Fosil yanacaqların siyasi və hüquqi gücü yalnız enerji istehsal etmə qabiliyyətindən, iqtisadi dəyərindən və ya şirkət mənfəətlərindən mı qaynaqlanır? Yoxsa neft, kömür və təbii qaz; dövlətlərin özlərini güclü, müstəqil, hərbi baxımdan çəkindirici və iqtisadi olaraq egemen görmə formalarının de bir hissəsi halına gəlmişdirmi?

Monica Iyer, International Law and Petro-Masculinity başlıqlı tədqiqatsında bu sualı “petro-kişilik” ya da özgün kavramıyla petro-masculinity üzərindən incələyir. Kavram, fosil yanacaqların çıkarılması və tüketilmesi ilə tarihsel olaraq kurulmuş gender hiyerarşiləri, aqressiv güc anlayışı, militarizm, avtoritar idarəetmə və sərhədsiz iqtisadi artım arasında kurulan psikolojik, kültürel və siyasi ilişkiyi ifadə edir.

Tədqiqatnın əsas iddiası, petro-erkekliğin yalnız siyasi söylemlerde və ya fosil yanacaq yanlısı kampanyalarda görülmediğidir. Yazara göre bu düşüncə forması, dövlət suverenliyi, milli təhlükəsizlik, inkişaf, sərhədlər, uluslararası ətraf mühit hüququ, iqlim danışıqları, ticarət hüququ, investisiya arbitrajı və şirkətlərin hüquqi statusu kimi beynəlxalq hüququn əsas strukturlarına də işləyib.

Bu çərçivəde dövlət; sərhədlərı dokunulmaz, resurslarını nəzarət edən, hərbi və iqtisadi güc toplayan, xarici müdahaleye qarşı özsini qoruyan kişi-kodlu bir aktor kimi təsəvvür edilir. Təbiət, torpaq, müstəmləkələşdirilən toplumlar və qayğı əməyi ise denetlenmesi, çevrilməsi və ya iqtisadi dəyərə çevrilmesi gereken daha zəif və çoğu zaman qadınsılaşdırılmış unsurlar olaraq mövqeləndirilir.

Məqalə, uluslararası iqlim hüququnun neden bilimsel uyarılara rağmen fosil yanacaq kullanımına qəti sərhədlər koymakta zorlandığını da bu yapısal çərçivə üçünde izah etməyə çalışır. Paris Sazişi’nın esnek ulusal katkı sistemi, ətraf mühit hüququnun çoğu zaman “yumşaq hüquq” araçlarına dayanması və buna qarşılık ticaret ilə yatırım hukukunun güclü sanksiya meqanizmalarına sahip olması, müəllifə görə fosil yanacaq əsasli iqtisadi düzenin hüquqi üstünlüğünü sürdürmesine yardımcı oluyor.

Tədqiqat yalnız eleştiriyle yetinmiyor. İnsan hüquqları hukuku, şirkətlər və insan hüquqları yaklaşımı, ekofeminizm, queer hüquq nəzəriyyəsi, Üçüncü Dünya Beynəlxalq Hüquq Yanaşmaları və münasibətli hüquq kimi düşüncə geleneklerinden yararlanarak dövlət, təhlükəsizlik, inkişaf, sərhəd və təbiət kavramlarının yenidən layihələndirilə biləcəyini müdafiə edir.

Petro-kişilik ne anlama geliyor?

Petro-kişilik kavramı, fosil yanacaqlarla kişilik arasında biyolojik və ya zorunlu bir bağ bulunduğunu iləri sürmez. Bütün erkeklerin fosil yanacaq yanlısı olduğu ya da çevre korumanın qadınlara özgü bir alan olduğu anlamına da gelmez.

Kavramın işaret ettiği mesele, belirli güc və kişilik ideallerinin fosil yanacaq sistemleriyle tarihsel olaraq nasıl birleştiğidir. Bu idealler arasında şunlar bulunmaktadır:

• Təbiətya egemen olma və təbiətl mənbəları insan kullanımına açma düşüncəsi
• Ekonomik büyümeyi sürekli mənbə tüketimiyle özdeşleştirme
• Ulusal gücü enerji resurslarının kontrolüyle ölçme
• Askerî qabiliyyətyi və sert təhlükəsizlik politikalarını dövlət olgunluğunun göstergesi sayma
• Bakım, həmrəylik, çevresel koruma və kırılganlığın kabulünü zəiflık olaraq kodlama
• İklim kaygılarını emosional, gerçek xariciı və ya iqtisadi baxımdan sualmsuz gösterme
• Neft, kömür və təbii qaz kullanımını müstəqillık, azadlıq və subyekt yeterlilik simgesi halına gətirmə

Yazarın kullandığı anlamıyla petro-kişilik, fosil yanacaqların yalnız maddi enerji mənbəları olmadığını; siyasi kimlik, ulusal gurur və toplumsal otorite üreten semboller halına geldiklerini anlatır.

COP28’deki qarşılaşma neden başlanğıc örneği olaraq seçiliyor?

Məqalə, 2023 ilında Birleşik Arap Emirlikleri’nde düzenlenen COP28 əvvəlsinde yaşanan bir tartımmayla açılıyor. COP28 Başqanı və eyni zamanda neft sektöründe yöneticilik yapan Sultan Ahmed Al Jaber ilə eski İrlanda Cumhurbaşqanı və iklim savunucusu Mary Robinson arasındaki konuşma, tədqiqatnın əsas kavramını somutlaştıran bir nümunə olaraq ele alınıyor.

Robinson, iklim krizinin özellikle qadınlar və uşaqlar üzərindeki zararlarını vurgulayarak fosil yanacaqlardan aşamalı çıkış çağrısı yapıyor. Al Jaber ise bu yaklaşımı bilimsel gerçeklikten uzak və alarmcı bulduğunu söyleyen sert bir qarşılık məlumatyor.

Yazarın yorumuna göre burada yalnız iki fərqlı iklim politikası görüşü qarşı qarşıya gelmiyor. Neft endüstrisiyle bağlantılı güclü bir erkek yönetici, acil iklim eylemi isteyen bir qadın siyasetçiyi emosional, aşırı və bilim xariciı olaraq konumlandırıyor. Böylece fosil yanacaqların devamını savunan taraf “rasional və olgun”, çevresel sərhədlama isteyen taraf ise “emosional və zəif” olaraq kodlanıyor.

Məqalə bu qarşılaşmayı tekil bir kişilik çatışması olaraq değil, uluslararası iklim yönetiminde tez-tez görülen daha geniş bir güc və dil örüntüsünün görünən hala gelmesi olaraq dəyərlendiriyor.

Petro-kişilik hukukta nasıl yerleşebilir?

Bir düşüncə formasınin hukukta yerleşmesi üçün qanun metninde açıkça “kişilik” və ya “fosil yanacaq üstünlüğü” yazması gerekmez. Tədqiqat, petro-erkekliğin aşağıdaki qanallardan beynəlxalq hüquqa girebildiğini müdafiə edir:

• Dövlətlerin tekrarlanan uygulamaları
• Antlaşma müzakerelerinde hangi amaçlara əvvəllik məlumatldiği
• Bağlayıcı hukuk ilə yumşaq hüquq arasındaki tercih
• Uluslararası kuruluşların kurumsal yapısı
• Mahkemelerin və tahkim heyetlerinin kullandığı dil
• Ekonomik büyüme, təhlükəsizlik və inkişafnın nasıl tanımlandığı
• Şirkətlerin, bireylerin və təbiətnın hangi hüquqi statülere sahip olduğu
• Hangi zararların görünür, hangilərinin tali kabul edildiği

Bu səbəbdən tədqiqat, petro-erkekliği yalnız açık ayrımcılık və ya kişisel önyargı səviyyəsinde aramıyor. Beynəlxalq hüququn “normal”, “neytral” və “rasional” kabul ettiği kurumların altında yer alan tarihsel varsayımları incələyir.

Müstəmləkəçilik, gender və təbiətnın sömürülmesi

Məqalənin ilk büyük bölməü, modern beynəlxalq hüququn müstəmləkəçilik dönemindeki köklerine yöneliyor. Yazara göre sömürgeci hukuk sistemleri yalnız ırksal bir hiyerarşi yaratmadı; cinsiyet və təbiət hakkında da hiyerarşik bir dünya görüşü kurdu.

Sömürgeleştirilmeyen torpaqlar kimi tarihsel hukuk anlatılarında boş, sahipsiz, işlenmemiş və ya medeniləştirilmesi gereken alanlar kimi gösterildi. Bu torpaqların sömürgeci güc tarafından ölçülmesi, sərhədlandırılması, işlenmesi və resurslarının çıkarılması, suverenlik iddiasının bir hissəsina dönüştü.

Bu yaklaşımda torpaq və təbiət edilgen; sömürgeci dövlət, şirkət və erkek subyekt ise etkin və dönüştürücü konumdaydı. Təbiətl mənbəları kullanmamak gelişmemişlik göstergesi, mənbəları iqtisadi üretime sokmak ise medeniyet və ilərleme işareti olaraq dəyərlendirildi.

Yazar, modern petro-erkekliğin tohumlarının bu dönemde atıldığını müdafiə edir. Təbiətl mənbəların sərhədsız bdaxiliimde çıkarılması, kişi-kodlu egemen dövlətin hem hakkı hem de görevi olaraq kurulmuştur.

Egemen dövlətin kişi-kodlu bedeni

Beynəlxalq hüququn mərkəzindeki dövlət genellikle müstəqil, sərhədlərı belli, öz subyekt yeterli, xarici müdahaleye kapalı və iqtisadi olaraq üretken bir hüquqi şəxs olaraq tasarlanır.

Feminist hukuk eleştirisine göre bu dövlət tasviri, tarihsel olaraq idealize edilmiş erkek birey modeline benzemektedir:

• Bağımsızdır və başkasına ihtiyaç duymaz.
• Sərhədları nettir və xariciarıdan girişe qarşı korunmalıdır.
• Mənbəlarını denetler.
• Rasyonel çıkarları düzgünltusunda hareket eder.
• Gücünü hərbi və iqtisadi qabiliyyətiyle göstərir.
• Bakım, bağımlılık və qarşılıklı kırılganlık ilişkilərini ikincil kabul eder.

Tədqiqatya göre neft və diğer fosil yanacaqlar bu dövlət modeline özel bir güc kaynağı sağlamıştır. Enerji resurslarını denetleyebilmek, sanayiyi və orduyu besleyebilmek, qlobal ticaret üzərinde etkili olabilmek və başka dövlətlərin enerji bağımlılığını yönetebilmek ulusal güc göstergeleri halına gəlmiştir.

Bu səbəbdən fosil yanacaq çıkarma faaliyeti yalnız iqtisadi bir işlem değil, egemenliğin və dövlət olgunluğunun qanıtı olaraq sunulabilmektedir.

Şirkətin beynəlxalq hüquqtaki güclü konumu

Məqalə, dövlətin yanında modern şirkətin de petro-erkekliğin əsas hüquqi subyektlerinden biri olduğunu müdafiə edir. Sömürge dönemindeki ayrıcalıklı ticaret şirkətləri, dövlət adına yönetim, hərbi güc və mənbə çıkarma yetkiləri kullanabiliyordu.

Modern ulusötesi şirkətlər eyni ölçüde rəsmi suverenlik yetkisine sahip olmasalar da uluslararası yatırım hukuku, ticarət hüququ və şirkətlər hukukunun sağladığı korumalardan yararlanmaktadır. Özellikle fosil yanacaq şirkətləri:

• Yatırımlarını dövlət düzenlikelerine qarşı koruyabilmekte,
• Yatırım tahkiminde dövlətlerle birbaşa qarşı qarşıya gelebilmekte,
• Çevresel düzenlikeler səbəbiyle kompensasiya talep edebilmekte,
• Ulusal təhlükəsizlik və enerji güvenliği söylemlerinden yararlanabilmekte,
• Fərqlı ölkəlerde fərqlı çevresel və toplumsal standartlarla faaliyet gösterebilmektedir.

Yazar, şirkət kişiliğinin tarihsel olaraq “rasional kapital sahibi erkek” modeline benzetildiğini və şirkətlərin kapital biriktirme amaçlarının adalet, qayğı və ya ekolojik devamlılık kimi hədəflerden daha güclü hüquqi koruma elde ettiğini irəli sürür.

Sərhədlar, göç və petro-kişilik

Beynəlxalq hüquq, paranın və kapitalnin sərhədlərı aşmasına büyük ölçüde izin məlumatrken insanların hareketini tez-tezı şəkilde denetlemektedir. Məqaləye göre bu durum, sərhədlərı dokunulmaz bir dövlət bedeni olaraq gören kişi-kodlu suverenlik anlayışıyla bağlantılıdır.

İklim dəyişikliği səbəbiyle yerinden edilme olasılığı arttığında dövlətlərin ilk tepkisi çoğu zaman göçmenlerin güvenliği və ya insan onuru değil, sərhəd güvenliği olmaktadır. İklim göçü, korunması gereken insanların hareketi yerine dövləte yönelen bir xarici tehdit kimi sunulabilir.

Bu yaklaşım:

• Sərhədların hərbiləştirilmesini,
• Göçmenlerin təhlükəsizlik riski olaraq gösterilmesini,
• İklim dəyişikliğinin yapısal səbəblərinin geri plana itilmesini,
• Tarihsel emisyon sualmluluğunun gözden kaçırılmasını,
• Qlobal Şimal’in çevresel və iqtisadi ayrıcalıklarının korunmasını

kolaylaştırabilir.

Yazar, mənbəların, şirkət investisiyalarının və kapitalnin serbest dövranının korunmasıyla insanların hareketinin sərhədlandırılması arasındaki qarşıtlığı beynəlxalq hüquq düzeninin əsas çelişkilərinden biri olaraq ele almaktadır.

İnkişaf fikrinin fosil yanacaqlarla ilişkisi

Modern uluslararası düzen, iqtisadi inkişafyı əsas dövlət amaçlarından biri olaraq kabul etmektedir. Ancaq tədqiqatya göre inkişaf uzun süre kitlesel tüketim, sanayiləşme, altyapı genişlemesi və təbiətl mənbəların daha yoğun kullanımıyla eş əhəmiyyətli hâle gelmiştir.

Neft bulunan ölkəlerde neftü çıkarmamak, iqtisadi fırsatı dəyərlendirmemek və ya ulusal zenginliği kullanmamak şeklinde yorumlanabilir. Böylece fosil yanacaq üretimi bir tercih olmaktan çıkarak dövlətin halkına qarşı sualmluluğu və suverenlik görevi kimi sunulabilir.

Bu yaklaşımın önemli bir çelişkisi bulunmaktadır. Qlobal Şimal ölkəleri fosil yanacaqlarla sanayiləşmiş və yüksek tüketim səviyyəlerine ulaşmışken Qlobal Cənub ölkələrinden eyni yolu izlememeleri istenebilir. Buna qarşılık bu ölkəler yeterince “inkişafmış” olmakla da eleştiriləbilir.

Məqalə, “sürdürülebilir inkişaf” və ya “insani inkişaf” kimi kavramların bu əsas büyüme anlayışını her zaman dəyiştiremediğini müdafiə edir. Ekonomik büyüme hâlâ əsas hədəf, çevresel və toplumsal zararların azaltılması ise bu hədəfin sərhədlərı üçünde ele alınmaktadır.

Fosil yanacaq, hərbi güc və təhlükəsizlik

Neftün modern hərbi güc üzərindeki etkisi, tədqiqatnın petro-kişilik analizinde mərkəzi bir yer tutmaktadır. Orduların, hava kuvvetlerinin, deniz taşımacılığının və qlobal lojistik ağlarının fosil yanacaqlara bağımlılığı; enerji resurslarının kontrolünü milli təhlükəsizlik meselesine dönüştürmüştür.

Yazar, neft və silah ticaretinin birbirini besleyen ilişkilər kurduğunu belirtiyor. Neft gelirleri silah alımlarını finanse edebilirken neft bölgelerinin korunması və ya denetlenmesi hərbi müdahalelere gerekçe oluşturabilmektedir.

Bu çərçivəde fosil yanacaqların kontrolü:

• Ulusal müstəqillık,
• Askerî çəkindiricilık,
• Jeopolitik üstünlük,
• Ekonomik suverenlik,
• Dövlətin kişi-kodlu gücü

ilə özdeşleşmektedir.

Məqalə, bu ilişkinin her savaşın yalnız neft üçün yapıldığı anlamına gelmediğini özellikle kabul eder. İddia, fosil yanacaq denetiminin hərbi və siyasi kararların gerekçelendirilmesinde güclü bir sembolik və maddi unsur olduğudur.

Beynəlxalq hüququn gendere açılması neden yeterli olmadı?

Beynəlxalq hüquq kurumları son illarda daha çox qadının temsil edilmesi və genderin politikalara dâhil edilmesi üçün çeşitli programlar geliştirdi. Ancaq məqalə, bu yaklaşımın çoğu zaman mevcut yapıyı dönüştürmeden qadınları sisteme eklemekle sərhədlı kaldığını müdafiə edir.

Sorun yalnız toplantı salonlarında kaç qadının bulunduğu deyil. Asıl sual, karar verme ölçütlerinin, kurumların amaçlarının və hüquqi əvvəlliklerin dəyişip dəyişmediğidir.

Yazarın eleştirdiği əsas məhdudiyyətlər şunlardır:

• “Gender” kavramının yalnız “qadınlar” anlamında kullanılması
• Erkekliğin və kişi-kodlu güc strukturlarının incelenmemesi
• İkili cinsiyet sistemi xariciındaki kimliklerin görünmez kalması
• Qadınların yalnız mağdur, anne və ya korunması gereken kişi olaraq sunulması
• Ekonomik, çevresel və yapısal zararların yerine fiziksel və cinsel şiddete aşırı odaklanılması
• Qadınların mevcut militarist və iqtisadi düzene katılımının dönüşüm olaraq kabul edilmesi

Bu səbəbdən qadınların sayısal temsilinin artması gerekli olsa da petro-kişilik tarafından şəkillenen hukuk kurumlarının amaçlarını tek başına dəyiştirmeyebilir.

Qadın, Sülh və Təhlükəsizlik gündeminin sərhədı

Birləşmiş Millətlər’in Qadın, Sülh və Təhlükəsizlik gündemi, qadınların çatışma önleme və barış süreçlerine katılmasını güclendiren önemli bir gelişme olaraq görülmektedir. Ancaq tədqiqat, bu gündemin de qələviı gender kalıplarını yenidən üretebildiğini müdafiə edir.

Qadınlar təbiətsı gereği barışçı, erkekler ise təbiətsı gereği savaşçı gösterildiğinde mevcut cinsiyet ikiliği korunmaktadır. Qadınların hərbi və təhlükəsizlik kurumlarına eklenmesi, bu kurumların şiddet, güc və təhlükəsizlik anlayışlarının sorgulanması mənasına gəlməyə bilər.

Yazar, gerçek bir dönüşümün yalnız qadınların mevcut təhlükəsizlik kurumlarında daha çox yer almasını değil, güvenliğin ne anlama geldiğinin yenidən düşünülmesini gerektirdiğini iləri sürüyor.

İklim krizinin təhlükəsizlik krizine çevrilməsi

İklim dəyişikliğinin acil bir sualn olduğu tartımmasızdır. Buna rağmen məqalə, iklim dəyişikliğini yalnız “təhlükəsizlik acil durumu” olaraq tanımlamanın qələviı riskler taşıdığı görüşündedir.

Təhlükəsizlik dili kullanıldığında çözüm mərkəzi şu kurumlara və araçlara kayabilir:

• Birləşmiş Millətlər Təhlükəsizlik Şurası
• Askerî planlama
• Sərhəd kontrolü
• Olağanüstü hâl yetkiləri
• Göçün engellenmesi
• Merkezî və hiyerarşik karar meqanizmaları

Bu yaklaşım, iklim dəyişikliğinin səbəbləri arasında bulunan iqtisadi eşitsizlik, müstəmləkəçilik, fosil yanacaq bağımlılığı və kurumsal güc kimi sualnların geri plana itilmesine yol açabilir.

Yazar, iklim dəyişikliğinin aciliyetini azaltmayı önermemektedir. Eleştirdiği şey, aciliyetin hərbiləştirme və güc yoğunlaşması üçün kullanılma ihtimalidir.

Ekosid suçu neden tek başına yeterli görülmüyor?

Tədqiqatda iklim və çevre zararlarının uluslararası ceza hukukuna taşınması, özellikle “ekosid” suçunun kabul edilmesi tartımılmaktadır. Ekosid düzenliqətiin büyük çevresel zararların faillerini sualmlu tutma imkânı sağlayabiləceği kabul edilmektedir.

Bununla belə yazar şu risklere diqqət çekmektedir:

• Uluslararası ceza hukukunun yapısal iqtisadi zararları ele almakta zorlanması
• Yargılamaların güclü şirkət və dövlətler yerine zaten marjinalleştirilmiş gruplara yönelmesi
• Çevre sualnlarının yalnız bireysel suçlu arayışına indirgenmesi
• Fosil yanacaq sisteminin kurumsal və iqtisadi əsaslerinin dəyişmeden kalması
• İnsan ilə təbiət arasındaki hiyerarşik ayrımın ceza hukuku üçünde yenidən üretilmesi

Bu səbəbdən ekosid, daha geniş bir yapısal dönüşümün hissəsi olmadıkça petro-erkekliğin əsas kurumlarını ortadan kaldırmayabilir.

COP toplantılarında kimler temsil ediliyor?

Məqalə, uluslararası iqlim danışıqlarınde qadınların temsil nisbətının yüksəlmesine rağmen eşitsizliğin sürdüğünü belirtiyor. Tədqiqatda aktarılan məlumatlere göre qadınlar COP30’daki taraf delegasyonlarının təxminən yüzde 40’ını oluşturmuştur və bu şimdiye kadarki en yüksek nisbət olaraq təqdim olunur.

Buna qarşılık fosil yanacaq şirkətləri və sektör temsilcilərinin iklim zirvelerindeki varlığı oldukça güclüdür. İş dünyası gruplarının UNFCCC sürecinin başından itibaren rəsmi bir paydaş grubu olaraq tanınmasına qarşın Qadınlar və Toplumsal Cinsiyet grubunun çok daha sonra resmiyet kazanması, kurumsal əvvəlliklerin göstergesi olaraq yorumlanmaktadır.

Yazarın əsas sualsu yalnız “kaç qadın var?” deyil. Şunlar da önemlidir:

• Karar verme gündemini kim belirliyor?
• Kimlerin bilgisi bilimsel və güvenilir kabul ediliyor?
• Kimlerin talepleri gerçekçi bulunuyor?
• Kimler müzakerelere sürekli erişebiliyor?
• Hangi çıkar gruplarının hüquqi metinler üzərinde etkisi bulunuyor?

Qlobal Şimal’in rasional, Qlobal Cənub’in sualnlu gösterilmesi

Məqalə, iqlim danışıqlarınde yalnız gender değil, müstəmləkəçilik və ırksal hiyerarşilərle bağlantılı bir dil kullanıldığını müdafiə edir.

Qlobal Şimal ölkələrinin tutumları kimi zaman bilimsel, teknik və gerçekçi olaraq sunulurken Qlobal Cənub ölkələrinin talepleri pazarlıkçı, aşırı və ya süreci engelleyici olaraq gösteriləbilir. Böyle bir anlatı, tarihsel emisyon sualmluluğunu və mevcut iqtisadi eşitsizliği görünmez kılabilir.

Bu yaklaşım özellikle “ortak fakat fərqlılaştırılmış sualmluluklar” ilqətiin etkili uygulanmaması durumunda önemlidir. Tarihsel olaraq daha çox sera gazı salmış və fosil yanacaqlardan daha çox yararlanmış ölkəlerle iklim etkilərine daha az katkıda bulunmasına rağmen daha ağır nəticəlarla qarşılaşan ölkəler eyni yükümlülük səviyyəsine yerleştiriləbilir.

İklim hukukunun gender körlüğü

Uluslararası iklim belgeleri zaman zaman gendere atıfta bulunsa da tədqiqat, bu atıfların çoğunun somut və məcburi yükümlülüklere dönüşmediğini müdafiə edir.

Gender körü bir yaklaşım, bütün insanların iklim dəyişikliğinden eyni bdaxiliimde etkiləndiğini varsayar. Halbuki iklim zararları şu koşullara göre fərqlılaşabilir:

• Gelir və mülkiyet durumu
• Bakım sualmlulukları
• Toprağa və təbiətl mənbəlara erişim
• Hareket özgürlüğü
• Siyasi karar süreçlerine katılım
• Irk, sınıf, göçmenlik və yerli halk statüsü
• Gender kimliği

Tədqiqatya göre qadınların yalnız iklim dəyişikliğine qarşı “kırılgan grup” və ya sürdürülebilir inkişafyı gerçekleştirecek “dəyişim aracı” olaraq tanımlanması da yeterli deyil. Böyle bir yaklaşım, eşitsizliğe yol açan hukuk və ekonomi strukturlarını incelemek yerine sualmluluğu bireylerin davranışlarına yükleyebilir.

Paris Sazişi və iqlim hüququnun “yumuşaklığı”

Uluslararası iqlim hüququnun əsas güclüklerinden biri, məcburi hədəflerle esnek uygulama meqanizmaları arasındaki fərqtır. Paris Sazişi sıcaklık artımını sərhədlamaya yönelik ortak hədəfler oluşturmuş olsa da dövlətlərin bu hədəflere nasıl katkıda bulunacağını büyük ölçüde özlərinin belirlediği ulusal katkı sistemine əsaslanır.

Məqalə, bu yapının şu nəticəları doğurabildiğini müdafiə edir:

• Dövlətlerin yetersiz emisyon hədəfleri sunabilmesi
• Hedeflere ulaşılmaması hâlinde sərhədlı sanksiya bulunması
• Fosil yanacaq üretiminin açık bdaxiliimde yasaklanmaması
• Ekonomik büyüme ilə iklim hədəfleri arasındaki çatışmanın ertelenmesi
• Fosil yanacaq şirkətlərinin mevcut iş modellerini sürdürmesi

Yazar, çevre və insan hüquqları hukukunun çoğu zaman yumşaq hüquq metodleriyle geliştirilmesini, buna qarşılık yatırım və ticarət hüququnun daha sert sanksiyalar taşımasını gender qayğıından da əhəmiyyətli bulmaktadır. Bakım, çevre və insan hüquqları kimi qadınsılaşdırılmış alanlar “yumuşak”; kapital, mülkiyet və iqtisadi təhlükəsizlik ise “sert” hukukla korunmaktadır.

Dövlətin mənbə çıkarma hakkı ilə çevre yükümlülüğü arasındaki dengesizlik

Uluslararası ətraf mühit hüququ, dövlətlərin öz təbiətl resurslarını kullanma hakkını tamamen ortadan kaldırmamıştır. Çevre koruma yükümlülükleri çoğu zaman dövlətin inkişaf və mənbə çıkarma hakkıyla dengelenmektedir.

Məqalənin eleştirisine göre bu denge eşit deyil. Mənbə çıkarma hakkı egemenliğin əsas unsuru kimi güclü bdaxiliimde korunurken çevresel önleme, ihtiyat və kuşaklar arası sualmluluk daha esnek kurallarla ele alınabilir.

Böylece ətraf mühit hüququ, fosil yanacaq əsasli iqtisadi düzeni dönüştürmek yerine onun en ağır zararlarını azaltmaya işçi bir düzenlike alanına dönüşebilir.

Uluslararası iqtisadi hukuk neden iqlim hüququ üçün belirleyici?

İklim dəyişikliği yalnız ətraf mühit hüququnun konusu deyil. Uluslararası ticaret, yatırım, finans və şirkətlər hukukunda alınan kararlar da fosil yanacaq üretiminin devam edip etmeyeceğini belirlemektedir.

Tədqiqatya göre uluslararası iqtisadi hukuk özsini teknik, neytral və siyaset xariciı bir alan olaraq sunar. Ancaq büyüme, yatırım güvenliği, kapital hareketliliği və mülkiyyət hüquqlarına əvvəllik vermek de belirli bir siyasi tercihtir.

Bu sistem:

• Şirkət investisiyalarını çevresel düzenlikelere qarşı koruyabilir.
• Dövlətlerin iklim önlemleri səbəbiyle kompensasiya riskiyle qarşılaşmasına yol açabilir.
• Çevre və insan hüquqları taleplerini ticaretin önünde engel olaraq dəyərlendirebilir.
• Qlobal Cənub ölkələrinin təbiətl mənbə politikaları üzərindeki hareket alanını daraltabilir.
• Ücretsiz qayğı əməyini və ekolojik yenilənmeyi iqtisadi dəyər hesabının xariciında bırakabilir.

Uluslararası investisiya arbitrajınin petro-kişilik boyutu

Uluslararası yatırım hukukunda şirkətlər, ev sahibi dövlətlere qarşı birbaşa tahkim davası açabilmektedir. Bu durum ulusötesi şirkətləre beynəlxalq hüquqta sıradan bireylerden və etkilənen topluluklardan çok daha güclü bir konum sağlayabilir.

Məqalə iki dava örneğini özellikle ele almaktadır.

F-W Oil Interests v. Trinidad and Tobago

Bu uyuşmazlıkta tahkim heyeti nəticəta dövlət lehine karar vermiş olsa da Trinidad və Tobaqo’nun açık deniz neft resurslarını işletmemesine ilişkin kullandığı dil, yazar tarafından eleştirilmektedir.

Heyet, gelişmekte olan bir ekonomide önemli bir kaynağın neden işletilmediğini dövlətin öz üçünde sorgulaması gereken bir mesele kimi sunmuştur. Yazara göre bu dil, neftü çıkarmamanın iqtisadi baxımdan irrasional və ya yetersiz dövlət yönetiminin göstergesi olduğu varsayımını taşımaktadır.

Rockhopper v. Italy

İtaliya’nın yeni açık deniz neft aramalarını sərhədlamasının ardından bir fosil yanacaq şirkətine kompensasiya məlumatlmesine ilişkin bu dava, yatırım hukukuyla çevre politikası arasındaki gerilimi göstərir.

Yazar, tahkim heyetinin çevresel gerekçeleri yargılamadığını söylemesine rağmen investor haklarını neytral və hüquqi, çevre düzenliqətii ise izah gerektiren istisnai bir müdahale kimi konumlandırdığını müdafiə edir.

Tədqiqatya göre bu tür kararlar yalnız məlumatlen kompensasiyala etkili olmaz. Dövlətler gələcəkte benzer davalarla qarşılaşmamak üçün iklim və ya çevre düzenlikelerini sərhədlayabilir. Bu olasılık “tənzimləyici soyuma” etkisi yaratabilir.

Bilimsel bilgi ilə iqtisadi rasionallik nasıl cinsiyetlendiriliyor?

Məqalənin tekrar eden temalarından biri, belirli bilgi türlerinin neytral və bilimsel; digərlərinin ise emosional və ya siyasi olaraq sınıflandırılmasıdır.

Ekonomik modeller, investor beklentiləri və şirkətlərin teknik raporları “sert” bilgi olaraq görülebilir. Yerli halkların bilgisi, qayğı deneyimleri, toplulukların səhiyyə kaygıları və ya ihtiyat talepleri ise subyektl və ölçülmesi zor kabul ediləbilir.

Yazar bu ayrımın nötr olmadığını müdafiə edir. Rasyonellik, bilimsellik, nesnellik və teknik uzmanlık tarihsel olaraq kişilikle; duygu, qayğı, təbiət və kırılganlık ise qadınlıkla ilişkiləndirilmiştir.

Bu səbəbdən bir çevresel önlemi “bilim xariciı” və ya “emosional” ilan etmek yalnız qanıt tartımması olmayabilir. Aynı zamanda hangi kişilərin və hangi bilgi geleneklerinin hukukta güvenilir kabul ediləceğini belirleyen bir güc ilişkisi ola bilər.

İnsan hüquqları hukuku çözüm sunabilir mi?

Məqalənin üçüncü bölməü petro-erkekliğin aşılması üçün insan hüquqları hukukunun imkânlarını və sərhədlərinı tartımmaktadır.

İnsan hüquqları hukukunun önemli avantajları bulunmaktadır:

• İklim zararlarını dövlətlərin hüquqi yükümlülükleriyle ilişkiləndirebilir.
• Ayrımcılık və eşitsizlik boyutlarını görünür kılabilir.
• Dövlətlerden yalnız zarar vermemelerini değil, önleyici tedbir almalarını isteyebilir.
• Katılım, bilgiye erişim və etkili başvuru haklarını güclendirebilir.
• Şirkət faaliyetlerinin insan üzərindeki etkilərini hukuk gündemine taşıyabilir.

Buna rağmen insan hüquqları hukukunun da sualnları bulunmaktadır. Hak sahibi subyekt çoğu zaman müstəqil, özerk və təbiətdan ayrı bir insan olaraq düşünülmektedir. Bu yapı, insanın təbiətya egemen olma hakkını yenidən üretebilir.

Ayrıca qadın haklarının yalnız erkeklerle eşitlik şeklinde kurulması, erkek deneyimini dəyişmeyen standart olaraq bırakabilir. Qadınların kişi-kodlu iqtisadi və siyasi yapılara eşit katılımı, bu strukturların adil və ya ekolojik olduğu mənasına gəlmir.

Şirkətler və insan hüquqları yaklaşımının sərhədlərı

Fosil yanacaq şirkətlərinin qlobal gücü səbəbiyle şirkətlər və insan hüquqları alanı məqaləde özel önem taşımaktadır. Birləşmiş Millətlər İş Dünyası və İnsan Hakları Rehber İlkeleri, şirkətlərin insan hüquqlarına saygı sualmluluğunu tanımlamıştır.

Ancaq tədqiqatya göre mevcut yaklaşımın önemli eksikleri vardır:

• Kuralların büyük bölməü gönüllü uygulamaya əsaslanır.
• Gender çoğu zaman ek bir bölmə olaraq ele alınmaktadır.
• Şirkət faaliyetlerinin yapısal eşitsizlik yaratan etkiləri yeterince incelenmemektedir.
• İklim və çevre zararlarının uzun vadeli nəticəları eksik kalabilmektedir.
• Şirkətlerin hüquqi sualmluluğu yerine “sualmlu davranma” dili kullanılmaktadır.
• Mağdurlar üçün məcburi və erişiləbilir telafi meqanizmaları sərhədlıdır.

Yazar, şirkətlərin insan hüquqlarına saygısının hayırseverlik və ya gönüllü sosyal sualmluluk olaraq değil, məcburi hüquqi yükümlülük olaraq düzenlenmesi gerektiğini müdafiə edir.

Amerikalararası İnsan Hüquqları Məhkəməsinin iklim görüşü

Tədqiqat, Amerikalararası İnsan Hüquqları Məhkəməsinin 2025 tarihli iqlim fövqəladə vəziyyəti və insan hüquqları məsləhət rəyinü petro-kişilikten uzaklaşma potansiyeli taşıyan önemli bir nümunə olaraq dəyərlendirmektedir.

Yazarın vurguladığı unsurlar arasında şunlar bulunmaktadır:

• İklim zararlarının qadınlar üzərindeki fərqlı etkilərinin tanınması
• Çeşitli gender kimliklerinin diqqəte alınması
• Gendere göre ayrıştırılmış məlumat toplama yükümlülüğü
• İklim risk dəyərlendirmelerine gender boyutunun eklenmesi
• Ekosistemlerin və insan xariciı varlıkların dəyərinin tanınması
• Dövlətler arasında həmrəylik və iş birliği yükümlülüğünün vurgulanması
• Şirkətlerin iklim və insan hüquqları durum tespiti yapması
• Fosil yanacaq şirkətləri dâhil büyük kirleticilər üçün daha güclü sualmluluk

Məqalə, bu görüşü beynəlxalq hüququn dövlətleri yalnız rekabet eden egemen gücler olaraq değil, ortak ekolojik sualmluluk taşıyan aktorler olaraq düşünebiləceğini gösteren bir nümunə olaraq sunmaktadır.

İkiliklerin ötesine gecmek

Yazara göre petro-kişilik, beynəlxalq hüququn kurulduğu ikili qarşıtlıklardan qidalanmaktedir:

Məqalənin çözüm önerisi, yalnız hiyerarşinin iki tarafını yer dəyiştirmek deyil. Erkek-kodlu güc yerine qadın-kodlu qayğıın üstün ilan edilmesi de mevcut ikili sistemi koruyabilir.

Yazar, bu ayrımları daha əsas səviyyəde sorgulayan bir beynəlxalq hüquq tahayyülü önermektedir.

Dövləti yenidən düşünmek

Dövlətin müstəqil, kapalı və sürekli rekabet hâlindeki bir erkek bireye benzetilmesi yerine qarşılıklı bağımlı bir topluluğun hissəsi olaraq düşünülmesi mümkündür.

Böyle bir dövlət anlayışında:

• Bağımlılık otomatik olaraq zəiflık sailmaz.
• İş birliği egemenliğin kaybı olaraq görülmez.
• Bakım və koruma dövlətin tali değil əsas işlevleri olur.
• Sərhədlar insan həyatından daha dəyərli kabul edilmez.
• Təbiət yalnız kullanılacak mənbə olaraq görülmez.
• Təhlükəsizlik hərbi gücle sərhədlı tutulmaz.
• Ekolojik bütünlük ulusal güvenliğin hissəsi kabul edilir.

İlişkisel hukuk yaklaşımı

İlişkisel hukuk, müstəqil və sərhədlərı qəti bireyler yerine insanlar, topluluklar, dövlətler və təbiət arasındaki ilişkiləri merkeze alır.

Bu yaklaşım şu gerçeklerden hareket eder:

• İnsanlar ekosistemlerden müstəqil deyil.
• Dövlətler iklim, ticaret, göç və səhiyyə qayğıından birbirine bağlıdır.
• Bir ölkədeki fosil yanacaq faaliyeti başka ölkəlerde zarar yaratabilir.
• Şirkət faaliyetleri dövlət sərhədlərinı aşar.
• Geçmişteki emisyonlar bu günkü və gələcəkteki kuşakları etkilər.

İlişkisel bir beynəlxalq hüquqta hakların yanında qarşılıklı sualmluluk, həmrəylik və iş birliği de əsas ilkeler halına gelir.

Queer hukuk kuramının katkısı

Queer hukuk kuramı, erkek/qadın kimi sabit ikiliklerin təbiətl və dəyişmez kabul edilmesine qarşı çıkar. Məqaləye göre bu yaklaşım yalnız gender alanında değil, beynəlxalq hüququn başka ikiliklerini sorgulamak üçün de kullanılabilir.

Dövlət/dövlət xariciı, daxili/xarici, insan/təbiət və ictimai/özel kimi ayrımların her zaman qəti olmadığı görülebilir. Bu düşüncə, beynəlxalq hüququn kapalı suverenlik və sert sərhəd varsayımlarını yenidən dəyərlendirmesine yardımcı ola bilər.

Ekofeminizmin katkısı

Ekofeminizm, qadınların toplumsal konumuyla təbiətnın sömürülmesi arasında kurulan tarihsel bağlantıları inceler. Qadınların təbiətya “təbiətl olaraq” daha yakın olduğunu iddia eden özcü yorumlar eleştirilmiş olsa da məqalə, ekofeminist yaklaşımın önemli araçlar sunduğunu müdafiə edir.

Bunlar arasında:

• Təbiətya egemen olma anlayışının sorgulanması
• Bakım və qarşılıklı sualmluluğun dəyərli kabul edilmesi
• Yavaş və yapısal çevresel şiddetin görünür kılınması
• Fərqlı bilgi geleneklerinin tanınması
• İnsanların ekolojik varlıklar olduğunun kabul edilmesi
• Təhlükəsizlik yerine həmrəylik və önleme yaklaşımı

bulunmaktadır.

TWAIL və Küresel Eleştirel Irk Feminizmi

Üçüncü Dünya Beynəlxalq Hüquq Yanaşmaları olaraq bilinen TWAIL, beynəlxalq hüququn müstəmləkəçilik gecmişini və Qlobal Şimal’in çıkarlarına hizmet eden yapısını inceler.

Məqalə, TWAIL’in feminist və ekolojik yaklaşımlarla birleştirilmesinin petro-kişilik eleştirisini güclendirebiləceğini müdafiə edir. Böylece yalnız dövlətler arasındaki eşitsizlik değil, dövlətlərin üçündeki toplulukların, qadınların, yerli halkların və marjinalleştirilmiş grupların deneyimleri de diqqəte alınabilir.

Küresel Eleştirel Irk Feminizmi ise şu metodleri öne çıkarır:

• Özcülük qarşıtlığı
• Kesişimsellik
• Marjinalleştirilən deneyimlerin merkeze alınması
• Hukukun aşağıdan incelenmesi
• Kişisel və toplumsal anlatıların kullanılması
• Kuramın pratik adalet mücadelesiyle birleştirilmesi

Təhlükəsizlik nasıl yenidən tanımlanabilir?

Petro-kişilik üçündeki təhlükəsizlik anlayışı sərhəd, ordu, enerji kaynağı və iqtisadi güc üzərinde yoğunlaşmaktadır. Tədqiqatnın önerdiği alternatif anlayışta təhlükəsizlik şunları da kapsamalıdır:

• Temiz hava və su
• İklim istikrarı
• Qida və barınma güvencesi
• İnsanların yerlerinde güvenle yaşayabilmesi
• Ekosistemlerin devamlılığı
• Toplumsal eşitlik
• Bakım xidmətlərine erişim
• İklim zararlarına qarşı həmrəylik

Bu bakış açısından çevresel tahribat, yalnız iqtisadi faaliyetin yan etkisi değil, dövlətin və toplumun bütünlüğüne yönelen gerçek bir təhlükəsizlik tehdididir.

İnkişaf və refah nasıl yenidən düşünülebilir?

Tədqiqat, təbiətl mənbəların tüketilmesinin iqtisadi büyüme olaraq kaydedildiği bir sistemin refahı düzgün ölçmediğini müdafiə edir. Bir ölkənin ormanlarını, toprağını və ya fosil yanacaq rezervlerini hızla iqtisadi dəyərə çevirmesi millî gəliri yüksəltebilir; ancaq ekolojik kayıp və uzun vadeli toplumsal zarar eyni hesapta görünmeyebilir.

Alternatif inkişaf anlayışı:

• Sonsuz büyüme varsayımını sorgulamalı,
• Ekolojik kayıpları gerçek kayıp olaraq tanımalı,
• Bakım emeğini görünür kılmalı,
• Servetin və çevresel yüklerin dağılımını dəyərlendirmeli,
• Fosil yanacaq çıkarımını dövlət başarısının zorunlu göstergesi olmaktan çıkarmalı,
• Zengin ölkələrin aşırı tüketim və tarihsel sualmluluklarını merkeze almalıdır.

Tədqiqatnın ne söylediği

• Petro-kişilik beynəlxalq hüququn qələviı əsas kurumlarını izahk üçün güclü bir analitik araç ola bilər.
• Fosil yanacaqlar yalnız iqtisadi mənbə değil, ulusal kimlik və güc sembolü olaraq işlev görebilir.
• Suverenlik, sərhəd, təhlükəsizlik və inkişaf kavramları gender qayğıından nötr deyil.
• İklim hukukunun zəiflığı ilə yatırım və ticarət hüququnun gücü arasında əhəmiyyətli bir hüquqi hiyerarşi vardır.
• Qadınların sayısal temsilinin artırılması, yapısal dönüşüm üçün tek başına yeterli deyil.
• İnsan hüquqları hukuku petro-erkekliğe qarşı araçlar sunabilir; ancaq öz insan-merkezci və cinsiyetlendirilmiş varsayımlarını da aşmalıdır.
• Beynəlxalq hüququn insan/təbiət və erkek/qadın kimi ikilikleri sorgulanmalıdır.
• Dayanışma, ilişkisel sualmluluk və ekolojik qarşılıklı bağımlılık hukukta daha mərkəzi hâle gelmelidir.

Tədqiqatnın ne söylemediği

• Bütün erkeklerin fosil yanacaq yanlısı olduğunu söylememektedir.
• Çevre korumanın qadınlara özgü olduğunu iləri sürmemektedir.
• Beynəlxalq hüquqtaki her gelişmenin tek səbəbinin petro-kişilik olduğunu iddia etmemektedir.
• Her savaşın yalnız neft səbəbiyle çıktığını savunmamaktadır.
• Qadınların karar meqanizmalarına katılımının önemsiz olduğunu söylememektedir.
• İnsan hüquqları və ya beynəlxalq hüququn tamamen yararsız olduğunu iləri sürmemektedir.
• Erkek-kodlu güc anlayışının yerine özcü bir qadınlık modelinin gecirilmesini önermemektedir.
• Belirli bir hukuk reformunun tek başına iklim krizini çözeceğini iddia etmemektedir.

Tədqiqatnın gecmiş, bu gün və gələcək açısından önemi

Geçmiş açısından: Məqalə, modern beynəlxalq hüququn suverenlik, şirkət kişiliği, inkişaf və təbiətl mənbə kullanımı kavramlarının müstəmləkəçilik, ataerkillik və təbiət sömürüsüyle birlikte şəkillendiğini göstermeye tədqiqatktadır.

Bugün açısından: İklim müzakerelerinin neden fosil yanacaq çıkarlarına qarşı sərhədlı ilərleme sağladığını yalnız diplomatik anlaşmazlıklarla değil, hukuk sisteminin güc, rasionallik və dövlət başarısı hakkındaki əsas varsayımlarıyla ilişkiləndirmektedir.

Gelecek açısından: Tədqiqat; iqlim hüququ, insan hüquqları, şirkət sualmluluğu, yatırım hukuku və göç hukukunun qarşılıklı bağımlılık, həmrəylik və ekolojik bütünlük əsasinde yenidən düşünülmesini önermektedir.

Tədqiqatnın Metodu və Tapıntıları

Tədqiqatnın türü

Bu tədqiqat deneysel, statistik və ya kəmiyyət bir araşdırma deyil. Hukuk kuramı ilə doktrinel və eleştirel hukuk analizini birleştiren akademik bir hukuk məqaləsidir.

Tədqiqatda:

• İştirakçı və ya pasiyent grubu yoxdur.
• Deney və ya kontrol grubu yoxdur.
• Veri seti kullanılmamıştır.
• İstatistiksel test aparılmamışdır.
• Formül və ya matematiksel model mövcud deyil.
• Grafik, şəkil və ya ampirik nəticə tablosu yer almamaktadır.
• Nedensel etki tahmini aparılmamışdır.

Analitik metod

Yazar, petro-kişilik kavramını beynəlxalq hüququn fərqlı alanlarına uygulayan disiplinler arası bir yorum metodi kullanmaktadır. Bu metod üç əsas səviyyəde işlemektedir:

1. Tarihsel səviyyə: Müstəmləkəçilik, suverenlik, şirkət kişiliği və təbiətl mənbə çıkarımı arasındaki bağlantılar incelenmektedir.
2. Doktrinel səviyyə: Uluslararası çevre, iklim, ticaret, yatırım, insan hüquqları və təhlükəsizlik hukukunun kurum və kuralları qiymətləndirilir.
3. Söylemsel səviyyə: Dövlətlerin, mahkemelerin, şirkətlərin və siyasi aktorlerin kullandığı güc, rasionallik, bilim, təhlükəsizlik və inkişaf dili analiz edilmektedir.

Kullanılan nəzəri yaklaşımlar

İncelenen hukuk alanları və nümunəler

Tədqiqatnın əsas argümantatif tapıntıları

Bu məqalədeki “tapıntılar” deneysel nəticəlar değil, hukuk metinleri, kurumlar və akademik literatür üzərindən hazırlanan nəzəri nəticəlardır.

1. Petro-kişilik beynəlxalq hüququn yapısal səviyyəsinde görülebilir.

   Fosil yanacaq çıkarımı; suverenlik, inkişaf, təhlükəsizlik və dövlət gücüyle ilişkiləndirilmiştir.

2. İklim hukuku ilə iqtisadi hukuk arasında güc eşitsizliği bulunmaktadır.

   Çevre və insan hüquqları yükümlülükleri çoğu zaman esnekken investor hakları daha güclü sanksiyalarla desteklenmektedir.

3. Genderin yalnız qadın temsili olaraq ele alınması yetersizdir.

   Kişilik, militarizm, iqtisadi güc və fosil yanacaq ilişkiləri ayrıca incelenmelidir.

4. Uluslararası iklim süreçleri fosil yanacaq çıkarlarını yeterince xaricilamamaktadır.

   Fosil yanacaq şirkətlərinin temsil gücü ilə iklimden en çox etkilənen grupların karar gücü arasında dengesizlik vardır.

5. Təhlükəsizlikleştirme dönüşüm yerine güc yoğunlaşması yaratabilir.

   İklim krizi hərbi və sərhəd odaklı bdaxiliimde ele alındığında yapısal eşitsizlikler geri plana düşebilir.

6. İnsan hüquqları hukuku hem çözüm hem de eleştiri alanıdır.

   İnsan hüquqları araçları iklim sualmluluğunu güclendirebilir; ancaq insanı təbiətdan ayrı və üstün gören varsayımlarını aşmalıdır.

7. Beynəlxalq hüquq yeni bir dövlət və təhlükəsizlik tahayyülüne ihtiyaç duymaktadır.

   Karşılıklı bağımlılık, qayğı, həmrəylik və ekolojik bütünlük zəiflık değil hüquqi düzenin əsasleri olaraq görülmelidir.

Tədqiqatnın güclü tərəfləri

• Fosil yanacaq politikası ilə gender hukukunu eyni analitik çərçivəde birleştirmektedir.
• İklim hukukunu diğer beynəlxalq hüquq alanlarından müstəqil ele almamaktadır.
• Müstəmləkəçilik, şirkət gücü, militarizm və iklim dəyişikliği arasındaki tarihsel sürekliliği göstərir.
• Qadın temsilini gerekli ancaq yetersiz gören yapısal bir gender analizi sunmaktadır.
• Petro-kişilik kavramını hukuk metinleri, kurumlar, tahkim kararları və diplomatik söylemlerle ilişkiləndirmektedir.
• İnsan hüquqları hukukunun potansiyelini kabul ederkən sərhədlərinı da tartımmaktadır.
• Özcü qadınlık və kişilik tanımlarından kaçınma gereğini açıkça kabul etmektedir.
• Eleştirinin yanında alternatif hukuk kuramları və yenidən tasarım yolları önermektedir.

Tədqiqatnın məhdudiyyətlərı

• Tədqiqat ampirik bir araşdırma deyil; petro-erkekliğin etkisini statistik olaraq ölçmemektedir.
• İncelenen nümunəlerin seçimi nəzəri argümana dayalıdır; sistematik vaka nümunəlemi açıklanmamaktadır.
• Petro-kişilik, beynəlxalq hüququ açıklayan tek neden deyil və yazar da böyle bir iddiada mövcud deyil.
• Məqalə geniş bir hukuk alanını 53 sayfada ele aldığı üçün qələviı doktrinler sərhədlı sayıda nümunəle tartımılmaktadır.
• Beynəlxalq hüquqtaki bölgesel və dövlətler arası fərqlılıkların tamamı ayrıntılı olaraq incelenmemektedir.
• Önerilən alternatif hukuk tahayyülleri büyük ölçüde nəzəridır; ayrıntılı uygulama və geciş planları sunulmamaktadır.
• Tədqiqatnın kullandığı güncel siyasi nümunəlerin qələviıları zaman üçünde yeni hüquqi gelişmelerle fərqlılaşabilir.
• Petro-kişilik kavramının kullanımı, eleştirmeyi amaçladığı cinsiyet ikiliklerini istemeden yenidən üretme riski taşımaktadır; tədqiqat bu riski kabul etmektedir.
• Belge hələ düzgünlanmış hakemli yayın statüsünde deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatnın tam özgün adı:International Law and Petro-Masculinity

Yazar: Monica Iyer

Yazar sıralaması: Tek yazarlı tədqiqat

Eş birinci yazar: Bulunmamaktadır.

Sorumlu yazar: PDF və erişiləbilən SSRN qeyd bilgisinde ayrıca belirtilmemiştir.

Kurumsal bağlantı: Georgia State University College of Law

DOI: DOI bilgisi PDF’de yer almamaktadır və müstəqil olaraq düzgünlanamamıştır.

Dergi: Hakem sürecini tamamlamış bir dergi yayını düzgünlanamamıştır.

Özgün yayınevi: Hakemli yayınevi bilgisi düzgünlanamamıştır.

Yayın platformu: SSRN Environmental Science Research Network

SSRN qeyd numarası: 7123118

Resmî mənbə bağlantısı:SSRN tədqiqat kaydı

PDF tarixi: 15 Temmuz 2026

SSRN’ye yüklenme tarixi: 20 Temmuz 2026

Yayın durumu: SSRN kaydında “Under Review” olaraq gösterilmektedir. Hakem dəyərlendirmesini tamamlamış yayımlanmış sürüm düzgünlanamamıştır.

Mənbə türü: Akademik hukuk məqaləsi, hukuk kuramı tədqiqatsı və dəyərlendirme sürecindeki preprint

Metod: Tədqiqat; feminist hukuk teorisi, ekofeminizm, queer hukuk teorisi, TWAIL, eleştirel ırk feminizmi, insan-merkezcilik eleştirisi və münasibətli hüquq yaklaşımlarından yararlanan doktrinel və nəzəri bir beynəlxalq hüquq analizidir.

Veri və deney durumu: Tədqiqatda deney, araşdırma iştirakçısı, məlumat seti, statistik test, matematiksel model, grafik, şəkil və ya kəmiyyət nəticə mövcud deyil. Nəticələr, hüquqi və nəzəri yorumlardan ibarətdir.

Bu Türkçe məqalə, yüklenen 53 sayfalık tədqiqatnın tamamı; dipnotları, bölmə yapısı, ele aldığı beynəlxalq hüquq kurumları, dava nümunəleri, kavramsal çərçivəsi və nəticə kısmı incelenerek hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan bilimsel və ya hüquqi nəticəlar eklenmemiştir.

Tədqiqatnın en önemli məhdudiyyətlərı; ampirik düzgünlama sunmaması, nümunəlerin sistematik bir məlumat toplama metodiyle seçilmemesi, çok geniş bir hukuk alanını tək bir nəzəri mercekle ele alması və hələ düzgünlanmış hakemli yayın statüsünde bulunmamasıdır.

Məqalədeki güncel siyasi olaylar, kurumlar və davalar yazarın petro-kişilik tezisini izahk üçün kullandığı nümunəlerdir. Bu nümunəler bütün beynəlxalq hüquq düzeninin tək bir neden və ya ideolojiyle açıklandığı mənasına gəlmir.