Bu tədqiqat dinlə iqtisadi artım arasındakı əlaqəni iki ayrı kanal vasitəsilə izah edir. Birinci kanal dini inancdır. İnanc insanın səbir, intizam, məsuliyyət, təhsil və uzunmüddətli investisiya davranışlarını gücləndirə bilər. Bu halda daha güclü inanc insan kapitalına investisiyanı artıraraq iqtisadi artımı dəstəkləyə bilər.

İkinci kanal dini fəaliyyətlərə ayrılan zamandır. İbadət, icma tədbirləri, dini təhsil və ya ritual praktikalar vaxt tələb edir. Bu vaxt çalışmağa və ya dünyəvi təhsilə ayrıla biləcək müddəti azalda bilər. Buna görə eyni inanc səviyyəsi nəzarətdə saxlanıldıqda dini fəaliyyətlərə daha çox vaxt ayrılması əmək təklifini azaldaraq artımı zəiflədə bilər.

Məqalənin əsas töhfəsi bu iki əks təsiri eyni dinamik model daxilində izah etməsidir. Modeldə fərdlər vaxtlarını əmək və dini fəaliyyətlər arasında bölürlər. Valideynlər isə uşaqlarının insan kapitalına və dini inancına investisiya edirlər. Uşağın inancı yalnız valideynin birbaşa ötürməsi ilə deyil, cəmiyyətdəki orta inanc səviyyəsi ilə də formalaşır. Bu ictimai ötürmə kanalına sosiallaşma deyilir.

Tədqiqatın mühüm nəticəsi budur: fərdin çalışma müddəti ilə bağlı qərarı fərdi və ictimai baxımdan uyğun ola bilər, lakin valideynin uşaq üçün insan kapitalı ilə dini ötürmə arasında etdiyi investisiya seçimi xarici təsir yaradır. Valideyn öz uşağına daha çox insan kapitalı qazandırarkən cəmiyyətin gələcək nəsillərdəki orta dini inanc səviyyəsinə necə təsir etdiyini tam nəzərə almır. Buna görə tarazlıq bəzi şərtlərdə ictimai optimumdan yayına bilər.

Problem nədir?

Dinlə iqtisadi artım arasındakı əlaqə uzun müddətdir müzakirə olunan mövzudur. Bəzi nəticələr güclü dini inancların iqtisadi artımla müsbət əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Bunun mümkün səbəbi inancın insanlarda intizam, səbir, dürüstlük, əmək etikası və təhsil investisiyası kimi artımı dəstəkləyən davranışları təşviq etməsidir.

Digər tərəfdən dini fəaliyyətlər vaxt aparır. Həftəlik ibadət, dini toplantılar, rituallar, icma fəaliyyətləri və ya uzunmüddətli dini praktikalar çalışma müddətini və istehsala ayrılan vaxtı azalda bilər. Bu halda dini fəaliyyətlərin artıma təsiri mənfi ola bilər.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi bu ikili müşahidədir: inanc və praktika eyni şey deyil. “Cəmiyyət daha dindar olduqda artım yüksəlir, yoxsa azalır?” sualı buna görə natamam qalır. Daha düzgün sual budur: dini inanc artır, yoxsa dini fəaliyyətlərə ayrılan zaman artır?

Mətn daha dərin problemə də diqqət yetirir: ailələr uşaqlarının həm təhsilini, həm də mədəni/dini kimliyini önəmsəyirlər. Lakin uşaq üçün daha çox insan kapitalına investisiya etmək birbaşa dini ötürməyə ayrılan vaxtı və ya resursu azalda bilər. Əksinə, dini ötürməni gücləndirmək dünyəvi təhsil investisiyasını məhdudlaşdıra bilər. Buna görə ailə səviyyəsində rasional görünən seçim cəmiyyətin uzunmüddətli mədəni və iqtisadi tarazlığında xarici təsir yarada bilər.

Metod nə təklif edir?

Tədqiqat fasiləsiz zamanlı və nəsillərarası keçidi ehtiva edən dinamik iqtisadiyyat modeli qurur. Fasiləsiz zamanlı model qərarların ayrı-ayrı dövrlər əvəzinə zamanın axını daxilində nəzərdən keçirildiyi riyazi modeldir. Nəsil keçidi isə Puasson prosesi ilə təmsil olunur. Puasson prosesi müəyyən hadisələrin təsadüfi, lakin orta sürətlə baş verməsini modelləşdirmək üçün istifadə olunan ehtimal strukturudur.

Hər fərdin bir vahid vaxtı var. Bu vaxtın bir hissəsini çalışmağa, qalan hissəsini isə dini fəaliyyətlərə ayırır. Əməkdən əldə olunan gəlir iqtisadiyyatdakı məhsuldarlıq, fərdin insan kapitalı və çalışma müddəti ilə müəyyən olunur. Dini fəaliyyətlərdən əldə olunan fayda isə fərdin dini inanc səviyyəsi və dini fəaliyyətlərə ayırdığı zamanla əlaqəlidir.

Nəsil keçidi baş verdikdə fərd valideyn olur və uşağına iki növ investisiya edir: insan kapitalı və dini inancın ötürülməsi. İnsan kapitalı təhsil, bacarıq, məhsuldarlıq və uzunmüddətli iqtisadi qabiliyyəti təmsil edir. Dini inancın ötürülməsi isə uşağın inanc səviyyəsinin ailə və cəmiyyət vasitəsilə formalaşmasını ifadə edir.

Modelin ən mühüm hissəsi sosiallaşma kanalıdır. Uşağın dini inancı yalnız valideynin birbaşa investisiyası ilə yaranmır; cəmiyyətdəki orta inanc səviyyəsindən də təsirlənir. Cəmiyyət üzrə inanc güclü olduqda valideyn öz uşağına dini ötürmə üçün daha az birbaşa investisiya edə bilər, çünki sosial mühit bu ötürmənin bir hissəsini artıq təmin edir. Bu, valideynin insan kapitalına daha çox resurs ayırmasına səbəb ola bilər.

Formullar nəyi izah edir?

Tədqiqatın əsas riyazi quruluşu fərdin zaman seçimi, valideyn investisiyası, dini inancın ötürülməsi və artım kanalları üzərində qurulub. Aşağıdakı formulalar fayldakı əsas tənliklərin MathJax uyğunlaşdırılmış formasıdır.

Aktiv fərdin dəyər funksiyası bu Bellman tənliyi ilə verilir:

Burada U_t aktiv fərdin dəyərini, r diskont dərəcəsini, u_t cari faydanı, V_t nəsil keçidi anındakı valideyn dəyərini, \varepsilon isə nəsil keçidinin baş vermə sürətini göstərir.

Fərdin cari faydası əmək və dini fəaliyyət gəlirlərindən ibarətdir:

Burada A_t məhsuldarlığı, h_t fərdin insan kapitalını, l_t çalışma müddətini, b_t dini inanc səviyyəsini, 1-l_t isə dini fəaliyyətlərə ayrılan zamanı göstərir. Birinci ifadə maddi/istehsal gəlirini, ikinci ifadə dini fəaliyyətlərdən gələn faydanı təmsil edir.

Valideynin uşaq üçün əldə etdiyi dəyər belə yazılır:

Burada b'_t uşağın dini inanc səviyyəsini, h'_t isə uşağın insan kapitalını göstərir.

Uşağın dini inancı iki mənbədən yaranır: valideynin birbaşa investisiyası və cəmiyyətin orta inanc səviyyəsi:

Burada \beta, valideynin birbaşa dini ötürməsinin çəkisini; \bar{b}_t cəmiyyətdəki orta dini inanc səviyyəsini göstərir. h'_t artdıqca birbaşa dini ötürməyə qalan resurs azalır. Bu formula insan kapitalına investisiya ilə dini ötürmə arasındakı əsas kompromisi göstərir.

Fərdin çalışma müddəti seçimi bu marjinal şərtlə müəyyən olunur:

Bu şərt çalışmağa ayrılan əlavə vaxtın faydası ilə dini fəaliyyətə ayrılan əlavə vaxtın faydasını bərabərləşdirir. Bir tərəfdə maddi istehsal gəliri, digər tərəfdə dini fəaliyyətdən gələn fayda var.

Valideynin insan kapitalına investisiya qərarı isə bu şərtlə verilir:

Bu tənlik uşağın dini inancına verilən marjinal dəyərlə uşağın insan kapitalına verilən marjinal dəyərin balanslaşdırıldığını göstərir. v_1 dini inanc istiqamətində, v_2 isə insan kapitalı istiqamətində marjinal dəyəri təmsil edir.

Cəmiyyətdəki orta inanc səviyyəsinin zaman ərzində hərəkəti belə modelləşdirilir:

Bu ifadə yeni nəslin inanc səviyyəsi cəmiyyət ortalamasından yüksəkdirsə orta inancın artacağını, aşağıdırsa azalacağını göstərir.

Modeldə daha yüksək orta inanc səviyyəsinin insan kapitalına investisiyanı necə artırdığı bu törəmə ilə göstərilir:

Bu formulanın şərhi budur: cəmiyyətin orta inanc səviyyəsi yüksəldikdə valideyn uşağın dini inancının bir hissəsinin sosial mühit tərəfindən ötürüləcəyini düşünür. Beləliklə birbaşa dini ötürmə ehtiyacı azalır və insan kapitalına daha çox investisiya edilə bilər.

Dini inancla artım arasındakı ilk stilizə edilmiş fakt belə ifadə olunur:

Bu tənlik çalışma müddəti sabit saxlanıldıqda daha yüksək orta dini inancın insan kapitalını artıraraq artımı yüksəldə biləcəyini göstərir.

Dini fəaliyyətlərə ayrılan vaxtın artıma təsiri isə belə verilir:

Bu tənlik inanc səviyyəsi sabitkən dini fəaliyyətlərə daha çox zaman ayrılmasının çalışma müddətini azaldaraq artımı aşağı sala biləcəyini göstərir.

İctimai rifah meyarı belə müəyyən olunur:

Bu rifah meyarı aktiv fərdin cari faydasını nəsil keçidi zamanı uşağa aid dəyərlə birlikdə nəzərdən keçirir.

Səmərəlilik nəticəsi üçün kritik şərt belə ifadə edilir:

Burada \mu_{h_t} insan kapitalının ictimai kölgə qiymətini, \mu_{b_t} dini inancın ictimai kölgə qiymətini təmsil edir. Bu bərabərlik ödənməzsə, valideynlərin insan kapitalı və dini ötürmə arasında etdiyi seçim ictimai optimumdan yayına bilər.

Xüsusilə aşağıdakı halda tarazlıq ictimai baxımdan həddindən artıq insan kapitalı investisiyası yarada bilər:

Bu ifadə ictimai planlaşdırıcının dini/mədəni ötürmə ehtiyatına valideynlərdən daha çox çəki verdiyi halda ailələrin insan kapitalına həddindən artıq investisiya etmiş sayıla biləcəyini göstərir. Bu nəticə mübahisəlidir və model fərziyyələrindən asılıdır.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

Tədqiqatın ilk vizualı orta dini inanc səviyyəsinin zamanla tarazlığa necə yaxınlaşdığını üç fərqli vəziyyətdə göstərir. Bir vəziyyətdə valideynlər bütün resursu insan kapitalına ayırır; birbaşa dini ötürmə zəifləyir və orta inanc zamanla azalır. İkinci vəziyyətdə daxili tarazlıq var; insan kapitalı və dini ötürmə birlikdə müəyyən olunur. Üçüncü vəziyyətdə valideynlər insan kapitalına investisiya etmir; birbaşa dini ötürmə güclüdür və orta inanc yüksək tarazlığa yönəlir.

Bu vizualın əsas mesajı dini inancın ötürülməsinin statik deyil, dinamik olmasıdır. Cəmiyyətdəki mövcud inanc səviyyəsi valideynlərin uşaqlarına nə qədər birbaşa dini investisiya edəcəyinə təsir göstərir. Valideynlərin seçimi də gələcək nəslin orta inanc səviyyəsini dəyişir.

İkinci vizual dini inancla insan kapitalı arasındakı tamamlayıcılığın tarazlıq səmərəliliyinə təsirini göstərir. Tamamlayıcılıq zəif olduqda səmərəlilik nəticəsi insan kapitalı ilə dini ötürmənin marjinal dəyərlərindən asılıdır. Tamamlayıcılıq gücləndikcə əlaqə xətti deyil, daha mürəkkəb olur. Çox güclü tamamlayıcılıq şəraitində tarazlıq bəzi hallarda ictimai optimumla müqayisədə həddindən artıq insan kapitalı yarada bilər.

Dini münaqişə uzantısındakı sxem iki dini/mədəni qrupun öz kimliyini ötürməyə çalışdığı mühitdə tarazlığı göstərir. Əsas mesaj budur: qruplararası mədəni rəqabət artdıqca ailələr uşaqlarına öz kimliklərini ötürmək üçün daha çox resurs ayıra bilər. Bu da insan kapitalına investisiyanı azalda bilər.

Şəhər modelinin əsas mesajı isə şəhərləşmə ilə dindarlıq arasındakı mənfi əlaqəni izah etməyə yönəlib. Daha məhsuldar şəhərlərdə əmək və təhsil investisiyasının fürsət xərci daha yüksəkdir. Buna görə insanlar daha çox işləməyə, daha çox insan kapitalı toplamağa və dini fəaliyyətlərə daha az vaxt ayırmağa yönələ bilər.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu tədqiqat eksperimental və ya empirik məlumat analizi təqdim etmir. Yeni məlumat dəsti toplanmayıb, ekonometrik qiymətləndirmə aparılmayıb və sahə təcrübəsi tətbiq edilməyib. Metod nəzəri modelləşdirmədir.

Müəlliflər əvvəlcə dini inanc, dini fəaliyyət, çalışma müddəti və insan kapitalına investisiyanı eyni çərçivəyə yerləşdirən dinamik əsas model qururlar. Bu modeldən tarazlıq şərtləri, sabitlik nəticəsi və artım üzərindəki iki əks təsir çıxarılır.

Daha sonra model üç əsas istiqamətdə genişləndirilir. Birinci genişləndirmə dini inancla insan kapitalı arasında tamamlayıcılıq əlavə edir. Bu, Weber-in Protestant əmək etikası müzakirəsini əhatə etmək üçün istifadə olunur. İkinci genişləndirmə dini normalardan sapma və örtünmə/veiling kimi bağlılıq mexanizmlərini təmsil edən quruluş əlavə edir. Üçüncü genişləndirmə iki dini/mədəni qrup arasındakı münaqişəni və mədəni ötürmə rəqabətini araşdırır. Sonda model fərqli məhsuldarlıq səviyyəsinə malik şəhərlərdən ibarət sistemə yerləşdirilir.

Buna görə tədqiqat empirik sübut yaratmaqdan çox, ədəbiyyatda müşahidə edilən bəzi qanunauyğunluqları izah edə biləcək mikroəsaslı nəzəri mexanizm təklif edir.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqatın birinci nəticəsi dini inanc və dini praktikaların iqtisadi artıma fərqli istiqamətlərdə təsir göstərə bilməsidir. İnanc insan kapitalına investisiyanı dəstəkləyərək artımı yüksəldə bilər. Dini fəaliyyətlərə ayrılan vaxt isə əmək təklifini azaldaraq artımı zəiflədə bilər.

İkinci nəticə çalışma müddəti qərarının modeldə ictimai baxımdan səmərəli olmasıdır. Fərd əmək ilə dini fəaliyyət arasında seçim edərkən bu qərarın birbaşa fayda və xərclərini özü daşıyır. Buna görə çalışma müddəti tərəfində xarici təsir yoxdur.

Üçüncü nəticə valideynin insan kapitalına investisiya qərarının ictimai baxımdan səmərəli olmaya bilməsidir. Valideyn öz uşağının təhsilini və inancını nəzərə alır, lakin bu qərarın gələcək nəsillərin orta inanc səviyyəsinə sosiallaşma yolu ilə təsirini tam daxilləşdirmir. Buna görə tarazlıq modelin bəzi parametrlərində həddindən artıq insan kapitalı və qeyri-kafi dini ötürmə yarada bilər.

Dördüncü nəticə dini inancla insan kapitalı arasındakı tamamlayıcılığın təsirinin birtərəfli olmamasıdır. Tamamlayıcılıq artdıqda valideynlər həm inancı, həm də təhsili birlikdə dəyərli saya bilər. Lakin investisiyanın hansı istiqamətə yönələcəyi insan kapitalı ilə dini ötürmənin marjinal dəyərlərindən asılıdır. Buna görə Veberçi “din əmək etikasını artırır” kanalı bəzi kontekstlərdə güclü, bəzilərində zəif ola bilər.

Beşinci nəticə dini/mədəni münaqişənin insan kapitalına investisiyanı azalda bilməsidir. Qruplar öz kimliklərini ötürməyə daha çox resurs ayırdıqca təhsil və məhsuldar bacarıqlara investisiya azala bilər. İnsan kapitalı məhsuldarlığı artırırsa, bu vəziyyət uzunmüddətli artımı da zəiflədə bilər.

Altıncı nəticə şəhərləşmə ilə dindarlıq arasındakı mənfi əlaqənin iqtisadi seçimlərdən yarana bilməsidir. Daha məhsuldar şəhərlərdə əmək və təhsilin gəliri yüksək olduğu üçün insanlar daha çox işləyir, daha çox insan kapitalına investisiya edir və dini fəaliyyətlərə daha az vaxt ayırırlar. Bu da böyük və məhsuldar şəhərlərin daha aşağı dindarlıq səviyyəsi ilə əlaqələndirilə biləcəyini göstərir.

Bu niyə vacibdir?

Bu tədqiqat din və iqtisadiyyat müzakirəsini sadə “din artımı yüksəldir, yoxsa azaldır?” sualından çıxarır. Bunun əvəzinə dinin müxtəlif komponentlərini ayırır: inanc, praktika, sosiallaşma, ailə investisiyası, mədəni ötürmə, münaqişə və şəhərləşmə.

Bu ayrım vacibdir, çünki eyni cəmiyyətdə dini inanc insan kapitalını dəstəkləyə bilər, dini fəaliyyətlərə ayrılan vaxt isə istehsal müddətini azalda bilər. Buna görə dinin iqtisadi təsiri vahid işarəli deyil; kontekstdən və ölçülən dini ölçüdən asılıdır.

Model həmçinin mədəni ötürmənin bir növ ictimai mal kimi davrana biləcəyini göstərir. Ailə uşağına nə qədər dini/mədəni ötürmə edəcəyini fərdi şəkildə seçir, lakin cəmiyyətin ümumi inanc ehtiyatının qorunması bütün ailələrin qərarlarından asılıdır. Buna görə fərdi qərarlarla ictimai nəticələr arasında fərq yarana bilər.

Şəhərləşmə uzantısı da müasir cəmiyyətlər baxımından diqqətçəkəndir. Böyük şəhərlərdə fürsət xərcləri, iş tempi, təhsil gəlirləri və sosial mühit fərqlənir. Bu dəyişiklik dini fəaliyyətlərə ayrılan vaxtı və mədəni ötürmə mexanizmlərini dəyişdirə bilər. Buna görə şəhərləşmə yalnız məkan prosesi deyil, eyni zamanda mədəni və iqtisadi seçimlərin yenidən qurulmasıdır.

Diqqət edilməli məqamlar

Tədqiqat nəzəri modeldir; nəticələr model fərziyyələrindən asılıdır. Real dünyada dinin iqtisadi təsiri məzhəb, institut quruluşu, təhsil sistemi, dövlət siyasəti, gəlir səviyyəsi, ictimai etibar, gender rolları, şəhərləşmə və tarixi kontekst kimi bir çox amildən asılı olaraq dəyişə bilər.

Modeldə dini inanc və dini fəaliyyətlər riyazi olaraq abstrakt dəyişənlərlə təmsil olunur. Bu, analitik aydınlıq yaradır, lakin dini həyatın ritual, icma, məna, kimlik, əxlaq, yardım, sosial şəbəkə və psixoloji dəstək kimi çoxqatlı təbiətini tam əhatə etməyə bilər.

İnsan kapitalı ilə dini ötürmə arasında qurulan kompromis də kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilər. Bəzi cəmiyyətlərdə dini institutlar təhsil investisiyasını azalda bilər; bəzi kontekstlərdə isə savadlılıq, intizam, sosial dəstək və məktəb yaratma kimi kanallarla təhsili dəstəkləyə bilər.

Tədqiqatın “tarazlıq bəzi şərtlərdə həddindən artıq insan kapitalı yarada bilər” nəticəsi ehtiyatla oxunmalıdır. Bu, ümumi siyasət təklifi deyil. Modelin müəyyən fərziyyələri altında sosiallaşma xarici təsiri güclü olduqda ortaya çıxan nəzəri nəticədir. Real təhsil siyasəti və ya din siyasəti üçün birbaşa nəticə çıxarmaq olmaz.

Dini münaqişə uzantısı da həssasdır. Model mədəni dözümsüzlüyün insan kapitalı və artım üzərində mənfi təsirlər yarada biləcəyini müdafiə edir. Lakin real ictimai münaqişələr çoxölçülüdür və yalnız iqtisadi modellə izah edilə bilməz.

Nəticə

Bu tədqiqat dinlə iqtisadi artım arasındakı əlaqəni daha detallı və balanslı çərçivədə araşdırır. Dini inanc insan kapitalı və artım üçün dəstəkləyici ola bilər. Dini fəaliyyətlərə ayrılan vaxt isə çalışma müddətini azaldaraq artımı məhdudlaşdıra bilər. Bu iki kanal eyni anda işlədiyi üçün dinin iqtisadi təsiri ölçmə üsulundan asılı olaraq fərqli görünə bilər.

Modelin əsas yeniliyi ailələrin uşaqlarına insan kapitalı və dini inanc ötürülməsi arasında etdiyi seçimi dinamik mədəni ötürmə prosesinə bağlamasıdır. Cəmiyyətin orta inanc səviyyəsi valideyn qərarlarına təsir edir; valideyn qərarları da gələcək nəsillərin orta inanc səviyyəsini dəyişir. Bu qarşılıqlı əlaqə sosiallaşma xarici təsirini yaradır.

Verianla oxucusu üçün əsas mesaj budur: din və iqtisadiyyat əlaqəsi bir cümləlik təsirlə izah edilə bilməz. İnanc, praktika, ailə investisiyası, mədəni ötürmə, şəhərləşmə və qrup münasibətləri birlikdə düşünülməlidir. Bu tədqiqat həmin mürəkkəb əlaqəni riyazi artım modeli daxilində görünən etməyə çalışan əhatəli nəzəri çərçivə təqdim edir.

Mənbə və metod qeydi

Bu yazı Sebastiano Della Lena, Yasuhiro Sato və Yves Zenou tərəfindən hazırlanmış “Believing and Practicing: How Religion Shapes Human Capital and Growth” adlı nəzəri iqtisadiyyat tədqiqatı əsasında hazırlanıb. Tədqiqat dini inanc, dini fəaliyyət, insan kapitalı, mədəni ötürmə, sosiallaşma xarici təsiri, dini münaqişə və şəhərləşmə anlayışlarını dinamik artım modeli daxilində araşdırır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas fikri Verianla yayın xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və orijinal redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Bu məzmun dini, siyasi, hüquqi və ya iqtisadi siyasət məsləhəti deyil. Nəticələr və model nəticələri nəzəri fərziyyələr çərçivəsində ehtiyatla şərh edilməlidir.