal yayını deyil, preprint niteliğindedir.
• Nəticələr ilişkiseldir; müxtəlifliyin bağışları birbaşa artırdığı kesin olaraq sübutlanmamıştır.
• Cinsiyet, ırk və etnik köken kişilerin kendi beyanlarından deyil adlarından tahmin edilmişdir.
• Ad temelli tahminler xüsusilə fərqli kültürel adlarda və çox əhəmiyyətli isimlerde hatalı ola bilər.
• Kullanılan irqi və etnik sınıflama dört geniş kategoriyle sınırlıdır.
• Heyət üyeliği, sıfır və ya eksik ücret bildirilmesi üzərindən dolaylı şəkildə belirlenmiştir.
• Elektron beyan veren təşkilatlar daha böyük və kurumsallaşmış təşkilatları orantısız təmsil edə bilər.
• Form 990-EZ təşkilatlarında kamu hibesi ayrı gösterilmediği üçün ianə gəliri ölçümü hibeleri içerebilir.
• Adı və ya soyadı eksik üzvləri olan təşkilatlar filtreleme nedeniyle nümunə dışında kalabilir.
• PUMA düzeyi yerli əhali, təşkilatun gerçek bağışçı tabanıyla eyni olmayabilir.
• Eyalet ideolojisi, gelir və nüfus yapısı fərdi bağışçı davranışlarının kaba göstergeleridir.
• Çalışma ianə toplama çabasını, kampanya maliyetini və ya çalışan performansını birbaşa ölçmemektedir.
• İdarə heyəti üyelerinin serveti, mesleği, əlaqələri və şəxsi bağışları verilənlər dəstinde yoxdur.
• Eyni dövrde değişen liderlik və strateji kimi müşahidə olunmayan etkenler tamamen dışlanamamaktadır.
• Çalışma yalnız ABD’deki 501(c)(3) kamu yararına təşkilatları kapsamaktadır.

Tədqiqat nə deyir?

• Eyni təşkilatun kurulu gender balansıne yaklaştığında ianə gəlirinde orta bir artış gözlenmektedir.
• Irksal və etnik çeşitlilikteki artış ianə toplama geliriyle müsbət əlaqəlidir.
• Bu əlaqə böyük təşkilatlarda yoğunlaşmaktadır.
• Çeşitlilik ilişkisi daha varlıklı və daha liberal ştatlerde güçlenmektedir.
• Beyaz nüfus payının yüksək olduğu ştatlerde əlaqə zəifləyir.
• Heyətin yerli əhalia demografik bənzərliyi ianə toplamayla əhəmiyyətli əlaqə göstermemektedir.
• Keçmiş çeşitlilik sonrakı bağışı proqnozlaşdırarkən keçmiş bağış sonrakı çeşitliliği ekonomik olaraq əhəmiyyətli şəkildə öngörmemektedir.
• Heyət bileşimi ilə bağış arasındaki əlaqə tek bir demografik grubun oranından çox denge və iç çeşitlilikle uyumludur.

Tədqiqat nə demir?

• Çeşitli bir kurul oluşturmak ianə gəlirini kesin olaraq artırır.
• Hər təşkilat üçün yüzde 50–50 cinsiyet dağılımı zorunlu və ya tek doğru yönetim modelidir.
• Belirli bir ırksal və ya etnik grubun üzvləri diğerlerinden daha iyi bağış toplar.
• Kiçik təşkilatlar çeşitlilikten hiçbir şəkildə yararlanmaz.
• Yerel toplumu təmsil etmek təşkilatun diğer sonuçları açısından önemsizdir.
• Çeşitlilik, yönetişim kalitesini və ya hizmet başarısını otomatik olaraq artırır.
• Bağışçıların tercihleri yalnız siyasi ideoloji və ya ırksal benzerlikle belirlenir.
• ABD’deki nəticələr başka ülkelerin sivil cəmiyyət təşkilatlarına birbaşa genellenebilir.
• Heyət çeşitliliği ianə toplama stratejisinin və ya təşkilat misyonunun yerine geçebilir.

Tətbiq açısından anlamı

Çalışmanın uygulamaya dönük mesajı, bir idarə heyətinun yalnız sembolik görünümüne odaklanmak deyil. Müxtəlifliyin ianə toplamayla bağlantısı xüsusilə təşkilatun bu fərqli üyelerin ağlarını, bilgisini və güvenilirliğini kullanabilecek kurumsal kapasiteye malik olduğu durumlarda ortaya çıkmaktadır.

Böyük təşkilatlarda çeşitli kurullar:

• Fərqli bağışçı topluluklarına erişimi,
• Kurumsal meşruiyeti,
• Cəmiyyət nezdindeki görünürlüğü,
• Bağış kampanyalarının tasarımını,
• Paydaşlarla iletişim kapasitesini

güçlendirebilir. Kiçik təşkilatlarda isə idarə heyəti bileşimini değiştirmek tek başına ölçülebilir bağış artışı yaratmayabilir. Bağış toplama altyapısı, profesyonel personel, mesajlandırma və əlaqə yönetimi de gerekli ola bilər.

Çalışma ayrıca heyətin demografik yapısını təşkilatun hizmet verdiği toplumla ilişkilendirmenin ianə toplama dışındaki yönetişim və təmsil sonuçları bakımından ayrıca incelenmesi gerektiğini göstərir.

Gelecek araştırmalar üçün sorular

• Çeşitli kurullar bağışları geniş sosyal ağlar yoluyla mı, daha yüksək meşruiyet yoluyla mı artırıyor?
• Heyət üyelerinin serveti və şəxsi bağış kapasitesi sonuçları nasıl değiştiriyor?
• Meslek, eğitim, siyasi bağlantı və sektör deneyimi demografik çeşitlilikten bağımsız bir rol oynuyor mu?
• Çeşitlilik yeni bağışçı kazanımını mı, mevcut bağışçıların daha yüksək məbləğ vermesini mi etkiliyor?
• Kamu hibesi sağlayan kurumlar çeşitli kurulları birbaşa bir qiymətləndirmə ölçütü olaraq kullanıyor mu?
• Heyət çeşitliliği yönetim kalitesini, harcama verimliliğini və yararlanıcı sonuçlarını nasıl etkiliyor?
• Kiçik təşkilatların çeşitliliği mənbə üretimine dönüştürebilmesi üçün hansı tamamlayıcı kapasitelere ihtiyacı var?
• Benzer nəticələr ABD dışındaki sivil cəmiyyət sistemlerinde de görülüyor mu?

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Texniki tədqiqat xülasəsi

Əsas model sonuçları

Standart sapma ölçeğinde nəticələr

Kuruluş büyüklüğü etkileşimleri

Eyalet konteksti etkileşimleri

Hipotezlerin sonucu

Ters səbəblilik testlerinin özeti

Sonuçların doğru okunması

Çalışmanın en güvenilir çıkarımı, idarə heyəti daxilindəki gender balansı və ırksal-etnik müxtəlifliyin ianə toplamayla müsbət lakin koşullara bağlı bir əlaqə göstermesidir.

İlişkinin xüsusilə böyük təşkilatlarda, yüksək gelirli ştatlerde və daha liberal politik ortamlarda ortaya çıkması, müxtəlifliyin ancak təşkilatun şəbəkələri və meşruiyeti mənbə üretimine dönüştürebildiği koşullarda finansal karşılık bulduğunu düşündürmektedir.

Heyət–yerli əhali benzerliğinin əhəmiyyətli olmaması isə bağış açısından əsas unsurun demografik eşleşmeden çox kurul daxilindəki farklılıklar olabileceğini göstərir.

Bununla birlikdə bütün tahminler müşahidəsel veriye dayanmaktadır. Çalışmanın sonuçları idarə heyəti çeşitliliğinin tek başına və birbaşa ianə gəlirini artırdığını sübutlamaz.

Mənbə və Metod Qeydi

Çalışmanın tam orijinal adı: Board Diversity and Nonprofit Fundraising

Müəlliflər və sırası: Samuel Kim; Ming zhu Wang; Daniel W. Elfenbein

Eş katkı və ya eş birinci yazarlık: PDF’de eş katkı ya da eş birinci yazarlık açıklaması yoxdur.

Sorumlu müəllif: PDF’de ayrı bir sorumlu müəllif belirtilmemiştir.

Müəllif iletişim bilgileri:

• Samuel Kim — kimsamuel@wustl.edu
• Ming zhu Wang — mingzhuw@uw.edu
• Daniel W. Elfenbein — elfenbein@wustl.edu

Kurumsal bağlantılar:

1. Samuel Kim — Washington University in St. Louis
2. Ming zhu Wang — University of Washington
3. Daniel W. Elfenbein — Washington University in St. Louis

DOI: 10.2139/ssrn.7038379

SSRN qeyd numarası: 7038379

Nəşr tarihi: 2 Temmuz 2026

Səhifə sayı: 67

Nəşr platforması: SSRN

Jurnal və ya konfrans: PDF’de hakemli jurnal ya da konfrans yayını belirtilmemiştir.

Mənbə türü: Böyük ölçekli boylamsal panel veri analizi içeren preprint/tədqiqat kâğıdı

Rəyçilik statusu: Hakem değerlendirmesinden geçtiğine ilişkin məlumat yoxdur. Çalışma hakemli makale olaraq deyil, preprint olaraq değerlendirilmelidir.

Resmî nəşr bağlantısı:SSRN üzerindeki resmî tədqiqat kaydı

Bu Türkçe içerik yüklenen PDF’nin ana metni, hipotezleri, veri işleme açıklamaları, çeşitlilik formulları, reqressiya modelleri, tabloları, 2010–2024 eğilim grafikleri, kurul büyüklüğü və üye değişimi görselleri, təşkilat büyüklüğü etkileşimleri, ştat konteksti analizleri və əks səbəblilik testleri incelenerek hazırlanmıştır.

PDF dışında yeni bir bilimsel tapıntı, kesin səbəblilik iddiası, bağış stratejisi garantisi və ya müəyyən bir demografik grup hakkında değer yargısı eklenmemiştir.

Çalışmanın əsas məhdudiyyətləri; demografik bilgilerin adlardan tahmin edilmesi, kurul üyeliğinin ücret bilgisi üzərindən dolaylı belirlenmesi, elektron beyan sahiplerinin nümunəde daha fazla təmsil edilmesi, 990-EZ ianə gəlirindeki kamu hibesi ölçüm problemi və eyni dövrde değişen müşahidə olunmayan təşkilat özelliklerinin tamamen dışlanamamasıdır.