Problemli rəqəmsal istifadə, bu sistematik icmalda problemli internet istifadəsi, problemli smartfon/sosial media istifadəsi və internet oyun oynama pozuntusu kimi həddindən artıq və ya nizamsız rəqəmsal davranış fenotiplərini əhatə edən bir araşdırma çərçivəsidir; bu kateqoriyaların hamısı eyni diaqnostik pozuntu və ya vahid neyrobioloji xəstəlik kimi qəbul edilmir. Sistematik icmal 2015–2025 dövründə yetkin insanlar üzərində aparılmış tədqiqatlardan seçilən 14 orijinal araşdırmanı struktur və funksional neyrogörüntüləmə, EEG və əlaqəli neyrobioloji üsullar baxımından sintez etmişdir. Təkrarlanan nəticələr xüsusilə fronto-striatal dövrələr, mükafat və salience sistemləri, inhibitor nəzarət mexanizmləri və default mode, salience və frontoparietal kimi genişmiqyaslı beyin şəbəkələri üzərində cəmlənir. Lakin tədqiqatların çoxu kəsiyvari, nümunələri nisbətən kiçik, istifadə olunan təriflər və görüntüləmə üsulları isə heterojendir; buna görə nəticələr vahid və təsdiqlənmiş “problemli internet istifadəsinin beyin mexanizmi” kimi şərh edilə bilməz.

İcmalda internet oyun oynama pozuntusuna dair sübutlar problemli smartfon və sosial media istifadəsinə dair sübutlardan daha genişdir. Oyunla əlaqəli ipuclarına verilən neyron cavablar, craving ilə əlaqəli P300 cavabları, precuneus və insula aktivləşməsi, prefrontal–striatal nəzarət dövrələri və bəzi ağ maddə yolları IGD tədqiqatlarında təkrarlanan araşdırma hədəfləri olmuşdur. Problemli internet istifadəsi tədqiqatlarında frontal nəzarət sahələri, precuneus, putamen, nucleus accumbens və orbitofrontal sistemlər; problemli smartfon və sosial media istifadəsində isə xüsusilə genişmiqyaslı funksional bağlantı şəbəkələri araşdırılmışdır.

Tədqiqatın ən mühüm elmi məhdudiyyəti istiqamət problemidir. Bir beyin bölgəsinin həcmi, aktivləşməsi və ya bağlantısallığı ilə problemli rəqəmsal davranış arasında əlaqə tapılması rəqəmsal istifadənin həmin beyin fərqinə səbəb olduğunu göstərmir. Kəsiyvari dizaynlar neyrobioloji fərqin davranışdan əvvəl mövcud olub-olmadığını və ya təkrarlanan rəqəmsal davranışın nəticəsi olub-olmadığını müəyyən edə bilmir.

Problemli İnternet İstifadəsində Vahid “Beyin İmzası” Varmı?

Xeyr. Bu sistematik icmal problemli internet istifadəsi, internet oyun oynama pozuntusu, problemli smartfon istifadəsi və problemli sosial media istifadəsinin bəzi ortaq neyrobioloji meyllər göstərə bildiyini, lakin bunların vahid və təsdiqlənmiş beyin imzasına endirilə bilməyəcəyini göstərir; sübut bazası heterojendir və xüsusilə internet oyun oynama pozuntusunun xeyrinə balanssızdır.

Mənbənin əsas yanaşması müxtəlif rəqəmsal davranışları vahid bioloji xəstəlik kimi birləşdirmək deyil. Əvəzində, müxtəlif tədqiqatlar arasında təkrarlanan neyrobioloji mövzuların olub-olmadığını araşdırmaqdır.

Bu təkrarlanan mövzular üç geniş sahədə qruplaşdırıla bilər:

• mükafatın və davranış baxımından əhəmiyyətli ipuclarının emalı,
• inhibitor nəzarət və icraedici tənzimləmə,
• diqqət, daxili zehni proseslər və emosiyanın tənzimlənməsi ilə əlaqəli genişmiqyaslı beyin şəbəkələrinin təşkili.

Bununla belə, oyun, sosial media, smartfon və ümumi internet istifadəsi davranış baxımından eyni deyil. Oyun istifadəsində mükafat, cue-reactivity və intensiv, cəlbedici mükafat axtarışı daha mühüm ola bilərkən; sosial media və smartfon istifadəsində sosial əhəmiyyət, arxayınlıq axtarma, yoxlama davranışı və sosial möhkəmləndirmə fərqli ağırlıqlarda rol oynaya bilər.

Buna görə eyni beyin şəbəkəsinin iki fərqli rəqəmsal davranışda müşahidə olunması davranışların bioloji baxımdan eyni olduğu demək deyil.

Mükafat Dövrəsi və İnhibitor Nəzarət Niyə Birlikdə Nəzərdən Keçirilir?

Mükafat dövrəsi və inhibitor nəzarət birlikdə nəzərdən keçirilir, çünki icmaldakı tədqiqatlar davranış baxımından əhəmiyyətli rəqəmsal ipuclarının motivasiya dəyəri qazanması ilə həmin ipuclarına verilən cavabın yuxarı səviyyəli nəzarətinin eyni davranış nümunəsində qarşı-qarşıya gələ biləcəyini göstərir; xüsusilə striatal mükafat sistemləri ilə prefrontal nəzarət sahələri bir çox tədqiqatda birlikdə və ya əlaqəli şəkildə araşdırılmışdır.

Fronto-striatal dövrələr, frontal korteks sahələri ilə striatum arasındakı anatomik və funksional əlaqələri ifadə edir. Bu sistemlər mükafatın qiymətləndirilməsi, seçim, vərdiş, qərarvermə və davranışın inhibə olunması kimi proseslərdə rol oynayır.

İcmaldakı struktur tədqiqatlar:

• putamen,
• nucleus accumbens,
• orbitofrontal korteks,
• inferior frontal girus daxilindəki pars opercularis

kimi bölgələrdə problemli internet istifadəsinin müxtəlif ölçüləri ilə əlaqələr bildirmişdir.

Məsələn, qadınlardan ibarət 144 nəfərlik struktur MRI tədqiqatında sağ pars opercularis-in boz maddə kütləsi və həcmi internet asılılığının şiddəti ilə əlaqəli bulunmuşdur. Digər 82 qadınlıq tədqiqatda putamen həcmi “control disorder”, nucleus accumbens həcmi isə “obsession” ölçüləri ilə əlaqələndirilmişdir.

Bu nəticələr “daha çox internet istifadəsi müəyyən bölgəni böyüdür” kimi şərh edilə bilməz. Kəsiyvari görüntüləmə yalnız struktur ilə davranış ölçümü arasındakı əlaqəni göstərir.

Orbitofrontal korteks, striatum və nucleus accumbens

Bu bölgələr mükafatın davranış dəyərinin qiymətləndirilməsi, yaxınlaşma davranışı, vərdişin formalaşması və seçim prosesləri baxımından əhəmiyyətlidir. İcmal problemli rəqəmsal davranış ədəbiyyatındakı struktur və funksional tədqiqatların dəfələrlə bu sistemlərə yönəldiyini göstərir.

Lakin vahid bir bölgəni “asılılıq mərkəzi” kimi müəyyən etmək elmi baxımdan uyğun deyil. Eyni bölgələr çoxsaylı normal koqnitiv və motivasiya funksiyalarında da iştirak edir.

Prefrontal nəzarət sahələri

Inferior frontal girus və middle frontal girus kimi frontal bölgələr uyğun olmayan cavabın dayandırılması, məqsədin saxlanılması və diqqətin nəzarəti kimi icraedici proseslərlə əlaqəlidir.

Problemli internet istifadəsi və IGD tədqiqatlarında bu bölgələrin aktivləşməsində və ya digər bölgələrlə bağlantısında fərqlər bildirilmişdir. İcmalın şərhi bu nümunənin azalmış top-down nəzarətlə uyğun ola biləcəyi yönündədir; lakin bu, birbaşa səbəbiyyət sübutu deyil.

Precuneus niyə tez-tez görünür?

Precuneus bir neçə tədqiqatda müxtəlif tapşırıqlar və şəbəkələr daxilində görünür. Cue-craving, zehni yorğunluq və default mode network bağlantıları bu bölgəni müxtəlif eksperimental kontekstlərdə ön plana çıxarmışdır.

65 nəfərlik bir IGD tədqiqatında pozuntunun şiddəti precuneus aktivləşməsi və həcmi ilə əlaqəli olmuş; hippocampus → precuneus bağlantısı artarkən middle frontal gyrus → precuneus bağlantısı azalmışdır.

82 nəfərlik problemli internet istifadəsi tədqiqatında isə subyektiv zehni yorğunluq PIU şiddəti ilə əlaqəli olmuş; precuneus və frontal giruslardakı tapşırıqla induksiya olunan BOLD dəyişiklikləri PIU və yorğunluq dəyişimi ilə mənfi əlaqələr göstərmişdir.

Insula və salience emalı

Insula orqanizm üçün davranış baxımından əhəmiyyətli daxili və ya xarici siqnalların müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqəli salience sistemlərinin mühüm komponentlərindən biridir.

Oyun ipuclarının təqdim edildiyi randomizə tədqiqatlarda IGD qrupunda precuneus və insula kimi bölgələrdə artmış neyron sinxronizasiyası bildirilmişdir.

Bu tip nəticələr rəqəmsal ipuclarının müəyyən şəxslərdə qeyri-mütənasib dərəcədə diqqətçəkən və motivasiya baxımından əhəmiyyətli hala gələ biləcəyini nəzərdə tutan modellərlə uyğundur.

İpucu reaktivliyi nədir?

Cue reactivity / ipucu reaktivliyi, davranış və ya mükafatla əvvəllər əlaqələndirilmiş stimul görüldükdə ortaya çıxan psixoloji, fizioloji və ya neyron cavab dəyişikliyidir.

İnternet oyun oynama pozuntusunda oyun görüntüləri, oyunla əlaqəli stimullar və ya xatırladıcılar bu cür ipucları ola bilər.

Mənbə təkrarlanan məruzqalmanın bu stimulların motivasiya əhəmiyyətini artıra biləcəyini irəli sürən incentive sensitization modelləri ilə nəticələr arasında konseptual uyğunluq olduğunu bildirir.

Lakin icmal incentive sensitization mexanizmini insanlarda birbaşa sübut etmir.

P300 nəyi göstərir?

P300, EEG-də stimulun qiymətləndirilməsi və diqqətlə əlaqəli koqnitiv proseslər zamanı görünə bilən hadisə ilə əlaqəli potensial komponentlərdən biridir.

46 iştirakçılı randomizə, ikiqat kor tədqiqatda Pz bölgəsindəki P300 ölçümü IGD ilə sağlam nəzarət qrupunu fərqləndirmiş və craving ilə əlaqəli bulunmuşdur. Oyun ipucu ilə eyni vaxtda cathodal transcranial direct current stimulation (tDCS) sonrasında craving, oyun müddəti və P300 alfa ölçümündə azalma; qərarvermədə yaxşılaşma bildirilmişdir.

Bu tək tədqiqat tDCS-nin IGD üçün ümumilikdə sübut olunmuş standart müalicə olduğu demək deyil.

EEG–fNIRS və Stroop tapşırığı

51 nəfərlik IGD tədqiqatında EEG ilə funksional yaxın infraqırmızı spektroskopiya (fNIRS) birlikdə istifadə edilmişdir.

Stroop tapşırığı zamanı IGD qrupunda:

• azalmış hemodinamik aktivlik,
• daha aşağı hadisə ilə əlaqəli potensial amplitudları,
• uzanmış latentlik

bildirilmişdir. Sol frontal EEG xüsusiyyətlərinin qrupları fərqləndirə bildiyi, davranış ölçümlərində isə fərq tapılmadığı bildirilmişdir.

Bu nəticə bəzi neyrofizioloji fərqlərin standart davranış performansı ölçümlərində aydın fərq yaranmadan da müşahidə oluna biləcəyini düşündürür; lakin tək bir tədqiqatın təsnifat performansı ümumi biomarker təsdiqi deyil.

Beyindəki Fərqlər Rəqəmsal İstifadənin Səbəbidir, yoxsa Nəticəsi?

Bu sistematik icmal səbəb–nəticə istiqamətini müəyyən edə bilmir; tədqiqatların çoxu kəsiyvari olduğuna görə müşahidə olunan beyin fərqlərinin problemli rəqəmsal davranışdan əvvəl mövcud olan meyllər, uzunmüddətli istifadənin neyroadaptiv nəticələri, kompensasiya prosesləri və ya başqa amillərlə əlaqəli korrelyatlar olub-olmadığı məlum deyil.

Bu məhdudiyyət xüsusilə struktur MRI nəticələrində mühümdür. Boz maddə həcmi və ya ağ maddə bütövlüyündə fərq görüldükdə bunun avtomatik olaraq patoloji “zədə” mənasına gəldiyi fərz edilə bilməz.

Bir neyrogörüntüləmə fərqi ən azı dörd müxtəlif izahla uyğun ola bilər:

1. davranışdan əvvəl mövcud olan neyrobioloji meyl,
2. təkrarlanan təcrübəyə bağlı neyroplastik adaptasiya,
3. davranış və ya koqnitiv tələbə qarşı kompensasiya mexanizmi,
4. araşdırılmamış başqa dəyişənlə əlaqəli qeyri-spesifik korrelyat.

Bunları ayırd etmək üçün eyni şəxslərin zaman ərzində izlənildiyi uzununa tədqiqatlar lazımdır.

Genişmiqyaslı beyin şəbəkələri

İcmalda ayrı-ayrı beyin bölgələri ilə yanaşı, bir neçə bölgənin koordinasiyalı işlədiyi genişmiqyaslı şəbəkələr də mühüm yer tutur.

Problemli smartfon və sosial media istifadəsində şəbəkə bağlantıları

59 nəfərlik istirahət-vəziyyəti fMRI tədqiqatında problemli smartfon və sosial media istifadəsinin şiddəti; dil, vizual, eşitmə, sensorimotor, icraedici və frontoparietal şəbəkələrin bəzi şəbəkədaxili bağlantı ölçüləri ilə mənfi əlaqəli bulunmuşdur.

42 nəfərlik başqa tədqiqatda diqqət şəbəkələrində artmış statik funksional bağlantı və dinamik şəbəkələrdə azalmış zaman dəyişkənliyi; vizual/dil və icraedici/frontoparietal şəbəkələrdə isə azalmış bağlantı bildirilmişdir.

Bu nəticələr bir-birinin tam eyni deyil. İcmalın mühüm töhfəsi də müxtəlif görüntüləmə nəticələrini vahid dəyişməz qəlibə məcbur etməmək, daha geniş şəbəkə tənzimlənməsi probleminin ola biləcəyini nəzərdən keçirməkdir.

Emosiyanın emalı və amygdala bağlantıları

65 nəfərlik problemli internet və həddindən artıq smartfon istifadəsi tədqiqatında emosional üz ifadələri emal edilərkən PIUQ obsession balı ilə amygdalanın koqnitiv nəzarət və sosial koqnitiv bölgələrlə funksional bağlantıları arasında əlaqələr bildirilmişdir.

Əlaqəli bağlantı bölgələri:

• posterior cingulate gyrus,
• anterior cingulate gyrus,
• supramarginal gyrus,
• middle temporal gyrus,
• frontal pole

kimi strukturlardır.

Bu nəticə emosional stimulların emalı ilə problemli internet davranışı arasında şəbəkə səviyyəsində əlaqə ola biləcəyini düşündürür; bu, konkret emosiyanın və ya psixiatrik simptomun birbaşa səbəbi olduğu demək deyil.

Sosial-semantik emal

51 iştirakçılı exploratory fMRI tədqiqatında internet asılılığı alt qruplarında emotional Stroop tapşırığı zamanı sol middle temporal gyrus və superior temporal gyrus aktivləşməsində azalma bildirilmişdir.

Mənbə bunu sosial sözlərin emalında dəyişmiş neyron cavabla əlaqələndirir.

Ağ maddə bütövlüyü

42 nəfərlik IGD diffuziya MRI tədqiqatında bəzi ağ maddə yollarında artmış fractional anisotropy (FA) bildirilmişdir.

Əlaqəli yollar arasında:

• anterior thalamic radiation (ATR),
• anterior limb of internal capsule (ALIC),
• corticospinal tract (CST),
• inferior fronto-occipital fasciculus (IFOF),
• corpus callosum,
• inferior longitudinal fasciculus (ILF)

yer alır.

Fractional anisotropy, diffuziya MRI-da su molekullarının istiqamətli hərəkət xüsusiyyətlərindən əldə edilən ağ maddə mikrostruktur göstəricisidir. Daha yüksək FA-nın avtomatik olaraq “daha sağlam” və ya “daha yaxşı” beyin mənasına gəldiyi deyilə bilməz; bioloji şərhi toxuma, inkişaf konteksti və tədqiqat dizaynından asılıdır.

İcmalın təklif etdiyi üçsahəli çərçivə

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat növü

Tədqiqat yetkinlərdə problemli rəqəmsal davranışların neyrobioloji korrelyatlarını qiymətləndirən sistematik icmaldır.

Meta-analiz aparılmamışdır.

Hesabatlandırma PRISMA 2020 tövsiyələrinə uyğun aparılmış və protokol PROSPERO CRD420261292598 identifikatoru ilə qeydiyyata alınmışdır.

Tarama dövrü

Daxil edilmə dövrü:

1 Yanvar 2015–31 Yanvar 2025

olaraq müəyyən edilmişdir.

Məlumat bazaları

Əsas tarama:

• PubMed,
• Scopus,
• Cochrane Library

üzərində aparılmışdır.

Google Scholar tamamlayıcı mənbə kimi istifadə edilmiş və təxminən 4580 nəticə arasından uyğunluq sırasına görə ilk 200 nəticə taranmışdır.

Web of Science, Embase və PsycINFO institusional abunə vasitəsilə əlçatan olmadığı üçün taranmamışdır.

Əsas axtarış anlayışları

Axtarış strategiyaları problemli rəqəmsal istifadə ilə neyrobioloji nəticələri birləşdirmişdir.

Əsas anlayışlar arasında:

• problematic internet use,
• problematic smartphone use,
• problematic social media use,
• internet gaming disorder,
• neuroimaging,
• EEG,
• biomarkers,
• reward processing,
• attentional control,
• emotional regulation,
• adults

yer almışdır.

Daxiletmə meyarları

Tədqiqatların:

1. yetkin insan iştirakçıları əhatə etməsi,
2. PIU, problemli smartfon istifadəsi, problemli sosial media istifadəsi və ya IGD-ni əsas fenomen kimi araşdırması,
3. struktur MRI, funksional MRI, diffuziya görüntüləmə, EEG, PET və ya biomarker kimi neyrobioloji üsul ehtiva etməsi,
4. İngilis dilində yayımlanması,
5. müəyyən edilmiş 2015–2025 zaman aralığında olması

tələb olunmuşdur.

Əsas xaricetmə meyarları

İcmal, meta-analiz, redaksiya və fikir yazıları; yalnız uşaq/yeniyetmə nümunələri; heyvan və in vitro tədqiqatlar; neyrobioloji nəticə ehtiva etməyən araşdırmalar və yalnız təsnifat/proqnoz məqsədli olub mexanistik neyrobioloji şərh verməyən hesablama tədqiqatları xaric edilmişdir.

Tədqiqat seçimi

Tam mətndə xaric edilən 12 qeydin doqquzu icmal/fikir yazısı, ikisi kifayət qədər şərh edilə bilən neyrobioloji nəticə təqdim etməyən tədqiqat və biri təkrar qeyd olmuşdur.

Bu Sistematik İcmalda Niyə Meta-Analiz Aparılmadı?

Meta-analiz aparılmadı, çünki tədqiqatlar problemli rəqəmsal davranış tərifləri, diaqnostik və ya skrininq hədləri, nümunələr, görüntüləmə modalitələri, tapşırıq paradiqmaları, ön emal üsulları, bağlantısallıq metrikləri və bildirilən neyrobioloji nəticələr baxımından kəmiyyətcə etibarlı şəkildə birləşdirilə bilməyəcək qədər heterojen idi.

Məsələn, eyni sintez daxilində:

• struktur boz maddə həcmi,
• fractional anisotropy,
• istirahət-vəziyyəti bağlantısallığı,
• tapşırıq-əsaslı BOLD aktivləşməsi,
• EEG P300,
• fNIRS hemodinamik cavabları

kimi fiziki və statistik baxımdan fərqli nəticələr mövcuddur.

Bunları vahid “beyin effekti” altında kəmiyyətcə birləşdirmək yanıltıcı ola bilərdi.

Keyfiyyət qiymətləndirilməsi necə aparıldı?

Mənbə neyrogörüntüləmə ədəbiyyatı üçün bütün tədqiqat növlərinə tətbiq oluna bilən vahid universal risk-of-bias alətinin olmadığını qeyd edərək icmala xas strukturlaşdırılmış narrativ keyfiyyət qiymətləndirilməsindən istifadə etmişdir.

Qiymətləndirilən sahələr:

1. iştirakçı və fenotip tərifinin aydınlığı,
2. nəzarət/müqayisə qrupunun uyğunluğu,
3. nümunə ölçüsü və statistik güc,
4. görüntünün əldə edilməsi və analiz proseslərinin şəffaflığı,
5. yaş, cins, psixiatrik komorbidlik və maddə istifadəsi kimi qarışdırıcıların nəzarəti,
6. hesabatlandırmanın bütövlüyü və şərh edilə bilməsi

olaraq müəyyən edilmişdir.

Vahid ümumi keyfiyyət balı hesablanmamışdır.

14 tədqiqatın əsas xüsusiyyətləri

İki randomizə tədqiqat nə göstərir?

14 tədqiqatın yalnız ikisi randomizə müdaxilə dizaynındadır.

Birinci tədqiqat yaxınlaşma qərəzinin dəyişdirilməsi ilə oyun ipuclarına verilən neyron cavabları qiymətləndirmişdir.

İkinci tədqiqatda oyun ipucu ilə eyni vaxtda parietal cathodal tDCS istifadə edilmiş və craving, oyun müddəti, P300 ölçümü və qərarvermə nəticələri araşdırılmışdır.

Bu iki araşdırmanın mövcudluğu bütün ədəbiyyatı eksperimental etmir. İcmalın ümumi sübut bazası hələ də böyük ölçüdə kəsiyvaridir.

Tədqiqatın dəstəklədikləri

• Problemli rəqəmsal davranış araşdırmalarında fronto-striatal dövrələr təkrarlanan neyrobioloji tədqiqat sahələridir.
• Mükafat və salience sistemləri, xüsusilə cue-reactivity və craving paradiqmalarında tez-tez görünür.
• İnhibitor nəzarət və icraedici sistemlərlə əlaqəli frontal bölgələrdə struktur və ya funksional fərqlər bildirilmişdir.
• Default mode, frontoparietal, attention və digər genişmiqyaslı şəbəkələrin funksional təşkilində fərqlər bildirən tədqiqatlar mövcuddur.
• Problemli smartfon və sosial media istifadəsi də funksional bağlantı fərqləri ilə əlaqələndirilmişdir.
• IGD üzrə neyrobioloji sübutlar digər problemli rəqəmsal davranış fenotiplərindən daha genişdir.
• Tədqiqatlar daha standart təriflərə, böyük nümunələrə, uzununa dizaynlara və multimodal yanaşmalara ehtiyac olduğunu göstərir.

Tədqiqatın dəstəkləmədikləri

• Problemli internet istifadəsinin vahid və universal beyin imzasına malik olduğu göstərilməmişdir.
• Problemli internet istifadəsi, problemli smartfon istifadəsi, problemli sosial media istifadəsi və IGD-nin neyrobioloji baxımdan eyni vəziyyət olduğu sübut edilməmişdir.
• Müşahidə olunan beyin fərqlərinin rəqəmsal istifadə tərəfindən yaradıldığı göstərilməmişdir.
• Boz maddə və ya ağ maddə fərqləri birbaşa beyin zədəsi kimi şərh edilə bilməz.
• Bir bölgədə daha yüksək və ya daha aşağı aktivləşmə avtomatik olaraq daha yaxşı və ya daha pis beyin funksiyası demək deyil.
• Mövcud tədqiqatlar bütün yetkin əhaliyə tətbiq edilə biləcək təsdiqlənmiş neyrobioloji diaqnostik test təqdim etmir.
• P300, fMRI bağlantısallığı və ya struktur MRI ölçümləri klinik diaqnostik biomarker kimi təsdiqlənməmişdir.
• İki randomizə tədqiqat müəyyən neyromodulyasiya və ya davranış müdaxilələrinin standart klinik müalicə olduğunu göstərmir.
• İcmal uşaqlar və yeniyetmələr üçün birbaşa nəticə vermir; yalnız yetkin araşdırmaları daxil edilmişdir.

Əsas məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət tədqiqat dizaynıdır. Araşdırmaların çoxu kəsiyvaridir və səbəbiyyətə imkan vermir.

İkinci məhdudiyyət nümunə ölçülərinin adətən təvazökar olmasıdır. Kiçik nümunələr aşağı statistik güc, qeyri-sabit effekt qiymətləndirmələri və təkrarlana bilmə problemləri yarada bilər.

Üçüncü məhdudiyyət fenotip təriflərindəki heterojenlikdir. PIU, IGD, problemli smartfon və sosial media istifadəsi üçün tədqiqatlar eyni diaqnostik meyarları, şkalaları və ya hədləri istifadə etməmişdir.

Dördüncü məhdudiyyət neyrobioloji üsulların müxtəlifliyidir. Struktur MRI, diffuziya MRI, task-fMRI, resting-state fMRI, EEG və fNIRS eyni bioloji kəmiyyəti ölçmür.

Ön emal pipeline-ları, tapşırıq paradiqmaları, bağlantısallıq ölçüləri və statistik hədlər də tədqiqatlar arasında dəyişmişdir.

Beşinci məhdudiyyət fenotip balanssızlığıdır. Sübut xüsusilə IGD üzərində cəmlənmişdir; problemli smartfon və sosial media istifadəsi daha az təmsil edilmişdir.

Altıncı məhdudiyyət məlumat bazalarının əhatəsidir. Web of Science, Embase və PsycINFO-ya çıxış olmadığından yalnız bu məlumat bazalarında indeksləşdirilmiş uyğun tədqiqatlar gözdən qaçmış ola bilər.

Yeddinci olaraq, nəşr qərəzi və məlumat bazası qərəzi istisna edilə bilməz.

Gələcək tədqiqatlar necə olmalıdır?

Mənbə gələcəkdə:

• uzununa tədqiqat dizaynlarının,
• daha böyük nümunələrin,
• multimodal neyrogörüntüləmənin,
• əvvəlcədən qeydiyyata alınmış analizlərin,
• daha uyğunlaşdırılmış fenotip və diaqnostik təriflərin,
• daha standart görüntüləmə protokollarının,
• psixiatrik komorbidlik və maddə istifadəsi kimi qarışdırıcıların daha güclü nəzarətinin,
• smartfon və sosial media fenotiplərinə daha çox diqqətin

zəruri olduğunu bildirir.

Əsas tədqiqat sualı artıq yalnız “problemli rəqəmsal istifadədə beyində nə fərqlidir?” deyil. Daha kritik sual müşahidə olunan fərqlərin əvvəldən mövcud olan meyl, simptom şiddətinin göstəricisi, təkrarlanan rəqəmsal davranışın nəticəsi və ya kompensasiyaedici adaptasiya olub-olmadığını ayırd edə bilməkdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Hyperconnected Minds: A Systematic Review of the Neurobiology of Problematic Internet Use

Müəlliflər: Rebeca-Isabela Molnar; Otilia-Rodica Butiu; Adriana Mihai.

Məsul müəllif: Rebeca-Isabela Molnar.

Qurumlar: Doctoral School of Medicine and Pharmacy, George Emil Palade University of Medicine, Science, and Technology of Targu Mures; Psychiatric Clinic 1, Mures County Hospital; Psychiatry Department, George Emil Palade University of Medicine, Science, and Technology of Targu Mures; Neuropsychiatric Hospital, Mures County Hospital, Romania.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / məqalə: 2026, 7, 113.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030113

Göndərilmə: 15 Fevral 2026.

Reviziya: 24 Aprel 2026.

Qəbul: 27 Aprel 2026.

Nəşr: 13 May 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı sistematik icmal; kəmiyyət meta-analizi aparılmamışdır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

PROSPERO: CRD420261292598.

Hesabatlandırma standartı: PRISMA 2020.

Tarama dövrü: 1 Yanvar 2015–31 Yanvar 2025.

Əsas məlumat bazaları: PubMed, Scopus və Cochrane Library.

Tamamlayıcı mənbə: Google Scholar; uyğunluq sırasındakı ilk 200 nəticə taranmışdır.

Əlçatmaz məlumat bazaları: Web of Science, Embase və PsycINFO.

Daxil edilən tədqiqat: 14 orijinal yetkin insan tədqiqatı.

Tədqiqat dizaynları: Əsasən kəsiyvari; iki randomizə müdaxilə tədqiqatı.

Əsas neyrobioloji üsullar: Struktur MRI, tapşırıq-əsaslı fMRI, istirahət-vəziyyəti fMRI, diffuziya MRI, EEG, EEG–fNIRS və neyromodulyasiya yanaşması.

Əsas fenotiplər: Problemli internet istifadəsi, internet oyun oynama pozuntusu, problemli smartfon istifadəsi və problemli sosial media istifadəsi.

Keyfiyyət qiymətləndirilməsi: Vahid standartlaşdırılmış ümumi risk-of-bias balı əvəzinə; fenotip tərifi, nəzarət qrupu, nümunə ölçüsü, neyrogörüntüləmə metodunun şəffaflığı, qarışdırıcıların nəzarəti və hesabatlandırma bütövlüyünü əhatə edən icmala xas strukturlaşdırılmış narrativ qiymətləndirmə istifadə edilmişdir.

Meta-analiz: Aparılmamışdır; metodoloji və fenotip heterojenliyi kəmiyyətcə birləşdirməni məhdudlaşdırmışdır.

Maliyyələşdirmə: Xarici maliyyələşdirmə alınmamışdır.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir; tədqiqat sistematik icmaldır.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni məlumat dəsti yaradılmamış və ya təhlil edilməmişdir; icmalın əsaslandığı məlumatlar məqalədə və əlavə materiallarda mövcuddur.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma R.-I.M. və A.M.; metodologiya O.-R.B.; doğrulama R.-I.M. və A.M.; formal analiz R.-I.M. və A.M.; araşdırma və resurslar R.-I.M. ilə A.M.; məlumatların kurasiyası R.-I.M. və A.M.; ilkin layihə üç müəllif; nəzərdən keçirmə/redaktə üç müəllif; vizuallaşdırma üç müəllif; nəzarət A.M.

Rəsmi nəşr statusu: MDPI qeydlərində 13 May 2026 tarixli PDF Version of Record kimi siyahıya alınır.

Əsas elmi məhdudiyyət: İcmalda müşahidə olunan struktur, funksional və elektrofizioloji fərqlər problemli rəqəmsal davranışlarla əlaqəli neyrobioloji korrelyatlardır; əsasən kəsiyvari məlumatlara söykəndiyinə görə səbəb–nəticə istiqaməti müəyyən edilə bilməz. Nəticələrin ən güclü hissəsi IGD-dən gəlir və bütün problemli rəqəmsal davranışların vahid ortaq neyrobioloji pozuntu olduğu göstərilməmişdir.

Mənbədaxili hesabatlandırma qeydi: Müzakirə bölməsindəki bəzi istinad nömrələri 6–7-ci səhifələrdəki Cədvəl 1-də verilən tədqiqat–nəticə uyğunluqları ilə tam üst-üstə düşmür. Xüsusilə mükafat sistemi struktur nəticələri və P300/cue-reactivity müzakirələrində bu fərq görünür. Verianla məzmununda mənbə nəticələri qorunmuş, bu istinad uyğunsuzluqları səssizcə yenidən nömrələnməmişdir.