Gestasion diabet mellitus (GDM), hamiləlik zamanı ilk dəfə müəyyən edilən qlükoza intoleransı və hiperqlikemiya ilə xarakterizə olunan metabolik vəziyyətdir. Nəzərdən keçirilən sistematik icmal və meta-analiz GDM-li qadınlarda farmakoloji müalicələrin, qidalanma müdaxilələrinin və fiziki aktivlik/həyat tərzi strategiyalarının ana metabolizması, obstetrik nəticələr və yenidoğulmuş nəticələri üzərindəki təsirlərini 17 tədqiqatdan əldə edilən məlumatlarla müqayisə edir. Random-effects meta-analizi hamiləlikdə çəki artımında və keysəriyyə doğuşu odds-unda statistik olaraq əhəmiyyətli azalma, ətraflı analizdə isə 2 saatlıq postprandial qlükozada əhəmiyyətli enmə göstərmiş, HbA1c, acqarına qlükoza, lipid profili, qan təzyiqi və bir çox neonatal nəticə üçün qəti ümumi təsir göstərməmişdir.

Hamiləlikdə çəki artımı üçün birləşdirilmiş orta fərq −0,78 kg, keysəriyyə doğuşu üçün birləşdirilmiş OR 0,78-dir. Ətraflı forest-plot analizində 2 saatlıq postprandial qlükoza −0,61 mmol/L azalmış, lakin HbA1c-də müşahidə olunan −0,12 faiz-bəndlik dəyişiklik statistik əhəmiyyətlilik səviyyəsinə çatmamışdır. Preeklampsiya, neonatal hipoqlikemiya, ümumi neonatal ağırlaşmalar və yenidoğulmuşların intensiv terapiya şöbəsinə qəbulu üzrə müdaxilə lehinə ədədi meyllər olsa da, etimad intervalları null dəyəri əhatə etdiyinə görə bunlar təsdiqlənmiş qoruyucu təsirlər kimi şərh edilə bilməz.

Sübutun əsas problemi heterogenlik və dəqiqlik səviyyəsidir. Acqarına qlükoza, HbA1c, triqliserid, xolesterin və 2 saatlıq postprandial qlükoza kimi bəzi metabolik nəticələrdə tədqiqatlararası heterogenlik çox yüksəkdir və bəzi GRADE qiymətləndirmələrində sübutun dəqiqliyi “çox aşağı” və ya “aşağı”dır. Daxil edilən tədqiqatların müdaxilə növləri, müddətləri, başlanğıc xəstə xüsusiyyətləri və nəzarət müalicələri bir-birindən fərqlənir. Buna görə meta-analiz bütün GDM xəstələri üçün tək bir müalicənin üstünlüyünü sübut etmir.

Mənbədə mühüm hesabat uyğunsuzluqları da mövcuddur. Xülasə bölməsi 2 saatlıq postprandial qlükoza üçün əhəmiyyətli təsir olmadığını bildirdiyi halda, ətraflı nəticə analizi p=0,02 ilə əhəmiyyətli azalma göstərir. Əksinə, xülasənin nəticə cümləsi HbA1c-nin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını bildirsə də, ətraflı HbA1c analizi p=0,25 ilə əhəmiyyətli deyil. Bu Verianla məqaləsində ətraflı statistik nəticələr və GRADE cədvəli əsas götürülmüşdür.

Gestasion diabet niyə çoxölçülü müalicə tələb edir?

GDM yalnız qan qlükozasının yüksəkliyindən ibarət deyil. Hamiləlik zamanı artan insulin rezistentliyi və qeyri-kafi insulin cavabı ana qlükoza metabolizmasına təsir göstərərkən xəstəlik həddindən artıq hamiləlik çəki artımı, hipertenziv pozğunluqlar, keysəriyyə doğuşu, fetal makrosomiya, neonatal hipoqlikemiya və digər hamiləlik ağırlaşmaları ilə əlaqəlidir. Buna görə müalicənin uğurunu yalnız HbA1c və ya acqarına qlükoza ilə qiymətləndirmək kifayət deyil.

Tədqiqat buna görə üç müdaxilə istiqamətini birlikdə araşdırır: qidalanma/həyat tərzi dəyişiklikləri, məşq və farmakoloji müalicə. Farmakoloji müqayisələrdə xüsusilə metformin və insulin tədqiqatlarına; həyat tərzi qrupunda pəhriz məsləhəti, strukturlaşdırılmış məşq, aerob və müqavimət məşqləri, yoqa/mindfulness, qidalanma qayğı proqramları və müəyyən qida əlavələrinə yer verilmişdir.

Tədqiqatda GDM üçün istifadə edilən klinik diaqnostik çərçivə

Mənbənin giriş bölməsində International Association of Diabetes and Pregnancy Study Groups meyarlarına əsasən GDM üçün 75 g OGTT kontekstindəki hədlər qeyd olunur: acqarına qlükoza ən az 5,1 mmol/L (92 mg/dL), 1 saatlıq göstərici ən az 10,0 mmol/L (180 mg/dL) və ya 2 saatlıq göstərici ən az 8,5 mmol/L (153 mg/dL). Bu diaqnostik hədlər meta-analizin yeni tapıntısı deyil; tədqiqatın klinik fonunu təşkil edir.

Meta-analizdə təsir necə ölçülür?

Davamlı dəyişənlərdə orta fərq (mean difference, MD), müdaxilə qrupu ilə nəzarət qrupunun orta göstəriciləri arasındakı fərqi ifadə edir. Mənfi MD, ölçülən dəyişəndən asılı olaraq müdaxilə qrupunda daha aşağı dəyər olduğunu göstərir.

İkili klinik hadisələrdə odds ratio (OR) istifadə edilmişdir. OR=1 qruplar arasında odds fərqi olmadığını, OR<1 müdaxilə qrupunda hadisənin odds-unun daha aşağı olduğunu, OR>1 isə daha yüksək olduğunu göstərir. OR birbaşa risk nisbəti deyil; buna görə, məsələn, OR 0,78 nəticəsi “%22 daha aşağı odds” kimi şərh edilməlidir.

Hər təsir ölçüsü %95 etimad intervalı ilə verilmişdir. MD analizində etimad intervalının 0-ı, OR analizində 1-i əhatə etməsi statistik olaraq null təsirin istisna edilə bilmədiyini göstərir.

Bu Meta-Analizə Görə Hansı Nəticələrdə Statistik Olaraq Əhəmiyyətli Fayda Tapılıb?

Ətraflı nəticə analizlərinə görə bütün müdaxilələr birlikdə qiymətləndirildikdə hamiləlikdə çəki artımı, keysəriyyə doğuşu odds-u və 2 saatlıq postprandial qlükoza üçün statistik olaraq əhəmiyyətli yaxşılaşma tapılmışdır; buna qarşılıq HbA1c, acqarına qlükoza, triqliserid, xolesterin, hipertenziv hadisələr və araşdırılan neonatal nəticələrin çoxu üçün ümumi birləşdirilmiş təsir əhəmiyyətli deyil.

Statistik əhəmiyyətlilik ilə klinik dəqiqlik eyni şey deyil

Bir nəticənin p<0,05 olması təkbaşına güclü klinik sübut demək deyil. Məsələn, 2 saatlıq postprandial qlükoza və çəki artımı üzrə birləşdirilmiş nəticələr statistik olaraq əhəmiyyətli olsa da, tədqiqatlararası heterogenlik müvafiq olaraq təxminən %100 və %98-dir. GRADE qiymətləndirməsində 2 saatlıq postprandial qlükoza və çəki artımı üçün sübutun dəqiqliyi “aşağı” kimi təsnif edilmişdir.

Keysəriyyə doğuşu üçün vəziyyət daha ardıcıldır: OR 0,78, p=0,04 və I²=%24-dür; GRADE dəqiqliyi “orta” kimi qiymətləndirilmişdir. Bununla belə, bu dəyər bütün müdaxilələri və fərqli tədqiqat dizaynlarını birlikdə nəzərə alan birləşdirilmiş təxmindən ibarətdir və tək bir müalicənin keysəriyyəni eyni nisbətdə azaltdığını göstərmir.

Yüksək Heterogenlik Bu Nəticələrin Şərhinə Necə Təsir Edir?

Yüksək \(I^2\), tədqiqatlarda müşahidə olunan təsir ölçülərinin yalnız seçmə xətası ilə izah edilə bilməyəcək qədər fərqli olduğunu göstərir; bu meta-analizdə metabolik nəticələrin çoxunda \(I^2\) %98–100 səviyyəsinə çatdığı üçün birləşdirilmiş orta göstəricilər vahid və universal müalicə təsiri kimi şərh edilməməlidir.

Heterogenliyin mümkün mənbələri tədqiqat daxilində fərqli müdaxilə növləri, müdaxilənin müddəti və intensivliyi, müalicənin hamiləliyin hansı həftəsində başladığı, başlanğıc qlisemik pozğunluğunun ağırlığı, nəzarət qrupundakı “standart qayğı” tətbiqlərinin fərqliliyi və nəticələrin ölçülmə üsullarıdır.

Müəlliflər yüksək riskli və ya həddindən artıq çəkili tədqiqatlar çıxarıldıqda həssaslıq analizlərinin əsas təxminləri ciddi şəkildə dəyişdirmədiyini, lakin heterogenliyi də aradan qaldırmadığını bildirirlər. Bu vəziyyət uyğunsuzluğun tək bir kənar tədqiqatdan çox, tədqiqatlar arasındakı struktur fərqlərdən qaynaqlandığını düşündürür.

Farmakoloji və həyat tərzi müdaxilələri niyə ayrı düşünülməlidir?

Bütün müdaxilələrin tək hovuzda qiymətləndirilməsi fərqli bioloji və davranış mexanizmlərini eyni orta göstəricidə birləşdirə bilər. Buna görə tədqiqat dərman və qeyri-farmakoloji müdaxilələri bəzi nəticələr üçün alt qruplara ayırmışdır.

2 saatlıq postprandial qlükozada həyat tərzinə əsaslanan müdaxilələr üçün MD −0,69 mmol/L (95% CI −1,20-dən −0,18-ə; p=0,02) tapıldığı halda, tək farmakoloji müqayisə təxminən −0,04 mmol/L dəyişiklik göstərmişdir. Alt qrup fərqi p=0,002-dir. Buna baxmayaraq, həyat tərzi tədqiqatlarında heterogenlik çox yüksək qalmışdır.

Hamiləlikdə çəki artımında farmakoloji alt qrup MD −1,08 kg (95% CI −2,09-dan −0,07-yə; p=0,04) ilə əhəmiyyətli azalma göstərmiş; həyat tərzi alt qrupunda MD −0,56 kg (95% CI −1,84-dən 0,73-ə; p=0,34) əhəmiyyətli olmamışdır. Alt qruplar arasındakı fərq isə əhəmiyyətli deyil.

Hipertenziv hadisələrdə farmakoloji alt qrup OR 1,03 ilə aydın fayda göstərməmişdir. Tək həyat tərzi tədqiqatı OR 0,35 bildirmişdir; lakin tək tədqiqatdan əldə edilən bu nəticə geniş şəkildə ümumiləşdirilə bilən həyat tərzi təsiri kimi qəbul edilə bilməz.

Metformin Bu Meta-Analizdə İnsulindən Üstün Tapılıbmı?

Xeyr. Tədqiqatın müzakirəsi metformini qlisemik nəzarət baxımından ümumilikdə insulinə bənzər seçim kimi şərh edir; bəzi müqayisələrdə daha az hamiləlik çəki artımı kimi üstünlüklər görülsə də, meta-analiz metforminin bütün qısamüddətli maternal və ya neonatal nəticələrdə insulindən üstün olduğunu göstərmir.

Bu fərq xüsusilə vacibdir, çünki metformin–insulin tədqiqatlarında nəzarət qrupu effektiv aktiv müalicə alır. İki effektiv müalicə müqayisə edildikdə aradakı fərqin kiçik olması hər iki yanaşmanın qlisemik nəzarət təmin etməsi ilə uyğun ola bilər. Tədqiqat metforminin istifadəsi asan oral seçim ola biləcəyini müzakirə etsə də, fərdi hamiləlikdə dərman seçimi üçün meta-analiz təkbaşına klinik qərar vasitəsi deyil.

Qidalanma və fiziki aktivlik tapıntıları

Daxil edilən tədqiqatlar arasında strukturlaşdırılmış aerob və müqavimət məşqi, gəzinti proqramları, yoqa və mindfulness əsaslı müdaxilələr, intensiv qidalanma məsləhəti, aşağı qlisemik indeksli pəhrizlər, extra-virgin olive oil və n-3 yağ turşusu ehtiva edən flaxseed oil kimi qidalanma müdaxilələri vardır.

Bəzi ayrı-ayrı tədqiqatlar metabolik markerlərdə nəzərəçarpan yaxşılaşma bildirmişdir. Lakin onların nümunə ölçüləri, müddətləri və müdaxilə dizaynları fərqli olduğuna görə tək bir tədqiqatın nəticəsi meta-analizin ümumi nəticəsi kimi şərh edilməməlidir. Xüsusilə triqliserid hovuzlamasında ümumi təsir əhəmiyyətli deyil və I²=%100-dür.

Maternal ağırlaşmalar

Keysəriyyə doğuşu tədqiqatdakı ən güclü obstetrik birləşdirilmiş nəticələrdən biridir. On bir müqayisə və 2116 iştirakçıda OR 0,78 tapılmışdır. Heterogenliyin %24 olması bir çox digər metabolik nəticə ilə müqayisədə daha aşağıdır.

Preeklampsiya üçün OR 0,53 olmasına baxmayaraq, %95 etimad intervalı 0,27–1,07 və p=0,07-dir. Nöqtə təxmini müdaxilə lehinə olsa da, null dəyər istisna edilə bilmədiyinə görə tədqiqat preeklampsiya riskinin qəti şəkildə azaldığını göstərmir.

Neonatal nəticələr

Neonatal hipoqlikemiya, ümumi neonatal ağırlaşmalar və NICU qəbulunda OR dəyərləri 1-dən aşağı olub müdaxilə lehinə meyl göstərir; lakin p dəyərləri müvafiq olaraq 0,10, 0,07 və 0,07-dir. Bunlar statistik əhəmiyyətlilik həddini keçmir.

Doğuş çəkisi, makrosomiya, vaxtından əvvəl doğuş və 5. dəqiqə Apgar balında da ümumi birləşdirilmiş analiz əhəmiyyətli fərq göstərməmişdir. Bu nəticələr “müalicələr neonatal nəticələrə təsir etmir” şəklində mütləq hökm yaratmır; bəzi analizlərdə nümunə kiçikdir, etimad intervalları genişdir və ya sübutun dəqiqliyi aşağıdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqatın dəstəklədiyi: Araşdırılan tədqiqatlar birlikdə qiymətləndirildikdə bəzi GDM müdaxilələri hamiləlikdə çəki artımını və keysəriyyə odds-unu azaldır; ətraflı analizdə 2 saatlıq postprandial qlükozada da orta azalma görülür. Bir çox digər maternal və neonatal nəticədə isə yalnız istiqamət meylləri və ya qeyri-müəyyən nəticələr vardır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi: Meta-analiz bütün GDM xəstələri üçün tək bir dərman, pəhriz və ya məşq proqramının ən yaxşı seçim olduğunu göstərmir; metforminin insulindən universal olaraq üstün olduğunu sübut etmir; preeklampsiya, NICU qəbulu və ya neonatal ağırlaşmaların qəti şəkildə azaldığını göstərmir; həmçinin ana və uşaq üçün uzunmüddətli metabolik təhlükəsizliyi birbaşa qiymətləndirmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Mənbə axtarışı və uyğunluq

Tədqiqatçılar MEDLINE/PubMed, Embase, Cochrane CENTRAL, Web of Science və ClinicalTrials.gov daxil olmaqla bir neçə mənbəni axtarmışdır. İlk axtarış dövrü Yanvar 2018–İyun 2023 kimi başlanmış, daha sonra nəşr tarixi məhdudiyyəti aradan qaldırılaraq mövcud qeydlərə genişləndirilmişdir. Yalnız ingilis dilində tədqiqatlar qiymətləndirilmişdir.

Daxil edilən tədqiqatlar GDM diaqnozu qoyulmuş hamilələrdə pəhriz, oral hipoqlisemik dərman, insulin və ya həyat tərzi müdaxilələrini müqayisəli şəkildə qiymətləndirməli idi. Əvvəldən tip 1 və ya tip 2 diabeti olan qadınlar və tədqiqat nəticəsini poza biləcək digər hamiləlik ağırlaşmaları olan qruplar istisna edilmişdir.

Tədqiqat protokolu PROSPERO-da CRD42024533348 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır.

Tədqiqat seçimi

Məlumat bazası axtarışı 3793 qeyd yaratmış, ilkin seçim və avtomatik/dublikat filtrlərdən sonra təxminən 204 qeyd əsas seçim mərhələsinə çatmışdır. 144 hesabat retrieval üçün qiymətləndirilmiş, 32 tədqiqat tam uyğunluq qiymətləndirməsinə daxil olmuş və sonda 17 tədqiqat meta-analizə daxil edilmişdir.

Mənbədaxili hesabat qeydi: Abstract və seçim prosesi 204 qeyddən bəhs etdiyi halda, Results bölməsi “205 studies were screened” ifadəsini istifadə edir. Bu fərq mənbədə izah edilməmişdir.

Daxil edilən tədqiqat dizaynları

Meta-analiz yalnız klassik ikili-kor RCT-lərdən ibarət deyil. Daxil edilən mənbələr arasında randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlarla yanaşı açıq etiketli tədqiqatlar, müşahidə tədqiqatı, retrospektiv kohort və kiçik pilot tədqiqat vardır. Bu geniş dizayn müxtəlifliyi real klinik praktikanı daha geniş əks etdirə bilsə də, səbəb-nəticə çıxarışının gücünü yalnız RCT-lərdən ibarət meta-analizlə müqayisədə məhdudlaşdırır.

Məlumatların çıxarılması və mənbədaxili uyğunsuzluq

Methods bölməsində iki müstəqil qiymətləndiricinin standartlaşdırılmış Excel forması ilə məlumat çıxardığı, fikir ayrılıqlarının müzakirə ilə həll edildiyi bildirilir. Buna qarşılıq abstract altı qiymətləndiricinin müstəqil məlumat çıxardığını bildirir. Mənbə bu fərqi izah etmədiyinə görə Verianla tərəfindən tək bir rəqəmə çevrilməmişdir.

Statistik metod

Davamlı nəticələrdə MD və %95 CI, ikili nəticələrdə OR və %95 CI hesablanmışdır. Tədqiqatlar arasındakı klinik və metodoloji fərqlər səbəbindən bütün hovuzlamalarda random-effects modeli istifadə edilmişdir.

Heterogenlik iki əsas statistika ilə qiymətləndirilmişdir:

\[ I^2 = \text{toplam gözlenen değişkenliğin çalışmalar arası gerçek farklılığa atfedilen yüzdesi} \]

Mənbə \(I^2\) üçün təxminən %25, %50 və %75 dəyərlərini müvafiq olaraq aşağı, orta və yüksək heterogenlik üçün istinadlar kimi istifadə etmişdir. Bundan əlavə Cochran Q testi və bəzi analizlərdə \(\tau^2\) bildirilmişdir.

Statistik əhəmiyyətlilik həddi:

\[ p < 0.05 \]

kimi müəyyən edilmişdir.

Risk of bias

Randomizə olunmuş tədqiqatlar üçün Revised Cochrane Risk of Bias Tool (RoB 2) istifadə edilmişdir. Mənbə daxil edilən 17 tədqiqatdan beşini yüksək riskli, altısını aşağı riskli; qalanlarını isə “some concerns” və ya orta səviyyəli narahatlıq kimi təsnif edir.

Həssaslıq analizlərində yüksək riskli və ya həddindən artıq çəkiyə malik tədqiqatlar çıxarılmış, lakin əsas birləşdirilmiş nəticələrin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmədiyi bildirilmişdir. Buna qarşılıq xüsusilə metabolik nəticələrdəki çox yüksək heterogenlik davam etmişdir.

GRADE sübut dəqiqliyi

Mənbədəki nəticə ziddiyyətləri

Məqalənin ətraflı forest-plot nəticələri ilə abstract və ümumi xülasə cədvəlləri tam eyni deyil. Ən mühüm iki fərq bunlardır:

2 saatlıq postprandial qlükoza: Ətraflı analiz MD −0,61 mmol/L, %95 CI −1,08-dən −0,14-ə və p=0,02 ilə əhəmiyyətli azalma bildirir. Buna baxmayaraq abstract-ın “Results” hissəsi və Table 3 ümumi xülasəsi əhəmiyyətli təsir olmadığını deyir.

HbA1c: Ətraflı analiz MD −0,12 faiz bəndi, %95 CI −0,36-dan 0,11-ə və p=0,25 ilə əhəmiyyətli olmayan təsir bildirir. GRADE cədvəli də bu nəticəni çox aşağı dəqiqliklə və null dəyərini kəsən CI ilə verir. Buna baxmayaraq abstract-ın nəticə cümləsi nutritional və physical activity müdaxilələrinin HbA1c-ni əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığını bildirir.

Buna görə bu Verianla məqaləsi əsas statistik şərhdə ətraflı nəticə bölməsini, forest plotları və GRADE cədvəlini source-of-truth kimi qəbul edir; abstract-dakı fərqli ifadələri isə ayrıca görünən saxlayır.

Məhdudiyyətlər

Daxil edilən tədqiqatların bir qismi kiçik nümunəli RCT və ya pilot tədqiqatlardır; bəziləri 50-dən az iştirakçı ehtiva edir. Müdaxilələr dərmanlardan strukturlaşdırılmış məşqə, birləşdirilmiş pəhriz-məşq proqramlarından müəyyən qida əlavələrinə qədər geniş diapazonda dəyişir. “Standard care” nəzarət qrupları da tədqiqatlar arasında eyni deyil.

Müdaxilələrin çoxu GDM diaqnozundan doğuşa qədər təxminən 6–10 həftəlik dövrü əhatə etmişdir. Bu müddət postpartum çəki saxlanması, ananın tip 2 diabetə keçməsi və ya uşaqlıq dövründəki metabolik nəticələr kimi uzunmüddətli təsirləri qiymətləndirmək üçün kifayət deyil.

Bəzi tədqiqatlar açıq etiketlidir; bəzi tədqiqatlarda outcome assessment və ya izləmənin bütövlüyü məhduddur. Xəstə xüsusiyyətləri, diaqnoz zamanı gestasion yaş və başlanğıc hiperqlikemiyanın ağırlığı da tədqiqatlar arasında fərqlidir.

Müəlliflər buna görə xüsusilə yüksək heterogenlik göstərən nəticələrin hipotez yaradıcı xarakterdə görülməli və güclü səbəb-nəticə nəticələri çıxarmaqdan çəkinmək lazım olduğunu vurğulayırlar.

Gələcək tədqiqat ehtiyacları

Mənbə daha böyük, kifayət qədər statistik gücə malik, çoxmərkəzli randomizə olunmuş tədqiqatlar; standartlaşdırılmış maternal və neonatal outcome tərifləri; həyat tərzi müdaxilələrinin intensivlik və müddət baxımından daha ardıcıl protokolları; xəstə məmnunluğu, həyat keyfiyyəti və xərc-effektivlik kimi xəstə-mərkəzli nəticələr; həmçinin ana və uşaq üçün uzunmüddətli izləmə tövsiyə edir.

Müəyyən pəhriz komponentlərinin və ya n-3 yağ turşusu kimi əlavələrin təsirləri mövcud kiçik tədqiqatlara görə təsdiqlənmiş müalicə təsirləri kimi qəbul edilmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: Comparative Effectiveness of Treatment Options for Gestational Diabetes: A Systematic Review and Meta-Analysis.

Müəlliflər: Andrea Issa, Stephani Chaghoury, Charbel Semaan, Tatiana Youness, Theresa Mazraani, Rhiannon Boudeleh, Ghassan Nabbout, Hilda E. Ghadieh, Mariam Isber, Batoul Jaafar, Sami Azar, Nancy Nakhoul, Frederic Harb.

Bərabər töhfəli müəlliflər: Andrea Issa və Stephani Chaghoury.

Corresponding authors: Nancy Nakhoul və Frederic Harb.

Qurumlar: Faculty of Medicine and Medical Sciences, University of Balamand, Kalhat, Tripoli, Lebanon; AUB Diabetes, American University of Beirut, Beirut, Lebanon.

Jurnal: Diabetology.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / say / məqalə nömrəsi: 7(6), 103.

DOI: 10.3390/diabetology7060103.

Təqdim: 2 aprel 2026.

Reviziya: 28 aprel 2026.

Qəbul: 15 may 2026.

Nəşr: 28 may 2026.

Mənbə növü: Rəyli sistematik icmal və meta-analiz.

Protokol qeydi: PROSPERO CRD42024533348.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyə almamışdır.

Institutional Review Board: Tətbiq edilmir.

Informed Consent: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatlar məqalənin və ya Supplementary Material-ın daxilindədir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər tədqiqatla əlaqəli competing interest bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Nancy Nakhoul və Frederic Harb tərəfindən; metod, analiz, tədqiqat, məlumatların işlənməsi, yazı, nəzərdən keçirmə, vizuallaşdırma, məsləhətçilik və layihə idarəçiliyi vəzifələri mənbədə ətraflı CRediT-bənzər töhfə bölgüsü ilə göstərilmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Meta-analiz fərqli müdaxilə növlərini və fərqli tədqiqat dizaynlarını birlikdə əhatə edir. Xüsusilə metabolik nəticələrdə çox yüksək heterogenlik vardır və bir çox GRADE nəticəsinin dəqiqliyi aşağı və ya çox aşağıdır. Buna görə birləşdirilmiş təxminlər fərdi xəstədə müəyyən müalicənin qəti nəticəsini proqnozlaşdırmır.

Mənbədaxili hesabat fərqləri: Abstract/Methods ilə Results arasında seçilən qeydlərin sayı 204/205 kimi fərqli bildirilmişdir; məlumat çıxarılmasında abstract altı qiymətləndiricidən, Methods isə iki müstəqil qiymətləndiricidən bəhs edir. Bundan əlavə 2 saatlıq postprandial qlükoza və HbA1c üçün abstract/xülasə cədvəli ilə ətraflı forest-plot nəticələri tam uyğun deyil.

Klinik şərh həddi: Bu sistematik icmal elmi sübut sintezidir; hamiləlikdə dərman, pəhriz və ya məşq seçimi fərdi klinik qiymətləndirmə və hamiləlik nəzarəti tələb edir.