Muammoli raqamli foydalanish, ushbu tizimli sharhda muammoli internetdan foydalanish, muammoli smartfon/ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va internet o‘yinlari buzilishi kabi haddan tashqari yoki tartibsiz raqamli xulq-atvor fenotiplarini qamrab oluvchi ko‘rib chiqish doirasidir; bu toifalarning barchasi bir xil diagnostik buzilish yoki yagona neyrobiologik kasallik sifatida qabul qilinmaydi. Tizimli sharh 2015–2025 davridagi katta yoshli odamlarda o‘tkazilgan tadqiqotlardan tanlangan 14 original tadqiqotni tuzilmaviy va funksional neyrovizualizatsiya, EEG va bog‘liq neyrobiologik usullar nuqtayi nazaridan sintez qilgan. Takrorlanadigan natijalar ayniqsa fronto-striatal zanjirlar, mukofot va salience tizimlari, ingibitor nazorat mexanizmlari hamda default mode, salience va frontoparietal kabi yirik miqyosli miya tarmoqlariga qaratilgan. Biroq tadqiqotlarning aksariyati kesimiy, namunalari nisbatan kichik, qo‘llangan ta’riflar va tasvirlash usullari esa geterogendir; shu sababli natijalarni yagona va tasdiqlangan “muammoli internetdan foydalanishning miya mexanizmi” sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Sharhda internet o‘yinlari buzilishiga oid dalillar muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishga oid dalillarga qaraganda kengroqdir. O‘yin bilan bog‘liq signallarga berilgan neyron javoblar, craving bilan bog‘liq P300 javoblari, precuneus va insula faollashuvi, prefrontal–striatal nazorat zanjirlari va ayrim oq modda yo‘llari IGD tadqiqotlarida takroriy tadqiqot nishonlari bo‘lgan. Muammoli internetdan foydalanish tadqiqotlarida frontal nazorat hududlari, precuneus, putamen, nucleus accumbens va orbitofrontal tizimlar; muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishda esa ayniqsa yirik miqyosli funksional bog‘lanish tarmoqlari o‘rganilgan.

Tadqiqotning eng muhim ilmiy cheklovi yo‘nalish muammosidir. Miya hududining hajmi, faollashuvi yoki bog‘lanishi bilan muammoli raqamli xulq-atvor o‘rtasida bog‘liqlik topilishi raqamli foydalanish ushbu miya farqiga sabab bo‘lganini ko‘rsatmaydi. Kesimiy dizaynlar neyrobiologik farq xulq-atvordan oldin mavjud bo‘lganmi yoki takroriy raqamli xulq-atvor natijasimi, aniqlay olmaydi.

Muammoli Internetdan Foydalanishda Yagona “Miya Imzosi” Bormi?

Yo‘q. Ushbu tizimli sharh muammoli internetdan foydalanish, internet o‘yinlari buzilishi, muammoli smartfondan foydalanish va muammoli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish ayrim umumiy neyrobiologik tendensiyalarni ko‘rsatishi mumkinligini, ammo ularni yagona va tasdiqlangan miya imzosiga qisqartirib bo‘lmasligini ko‘rsatadi; dalillar bazasi geterogen va ayniqsa internet o‘yinlari buzilishi foydasiga nomutanosibdir.

Manbaning asosiy yondashuvi turli raqamli xulq-atvorlarni yagona biologik kasallik sifatida birlashtirish emas. Aksincha, turli tadqiqotlar orasida takrorlanuvchi neyrobiologik mavzular bor-yo‘qligini tekshirishdir.

Ushbu takrorlanuvchi mavzularni uchta keng sohaga jamlash mumkin:

• mukofot va xulq-atvor jihatidan muhim signallarni qayta ishlash,
• ingibitor nazorat va ijroiy tartibga solish,
• diqqat, ichki aqliy jarayonlar va hissiyotlarni boshqarish bilan bog‘liq yirik miqyosli miya tarmoqlarining tashkil topishi.

Shu bilan birga, o‘yin, ijtimoiy tarmoqlar, smartfon va umumiy internetdan foydalanish xulq-atvor nuqtayi nazaridan bir xil emas. O‘yin foydalanishida mukofot, cue-reactivity va kuchli jalb etuvchi mukofot izlash muhimroq bo‘lishi mumkin; ijtimoiy tarmoqlar va smartfon foydalanishida esa ijtimoiy ahamiyat, taskin izlash, tekshirish xulqi va ijtimoiy mustahkamlash turli og‘irlikda rol o‘ynashi mumkin.

Shuning uchun bir xil miya tarmog‘ining ikki xil raqamli xulq-atvorda kuzatilishi bu xulq-atvorlarning biologik jihatdan aynan bir xil ekanini anglatmaydi.

Mukofot Zanjiri va Ingibitor Nazorat Nega Birga Ko‘rib Chiqiladi?

Mukofot zanjiri va ingibitor nazorat birga ko‘rib chiqiladi, chunki sharhdagi tadqiqotlar xulq-atvor jihatidan muhim raqamli signallarning motivatsion qiymat kasb etishi bilan ushbu signallarga javobning yuqori darajadagi nazorati bir xil xulq-atvor namunasi doirasida qarama-qarshi kelishi mumkinligini ko‘rsatadi; ayniqsa striatal mukofot tizimlari va prefrontal nazorat hududlari ko‘plab tadqiqotlarda birgalikda yoki o‘zaro bog‘liq tarzda o‘rganilgan.

Fronto-striatal zanjirlar, frontal korteks hududlari bilan striatum o‘rtasidagi anatomik va funksional bog‘lanishlarni anglatadi. Ushbu tizimlar mukofotni baholash, tanlov, odat, qaror qabul qilish va xulq-atvorni to‘xtatish kabi jarayonlarda rol o‘ynaydi.

Sharhdagi tuzilmaviy tadqiqotlar:

• putamen,
• nucleus accumbens,
• orbitofrontal korteks,
• inferior frontal girus ichidagi pars opercularis

kabi hududlarda muammoli internetdan foydalanishning turli o‘lchamlari bilan bog‘liqliklarni bildirgan.

Masalan, ayollardan iborat 144 kishilik tuzilmaviy MRI tadqiqotida o‘ng pars opercularis kulrang modda massasi va hajmi internetga qaramlik og‘irligi bilan bog‘liq topilgan. Boshqa 82 ayollik tadqiqotda putamen hajmi “control disorder”, nucleus accumbens hajmi esa “obsession” o‘lchamlari bilan bog‘langan.

Bu natijalarni “ko‘proq internetdan foydalanish muayyan hududni kattalashtiradi” tarzida talqin qilib bo‘lmaydi. Kesimiy tasvirlash faqat tuzilma va xulq-atvor o‘lchovi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.

Orbitofrontal korteks, striatum va nucleus accumbens

Bu hududlar mukofotning xulq-atvoriy qiymatini baholash, yaqinlashish xulqi, odat shakllanishi va tanlov jarayonlari uchun muhimdir. Sharh muammoli raqamli xulq-atvor adabiyotidagi tuzilmaviy va funksional tadqiqotlar ushbu tizimlarga qayta-qayta yo‘naltirilganini ko‘rsatadi.

Biroq yagona bir hududni “qaramlik markazi” deb ta’riflash ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas. Xuddi shu hududlar ko‘plab normal kognitiv va motivatsion funksiyalarda ham qatnashadi.

Prefrontal nazorat hududlari

Inferior frontal girus va middle frontal girus kabi frontal hududlar nomaqbul javobni to‘xtatish, maqsadni ushlab turish va diqqatni boshqarish kabi ijroiy jarayonlar bilan bog‘liq.

Muammoli internetdan foydalanish va IGD tadqiqotlarida ushbu hududlarning faollashuvi yoki boshqa hududlar bilan bog‘lanishida farqlar qayd etilgan. Sharh talqiniga ko‘ra, bu naqsh pasaygan top-down nazorat bilan mos kelishi mumkin; ammo bu bevosita sababiylik dalili emas.

Precuneus nega tez-tez uchraydi?

Precuneus bir nechta tadqiqotda turli vazifalar va tarmoqlar doirasida uchraydi. Cue-craving, aqliy charchoq va default mode network bog‘lanishlari bu hududni turli eksperimental kontekstlarda ajratib ko‘rsatgan.

65 kishilik IGD tadqiqotida buzilish og‘irligi precuneus faollashuvi va hajmi bilan bog‘liq topilgan; hippocampus → precuneus bog‘lanishi ortgan, middle frontal gyrus → precuneus bog‘lanishi esa kamaygan.

82 kishilik muammoli internetdan foydalanish tadqiqotida esa subyektiv aqliy charchoq PIU og‘irligi bilan bog‘liq bo‘lgan; precuneus va frontal giruslardagi vazifa bilan induksiya qilingan BOLD o‘zgarishlari PIU va charchoq o‘zgarishi bilan salbiy bog‘lanishlarni ko‘rsatgan.

Insula va salience qayta ishlashi

Insula organizm uchun xulq-atvor jihatidan muhim ichki yoki tashqi signallarni aniqlash bilan bog‘liq salience tizimlarining muhim tarkibiy qismlaridan biridir.

O‘yin signallari taqdim etilgan randomizatsiyalangan tadqiqotlarda IGD guruhida precuneus va insula kabi hududlarda oshgan neyron sinxronizatsiya qayd etilgan.

Bunday natijalar raqamli signallar ayrim odamlarda nomutanosib darajada diqqatni tortuvchi va motivatsion jihatdan muhim bo‘lib qolishi mumkinligini nazarda tutuvchi modellarga mos keladi.

Signal reaktivligi nima?

Cue reactivity / signal reaktivligi, xulq-atvor yoki mukofot bilan avval bog‘langan stimul ko‘rilganda yuzaga keladigan psixologik, fiziologik yoki neyron javob o‘zgarishidir.

Internet o‘yinlari buzilishida o‘yin tasvirlari, o‘yin bilan bog‘liq stimullar yoki eslatuvchilar bunday signallar bo‘lishi mumkin.

Manba takroriy ta’sir ushbu stimullarning motivatsion ahamiyatini oshirishi mumkinligini taklif qiluvchi incentive sensitization modellari bilan natijalar o‘rtasida konseptual muvofiqlik borligini ta’kidlaydi.

Biroq sharh incentive sensitization mexanizmini odamlarda bevosita isbotlamaydi.

P300 nimani ko‘rsatadi?

P300, EEG-da stimulni baholash va diqqat bilan bog‘liq kognitiv jarayonlar paytida kuzatilishi mumkin bo‘lgan hodisa bilan bog‘liq potensial komponentlaridan biridir.

46 ishtirokchili randomizatsiyalangan, ikki tomonlama ko‘r tadqiqotda Pz hududidagi P300 o‘lchovi IGD guruhini sog‘lom nazorat guruhidan ajratgan va craving bilan bog‘liq topilgan. O‘yin signali bilan bir vaqtda cathodal transcranial direct current stimulation (tDCS) dan so‘ng craving, o‘yin davomiyligi va P300 alfa o‘lchovida pasayish; qaror qabul qilishda yaxshilanish qayd etilgan.

Ushbu bitta tadqiqot tDCS IGD uchun umumiy tarzda isbotlangan standart davolash ekanini anglatmaydi.

EEG–fNIRS va Stroop vazifasi

51 kishilik IGD tadqiqotida EEG va funksional yaqin infraqizil spektroskopiya (fNIRS) birgalikda qo‘llangan.

Stroop vazifasi davomida IGD guruhida:

• pasaygan gemodinamik faollik,
• pastroq hodisa bilan bog‘liq potensial amplitudalari,
• uzaygan latentlik

qayd etilgan. Chap frontal EEG xususiyatlari guruhlarni ajrata olgani, xulq-atvor o‘lchovlarida esa farq topilmagani bildirilgan.

Bu natija ayrim neyrofiziologik farqlar standart xulq-atvor samaradorligi o‘lchovlarida aniq farq yuzaga kelmasdan ham kuzatilishi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq bitta tadqiqotning tasniflash samaradorligi umumiy biomarker tasdig‘i emas.

Miyadagi Farqlar Raqamli Foydalanishning Sababimi yoki Natijasimi?

Ushbu tizimli sharh sabab–natija yo‘nalishini aniqlay olmaydi; tadqiqotlarning aksariyati kesimiy bo‘lgani uchun kuzatilgan miya farqlari muammoli raqamli xulq-atvordan oldin mavjud bo‘lgan moyilliklarmi, uzoq muddatli foydalanishning neyroadaptiv natijalarimi, kompensatsiya jarayonlarimi yoki boshqa omillar bilan bog‘liq korrelyatlarmi — noma’lum.

Bu cheklov ayniqsa tuzilmaviy MRI natijalarida muhimdir. Kulrang modda hajmi yoki oq modda yaxlitligidagi farq kuzatilganda, bu avtomatik ravishda patologik “zarar” degani deb bo‘lmaydi.

Neyrovizualizatsiyadagi farq kamida to‘rtta turli izoh bilan mos kelishi mumkin:

1. xulq-atvordan oldin mavjud bo‘lgan neyrobiologik moyillik,
2. takroriy tajribaga bog‘liq neyroplastik moslashuv,
3. xulq-atvoriy yoki kognitiv talabga qarshi kompensatsiya mexanizmi,
4. o‘rganilmagan boshqa o‘zgaruvchi bilan bog‘liq, spetsifik bo‘lmagan korrelyat.

Bularni ajratish uchun ayni shaxslar vaqt davomida kuzatiladigan uzunlamasına tadqiqotlar zarur.

Yirik miqyosli miya tarmoqlari

Sharhda alohida miya hududlaridan tashqari bir nechta hudud muvofiqlashgan holda ishlaydigan yirik miqyosli tarmoqlar ham muhim o‘rin tutadi.

Muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishda tarmoq bog‘lanishlari

59 kishilik dam olish-holati fMRI tadqiqotida muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish og‘irligi; til, vizual, eshitish, sensorimotor, ijroiy va frontoparietal tarmoqlarning ayrim tarmoq-ichki bog‘lanish o‘lchovlari bilan salbiy bog‘liq topilgan.

42 kishilik boshqa tadqiqotda diqqat tarmoqlarida oshgan statik funksional bog‘lanish va dinamik tarmoqlarda kamaygan vaqt o‘zgaruvchanligi; vizual/til va ijroiy/frontoparietal tarmoqlarda esa pasaygan bog‘lanish qayd etilgan.

Bu natijalar bir-birining aynan nusxasi emas. Sharhning muhim hissasi ham turli tasvirlash natijalarini bitta o‘zgarmas qolipga majburlamaslik va kengroq tarmoq tartibga solinishi muammosi bo‘lishi mumkinligini ko‘rib chiqishdir.

Hissiyotlarni qayta ishlash va amygdala bog‘lanishlari

65 kishilik muammoli internet va haddan tashqari smartfon foydalanish tadqiqotida hissiy yuz ifodalari qayta ishlanganda PIUQ obsession bali bilan amygdala hamda kognitiv nazorat/ijtimoiy kognitsiya hududlari orasidagi funksional bog‘lanishlar o‘rtasida aloqalar qayd etilgan.

Tegishli bog‘lanish hududlari:

• posterior cingulate gyrus,
• anterior cingulate gyrus,
• supramarginal gyrus,
• middle temporal gyrus,
• frontal pole

kabi tuzilmalardir.

Ushbu topilma hissiy stimullarni qayta ishlash bilan muammoli internet xulq-atvori o‘rtasida tarmoq darajasida bog‘liqlik bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi; bu muayyan hissiyot yoki psixiatrik simptomning bevosita sababi degani emas.

Ijtimoiy-semantik qayta ishlash

51 ishtirokchili exploratory fMRI tadqiqotida internetga qaramlik kichik guruhlarida emotional Stroop vazifasi paytida chap middle temporal gyrus va superior temporal gyrus faollashuvida pasayish qayd etilgan.

Manba buni ijtimoiy so‘zlarni qayta ishlashdagi o‘zgargan neyron javob bilan bog‘laydi.

Oq modda yaxlitligi

42 kishilik IGD diffuziya MRI tadqiqotida ayrim oq modda yo‘llarida oshgan fractional anisotropy (FA) qayd etilgan.

Tegishli yo‘llar orasida:

• anterior thalamic radiation (ATR),
• anterior limb of internal capsule (ALIC),
• corticospinal tract (CST),
• inferior fronto-occipital fasciculus (IFOF),
• corpus callosum,
• inferior longitudinal fasciculus (ILF)

mavjud.

Fractional anisotropy, diffuziya MRI-da suv molekulalarining yo‘nalishli harakat xususiyatlaridan hosil qilinadigan oq modda mikrostrukturasi ko‘rsatkichidir. Yuqoriroq FA avtomatik ravishda “sog‘lomroq” yoki “yaxshiroq” miya degani deb bo‘lmaydi; biologik talqin to‘qima, rivojlanish konteksti va tadqiqot dizayniga bog‘liq.

Sharh taklif qilgan uch sohalik doira

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot turi

Tadqiqot katta yoshli odamlarda muammoli raqamli xulq-atvorlarning neyrobiologik korrelyatlarini baholovchi tizimli sharhdir.

Meta-tahlil o‘tkazilmagan.

Hisobot berish PRISMA 2020 tavsiyalari asosida amalga oshirilgan va protokol PROSPERO CRD420261292598 identifikatori bilan ro‘yxatga olingan.

Qidiruv davri

Kiritish davri:

1 Yanvar 2015–31 Yanvar 2025

deb belgilangan.

Ma’lumotlar bazalari

Asosiy qidiruv:

• PubMed,
• Scopus,
• Cochrane Library

orqali amalga oshirilgan.

Google Scholar qo‘shimcha manba sifatida ishlatilgan va taxminan 4580 natija orasidan aloqadorlik tartibiga ko‘ra dastlabki 200 natija ko‘rib chiqilgan.

Web of Science, Embase va PsycINFO institutsional obuna orqali mavjud bo‘lmagani uchun ko‘rib chiqilmagan.

Asosiy qidiruv tushunchalari

Qidiruv strategiyalari muammoli raqamli foydalanishni neyrobiologik natijalar bilan birlashtirgan.

Asosiy tushunchalar qatoriga:

• problematic internet use,
• problematic smartphone use,
• problematic social media use,
• internet gaming disorder,
• neuroimaging,
• EEG,
• biomarkers,
• reward processing,
• attentional control,
• emotional regulation,
• adults

kirgan.

Kiritish mezonlari

Tadqiqotlar:

1. katta yoshli inson ishtirokchilarini o‘z ichiga olishi,
2. PIU, muammoli smartfondan foydalanish, muammoli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish yoki IGD-ni asosiy fenomen sifatida o‘rganishi,
3. tuzilmaviy MRI, funksional MRI, diffuziya tasvirlash, EEG, PET yoki biomarker kabi neyrobiologik usulni o‘z ichiga olishi,
4. ingliz tilida nashr etilgan bo‘lishi,
5. belgilangan 2015–2025 vaqt oralig‘ida joylashishi

talab qilingan.

Asosiy chiqarib tashlash mezonlari

Sharhlar, meta-tahlillar, tahririy va fikr maqolalari; faqat bolalar/o‘smirlar namunalari; hayvon va in vitro tadqiqotlari; neyrobiologik natijani o‘z ichiga olmaydigan tadqiqotlar hamda faqat tasniflash/bashorat maqsadiga qaratilib, mexanistik neyrobiologik talqin bermaydigan hisoblash tadqiqotlari chiqarib tashlangan.

Tadqiqotlarni tanlash

To‘liq matnda chiqarib tashlangan 12 yozuvning to‘qqiztasi sharh/fikr maqolasi, ikkitasi yetarlicha talqin qilinadigan neyrobiologik natija bermagan tadqiqot va bittasi takroriy yozuv bo‘lgan.

Ushbu Tizimli Sharhda Nega Meta-Tahlil O‘tkazilmadi?

Meta-tahlil o‘tkazilmadi, chunki tadqiqotlar muammoli raqamli xulq-atvor ta’riflari, diagnostik yoki skrining chegaralari, namunalar, tasvirlash modalitetlari, vazifa paradigmalar, oldindan qayta ishlash usullari, bog‘lanish metrikalari va hisobot qilingan neyrobiologik natijalar bo‘yicha miqdoriy jihatdan ishonchli birlashtirish uchun haddan tashqari geterogen edi.

Masalan, bir xil sintez ichida:

• tuzilmaviy kulrang modda hajmi,
• fractional anisotropy,
• dam olish-holati bog‘lanishi,
• vazifa-asosli BOLD faollashuvi,
• EEG P300,
• fNIRS gemodinamik javoblari

kabi fizik va statistik jihatdan turli natijalar mavjud.

Ularni yagona “miya effekti” ostida miqdoriy birlashtirish chalg‘ituvchi bo‘lishi mumkin edi.

Sifatni baholash qanday amalga oshirildi?

Manba neyrovizualizatsiya adabiyoti uchun barcha tadqiqot turlariga tatbiq etiladigan yagona universal risk-of-bias vositasi yo‘qligini ta’kidlab, sharhga xos tuzilgan narrativ sifat baholashidan foydalangan.

Baholangan sohalar:

1. ishtirokchi va fenotip ta’rifining aniqligi,
2. nazorat/taqqoslash guruhining mosligi,
3. namuna hajmi va statistik quvvat,
4. tasvirlarni olish va tahlil jarayonlarining shaffofligi,
5. yosh, jins, psixiatrik komorbidlik va modda iste’moli kabi chalkashtiruvchi omillarni nazorat qilish,
6. hisobotning yaxlitligi va talqin qilinuvchanligi

deb belgilangan.

Yagona umumiy sifat bali hisoblanmagan.

14 tadqiqotning asosiy xususiyatlari

Ikki randomizatsiyalangan tadqiqot nimani ko‘rsatadi?

14 tadqiqotning faqat ikkitasi randomizatsiyalangan aralashuv dizayniga ega.

Birinchi tadqiqot yaqinlashish og‘ishini o‘zgartirish orqali o‘yin signallariga berilgan neyron javoblarni baholagan.

Ikkinchi tadqiqotda o‘yin signali bilan bir vaqtda parietal cathodal tDCS qo‘llanib, craving, o‘yin davomiyligi, P300 o‘lchovi va qaror qabul qilish natijalari o‘rganilgan.

Bu ikki tadqiqotning mavjudligi butun adabiyotni eksperimental qilmaydi. Sharhning umumiy dalillar bazasi hali ham katta darajada kesimiydir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan jihatlar

• Muammoli raqamli xulq-atvor tadqiqotlarida fronto-striatal zanjirlar takrorlanuvchi neyrobiologik tadqiqot sohalaridir.
• Mukofot va salience tizimlari, ayniqsa cue-reactivity va craving paradigmalarida tez-tez uchraydi.
• Ingibitor nazorat va ijroiy tizimlar bilan bog‘liq frontal hududlarda tuzilmaviy yoki funksional farqlar qayd etilgan.
• Default mode, frontoparietal, attention va boshqa yirik miqyosli tarmoqlarning funksional tashkilida farqlar qayd etilgan tadqiqotlar mavjud.
• Muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish ham funksional bog‘lanish farqlari bilan bog‘langan.
• IGD bo‘yicha neyrobiologik dalillar boshqa muammoli raqamli xulq-atvor fenotiplariga qaraganda kengroq.
• Tadqiqotlar ko‘proq standart ta’riflar, katta namunalar, uzunlamasına dizaynlar va multimodal yondashuvlarga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan jihatlar

• Muammoli internetdan foydalanishning yagona va universal miya imzosi borligi ko‘rsatilmagan.
• Muammoli internetdan foydalanish, muammoli smartfondan foydalanish, muammoli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va IGD neyrobiologik jihatdan bir xil holat ekanligi isbotlanmagan.
• Kuzatilgan miya farqlari raqamli foydalanish tomonidan yuzaga keltirilgani ko‘rsatilmagan.
• Kulrang modda yoki oq modda farqlarini bevosita miya shikastlanishi sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.
• Bir hududdagi yuqoriroq yoki pastroq faollashuv avtomatik ravishda yaxshiroq yoki yomonroq miya funksiyasini anglatmaydi.
• Mavjud tadqiqotlar butun katta yoshli aholiga tatbiq qilinishi mumkin bo‘lgan tasdiqlangan neyrobiologik diagnostik test bermaydi.
• P300, fMRI bog‘lanishi yoki tuzilmaviy MRI o‘lchovlari klinik diagnostik biomarker sifatida tasdiqlanmagan.
• Ikki randomizatsiyalangan tadqiqot muayyan neyromodulyatsiya yoki xulq-atvoriy aralashuvlar standart klinik davolash ekanini ko‘rsatmaydi.
• Sharh bolalar va o‘smirlar uchun bevosita natija bermaydi; faqat katta yoshli odamlardagi tadqiqotlar kiritilgan.

Asosiy cheklovlar

Birinchi cheklov tadqiqot dizaynidir. Tadqiqotlarning aksariyati kesimiy bo‘lib, sababiy xulosaga imkon bermaydi.

Ikkinchi cheklov namuna hajmlarining odatda mo‘tadil bo‘lishidir. Kichik namunalar past statistik quvvat, beqaror effekt baholari va qayta ishlab chiqarish muammolarini keltirib chiqarishi mumkin.

Uchinchi cheklov fenotip ta’riflaridagi geterogenlikdir. PIU, IGD, muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish bo‘yicha tadqiqotlar bir xil diagnostik mezonlar, shkalalar yoki chegaralardan foydalanmagan.

To‘rtinchi cheklov neyrobiologik usullar xilma-xilligidir. Tuzilmaviy MRI, diffuziya MRI, task-fMRI, resting-state fMRI, EEG va fNIRS bir xil biologik kattalikni o‘lchamaydi.

Oldindan qayta ishlash pipeline-lari, vazifa paradigmalar, bog‘lanish mezonlari va statistik chegaralar ham tadqiqotlar o‘rtasida farq qilgan.

Beshinchi cheklov fenotip nomutanosibligidir. Dalillar ayniqsa IGDga qaratilgan; muammoli smartfon va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish kamroq ifodalangan.

Oltinchi cheklov ma’lumotlar bazalari qamrovidir. Web of Science, Embase va PsycINFO-ga kirish bo‘lmagani sababli faqat shu bazalarda indekslangan mos tadqiqotlar o‘tkazib yuborilgan bo‘lishi mumkin.

Yettinchidan, nashr og‘ishi va ma’lumotlar bazasi og‘ishini istisno qilib bo‘lmaydi.

Kelajakdagi tadqiqotlar qanday bo‘lishi kerak?

Manba kelajakda:

• uzunlamasına tadqiqot dizaynlari,
• kattaroq namunalar,
• multimodal neyrovizualizatsiya,
• oldindan ro‘yxatdan o‘tkazilgan tahlillar,
• yanada uyg‘unlashtirilgan fenotip va diagnostik ta’riflar,
• yanada standart tasvirlash protokollari,
• psixiatrik komorbidlik va modda iste’moli kabi chalkashtiruvchi omillarni kuchliroq nazorat qilish,
• smartfon va ijtimoiy tarmoq fenotiplariga ko‘proq e’tibor qaratish

zarurligini ta’kidlaydi.

Asosiy tadqiqot savoli endi faqat “muammoli raqamli foydalanishda miyada nima farq qiladi?” emas. Muhimroq savol kuzatilgan farqlar oldindan mavjud moyillik, simptom og‘irligi belgisi, takroriy raqamli xulq-atvor natijasi yoki kompensator moslashuv ekanini ajrata olishdir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Original tadqiqot: Hyperconnected Minds: A Systematic Review of the Neurobiology of Problematic Internet Use

Mualliflar: Rebeca-Isabela Molnar; Otilia-Rodica Butiu; Adriana Mihai.

Mas’ul muallif: Rebeca-Isabela Molnar.

Muassasalar: Doctoral School of Medicine and Pharmacy, George Emil Palade University of Medicine, Science, and Technology of Targu Mures; Psychiatric Clinic 1, Mures County Hospital; Psychiatry Department, George Emil Palade University of Medicine, Science, and Technology of Targu Mures; Neuropsychiatric Hospital, Mures County Hospital, Romania.

Jurnal: Psychiatry International.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / maqola: 2026, 7, 113.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030113

Yuborilgan: 15 Fevral 2026.

Tahrir: 24 Aprel 2026.

Qabul: 27 Aprel 2026.

Nashr: 13 May 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan tizimli sharh; miqdoriy meta-tahlil o‘tkazilmagan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

PROSPERO: CRD420261292598.

Hisobot standarti: PRISMA 2020.

Qidiruv davri: 1 Yanvar 2015–31 Yanvar 2025.

Asosiy ma’lumotlar bazalari: PubMed, Scopus va Cochrane Library.

Qo‘shimcha manba: Google Scholar; aloqadorlik tartibidagi dastlabki 200 natija ko‘rib chiqilgan.

Kirish imkoni bo‘lmagan ma’lumotlar bazalari: Web of Science, Embase va PsycINFO.

Kiritilgan tadqiqot: 14 original katta yoshli inson tadqiqoti.

Tadqiqot dizaynlari: Asosan kesimiy; ikkita randomizatsiyalangan aralashuv tadqiqoti.

Asosiy neyrobiologik usullar: Tuzilmaviy MRI, vazifa-asosli fMRI, dam olish-holati fMRI, diffuziya MRI, EEG, EEG–fNIRS va neyromodulyatsiya yondashuvi.

Asosiy fenotiplar: Muammoli internetdan foydalanish, internet o‘yinlari buzilishi, muammoli smartfondan foydalanish va muammoli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish.

Sifatni baholash: Yagona standartlashtirilgan umumiy risk-of-bias bali o‘rniga; fenotip ta’rifi, nazorat guruhi, namuna hajmi, neyrovizualizatsiya usulining shaffofligi, chalkashtiruvchi omillar nazorati va hisobot yaxlitligini qamrab oluvchi sharhga xos tuzilgan narrativ baholash qo‘llangan.

Meta-tahlil: O‘tkazilmagan; uslubiy va fenotip geterogenligi miqdoriy birlashtirishni cheklagan.

Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagan.

Etika qo‘mitasi: Tatbiq etilmaydi; tadqiqot tizimli sharhdir.

Axborotli rozilik: Tatbiq etilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Yangi ma’lumotlar to‘plami yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; sharh asoslangan ma’lumotlar maqola va qo‘shimcha materiallarda mavjud.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish R.-I.M. va A.M.; metodologiya O.-R.B.; tekshirish R.-I.M. va A.M.; formal tahlil R.-I.M. va A.M.; tadqiqot va resurslar R.-I.M. bilan A.M.; ma’lumotlar kuratsiyasi R.-I.M. va A.M.; dastlabki qoralama uch muallif; ko‘rib chiqish/tahrirlash uch muallif; vizualizatsiya uch muallif; nazorat A.M.

Rasmiy nashr holati: MDPI yozuvlarida 13 May 2026 sanali PDF Version of Record sifatida ko‘rsatilgan.

Asosiy ilmiy cheklov: Sharhda kuzatilgan tuzilmaviy, funksional va elektrofiziologik farqlar muammoli raqamli xulq-atvorlar bilan bog‘liq neyrobiologik korrelyatlardir; ular asosan kesimiy ma’lumotlarga tayangani uchun sabab–natija yo‘nalishini aniqlab bo‘lmaydi. Natijalarning eng kuchli qismi IGDdan keladi va barcha muammoli raqamli xulq-atvorlar yagona umumiy neyrobiologik buzilish ekanligi ko‘rsatilmagan.

Manba ichidagi hisobot eslatmasi: Muhokama bo‘limidagi ayrim havola raqamlari 6–7-sahifalardagi 1-jadvalda berilgan tadqiqot–natija mosliklari bilan to‘liq ustma-ust kelmaydi. Ayniqsa mukofot tizimi tuzilmaviy natijalari va P300/cue-reactivity muhokamalarida bu farq ko‘rinadi. Verianla mazmunida manba natijalari saqlangan, ushbu havola nomuvofiqliklari jimlik bilan qayta raqamlanmagan.