Bu eksperimental tədqiqat rozmarin (Salvia rosmarinus) və şam (Pinus sylvestris) yarpaq və gövdə tullantılarından etanol istifadə etməklə Soxhlet üsulu ilə ekstrakt alınmasını və əldə edilən məhsulların çıxım, sıxlıq, sınma əmsalı və FTIR spektral xüsusiyyətləri baxımından müqayisəsini araşdırır. Hər ekstraksiyada 15 g üyüdülmüş bitki materialı 500 mL etanol ilə 8 saat Soxhlet prosesinə məruz qoyulmuşdur. Ən yüksək ekstrakt çıxımı rozmarin yarpağında %20,0 olaraq müəyyən edilmiş, rozmarin gövdəsi %13,3, şam yarpağı %9,3 və şam gövdəsi %7,3 çıxım vermişdir. Rozmarin ekstraktının sınma əmsalı daha yüksək, şam ekstraktının sıxlığı isə daha yüksək ölçülmüşdür. FTIR spektrləri hər iki ekstraktda hidroksil, alifatik C–H, karbonil və C–O/C–O–C ilə əlaqələndirilən zolaqların mövcudluğunu göstərir. Bununla belə, tədqiqat ayrı-ayrı bioaktiv molekulları müəyyən etməmiş, onların miqdarını ölçməmiş və antioksidant və ya antimikrob aktivliyi birbaşa sınaqdan keçirməmişdir.

Müqayisənin ən aydın nəticəsi bitkinin morfoloji hissəsinin və xammal növünün ekstrakt çıxımını dəyişdirməsidir. Hər iki bitkidə yarpaqlardan alınan ekstrakt miqdarı gövdələrdən daha yüksəkdir. Rozmarin həm yarpaq, həm də gövdə nümunələrində şamdan daha yüksək ekstrakt çıxımı vermişdir. Bu nəticə göstərilən Soxhlet şərtlərində rozmarin tullantısının kütlə üzrə ekstraktın geri alınması baxımından daha yüksək çıxım verdiyini göstərir; lakin bu, ekstraktın hamısının müəyyən bir “bioaktiv maddə” olduğu anlamına gəlmir.

Türkiyə baxımından tədqiqat rozmarin və şam kimi bitki qalıqlarının ikincili xammal kimi qiymətləndirilməsi üçün laboratoriya miqyasında tətbiq edilə bilən ekstraksiya yanaşması təqdim edir. Bununla belə, Türkiyədəki müxtəlif bitki sortları, yetişmə şəraiti, tullantının rütubəti, yığım dövrü, üyütmə ölçüsü və sənaye miqyaslı həlledici geriqazanma prosesləri nəticələri dəyişə bilər. Buna görə verilən çıxımlar Türkiyədəki bütün rozmarin və şam tullantılarına birbaşa tətbiq edilməməli; yerli xammallar üzərində yenidən təsdiqlənməlidir.

Tədqiqatın əsas sualı nədir?

Tədqiqat bitki tullantılarının yalnız utilizasiya edilməli qalıqlar deyil, ekstraksiya edilə bilən üzvi birləşmələr daşıyan ikincili xammal kimi qiymətləndirilib-qiymətləndirilə bilməyəcəyini araşdırır. Bu məqsədlə rozmarin və şamın yarpaq və gövdə hissələri müqayisə edilmiş; eyni Soxhlet ekstraksiyası yanaşması altında hansı xammalın daha yüksək ekstrakt çıxımı verdiyi araşdırılmışdır.

Tədqiqatda “bioaktiv birləşmələr” ifadəsi xüsusilə fenolik birləşmələr, terpenoidlər və digər oksigenli ikincili metabolitlər olan bitki ekstraktları kontekstində işlədilir. Lakin tədqiqat konkret molekulların saflaşdırılması və dəqiq identifikasiyasından daha çox ümumi ekstraktın alınmasına və funksional qrup səviyyəsində FTIR qiymətləndirilməsinə yönəlmişdir.

Hansı bitki tullantılarından istifadə edildi?

Eksperimental material kimi iki bitki seçilmişdir:

• Rozmarin:Salvia rosmarinus
• Şam:Pinus sylvestris

Hər iki bitkidə yarpaq və gövdə hissələri bitki tullantısı xammalı kimi qiymətləndirilmişdir. Materiallar ekstraksiyadan əvvəl qurudulmuş və üyüdülmüşdür.

Soxhlet ekstraksiyası necə tətbiq edildi?

Üyüdülmüş bitki materialından 15 g götürülərək filtr kağızına yerləşdirilmiş və Soxhlet qurğusuna köçürülmüşdür. Ekstraksiya 500 mL etanol iştirakı ilə 8 saat aparılmışdır. Proses tamamlandıqdan sonra həlledici distillə yolu ilə uzaqlaşdırılmış və əldə edilən ekstraktlar müqayisəli analizə cəlb edilmişdir.

Mənbənin xülasəsində temperatur, müddət və həlledici növünün sistemli şəkildə araşdırıldığı bildirilsə də, eksperimental bölmədə bunların alternativ səviyyələrinə aid ədədi təcrübə seriyaları verilməmişdir. Buna görə 8 saat və etanol şərtinin digər müddət və ya həlledicilərlə müqayisədə eksperimental olaraq optimal olduğu bu məqalədən çıxarıla bilməz.

Hansı bitki hissəsi daha yüksək ekstrakt çıxımı verdi?

Hər iki bitkidə yarpaq nümunələri gövdə nümunələrindən daha yüksək çıxım vermişdir. Şam yarpaqlarından %9,3, şam gövdəsindən %7,3 ekstrakt əldə edilərkən, rozmarin yarpağında %20,0 və rozmarin gövdəsində %13,3 çıxım ölçülmüşdür.

Bu müqayisədə ən yüksək dəyər rozmarin yarpağındakı %20,0 ekstrakt çıxımıdır. Ən aşağı dəyər isə şam gövdəsindəki %7,3-dür. Rozmarinin gövdəsi belə eyni eksperimental şərtlərdə şam yarpağından daha yüksək ekstrakt çıxımı vermişdir.

Şam ekstraktının FTIR spektri nə göstərdi?

Şam ekstraktının FTIR spektrində 3309 cm⁻¹ ətrafında geniş zolaq müşahidə edilmiş və mənbədə bu siqnal hidroksil (O–H) dartılma vibrasiyaları ilə əlaqələndirilmişdir. 2980–2904 cm⁻¹ sahəsindəki piklər alifatik C–H rabitələrinin dartılmasına, 1646 cm⁻¹ zolağı isə karbonil (C=O) qruplarına aid edilmişdir.

1457–1418 cm⁻¹ intervalındakı zolaqlar CH₂ və CH₃ qruplarının deformasiya vibrasiyaları ilə, 1313–1204 cm⁻¹ və 1119–1043 cm⁻¹ sahələrindəki intensiv zolaqlar isə C–O və C–O–C rabitə vibrasiyaları ilə əlaqələndirilmişdir.

Bu spektral nəticələr ekstraktda hidroksil, karbonil, alifatik və efirəbənzər funksional qrupların mövcudluğunu dəstəkləyir. Lakin FTIR təkbaşına müəyyən bir fenolik və ya terpenoid molekulun dəqiq kimliyini və konsentrasiyasını müəyyən etmir.

Rozmarin ekstraktının FTIR spektri nə göstərdi?

Rozmarin ekstraktında 3275–3335 cm⁻¹ sahəsindəki geniş zolaqlar O–H dartılma vibrasiyalarına aid edilmişdir. Mənbə bu zolaqların şam nümunəsinə nisbətən daha intensiv olduğunu və bunu rozmarində fenolik strukturların daha çox olması ilə izah edir.

2973–2885 cm⁻¹ intervalı alifatik C–H vibrasiyaları ilə, 1652 cm⁻¹ zolağı C=O qrupları ilə, 1455–1379 cm⁻¹ sahəsi CH₂/CH₃ deformasiya vibrasiyaları ilə, 1273 və 1086 cm⁻¹ pikləri isə C–O və C–O–C rabitə vibrasiyaları ilə əlaqələndirilmişdir.

Mənbə rozmarin spektrində hidroksil və aromatik strukturlarla əlaqələndirilən siqnalların daha aydın olmasını daha zəngin fenolik tərkiblə izah edir. Bununla belə, tədqiqatda ümumi fenol miqdarı, HPLC, GC-MS, LC-MS və ya buna bənzər birləşmə-spesifik kəmiyyət analizi bildirilmədiyi üçün FTIR intensivliyi birbaşa dəqiq fenol konsentrasiyası ölçüsü kimi qiymətləndirilməməlidir.

Sıxlıq və sınma əmsalı necə fərqləndi?

Fiziki-kimyəvi ölçmələrdə şam ekstraktının sıxlığı 0,946 g/cm³, rozmarin ekstraktının sıxlığı 0,844 g/cm³ olaraq müəyyən edilmişdir. Bunun əksinə, rozmarinin sınma əmsalı 1,3831 ilə şam ekstraktının 1,3652 dəyərindən daha yüksəkdir.

Birbaşa ölçülən nəticələr baxımından şam ekstraktı daha yüksək sıxlığa, rozmarin ekstraktı isə daha yüksək sınma əmsalına malikdir. Mənbə rozmarindəki aşağı sıxlığı daha yüngül və uçucu komponentlərin mövcudluğu ilə; yüksək sınma əmsalını isə aromatik və fenolik komponentlərlə əlaqələndirir. Bunlar tədqiqatçıların tərkib şərhləridir və bu tədqiqatda ayrı-ayrı birləşmələrin kəmiyyət analizi ilə ayrıca təsdiqlənməmişdir.

“Optik aktivlik” ifadəsinin hansı sərhədi var?

Mənbə nəticələr bölməsində rozmarin ekstraktını daha yüksək “optik aktivlik” ilə xarakterizə edir. Bununla belə, bildirilən fiziki-kimyəvi ölçmə sınma əmsalıdır və tədqiqatda optik fırlanma bucağı və ya polarimetriya nəticəsi verilmir. Buna görə burada birbaşa dəstəklənən nəticə “rozmarin ekstraktının sınma əmsalının daha yüksək olması”dır.

Tədqiqat nə deyir?

• Eyni Soxhlet şərtlərində rozmarin tullantıları şam tullantılarından daha yüksək ümumi ekstrakt çıxımı vermişdir.
• Hər iki bitkidə yarpaqların ekstrakt çıxımı gövdələrdən daha yüksəkdir.
• Hər iki ekstraktın FTIR spektrində O–H, C–H, C=O və C–O/C–O–C ilə əlaqələndirilən funksional qrup siqnalları mövcuddur.
• Şam ekstraktı rozmarindən daha yüksək sıxlıq göstərmişdir.
• Rozmarin ekstraktı şamdan daha yüksək sınma əmsalına malikdir.

Tədqiqat nəyi sübut etmir?

• Ekstraktdakı müəyyən fenolik və ya terpenoid molekulların dəqiq kimliyini və miqdarını müəyyən etmir.
• Rozmarin ekstraktının antioksidant və ya antimikrob aktivliyini birbaşa təcrübə ilə göstərmir.
• İnsanlarda sağlamlıq faydası, müalicə effekti və ya təhlükəsizlik göstərmir.
• Etanolun digər həlledicilərdən daha səmərəli olduğunu eksperimental müqayisə ilə göstərmir.
• Soxhlet üsulunun digər ekstraksiya texnologiyalarından üstün olduğunu bu təcrübə seriyası ilə sübut etmir.
• 8 saatın və ya istifadə edilən ekstraksiya şərtlərinin riyazi və ya eksperimental olaraq qlobal optimum olduğunu göstərmir.
• Laboratoriya nəticəsinin sənaye miqyasında eyni çıxımla təkrarlanacağını göstərmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Eksperimental axın

1. Rozmarin və şamın yarpaq və gövdə tullantıları seçildi.
2. Bitki materialları quruduldu.
3. Xammallar üyüdüldü.
4. Hər təcrübə üçün 15 g material filtr kağızına yerləşdirildi.
5. Nümunə Soxhlet aparatına köçürüldü.
6. 500 mL etanol istifadə edilməklə 8 saat ekstraksiya aparıldı.
7. Ekstraksiya sonunda etanol distillə yolu ilə uzaqlaşdırıldı.
8. Əldə edilən ekstraktların çıxımı müqayisə edildi.
9. FTIR ilə funksional qrup analizi aparıldı.
10. Sıxlıq və sınma əmsalı ölçüldü.

Əsas ədədi nəticələrin müqayisəsi

Metodoloji baxımdan çatışmayan məlumatlar

Tədqiqatda ekstraksiya çıxımları üçün təkrar sayı, standart sapma, xəta çubuğu, etibar intervalı və ya statistik əhəmiyyət testi bildirilməmişdir. Buna görə %20,0 ilə %9,3 kimi fərqlərin ədədi böyüklüyü açıq olsa da, eksperimental dəyişkənlik və statistik qeyri-müəyyənlik bu mənbə əsasında hesablana bilməz.

Xammalın toplandığı yer, yığım vaxtı, ilkin rütubət, üyüdülmüş hissəcik ölçüsü və Soxhlet-in iş temperaturu ətraflı verilməmişdir. Bu dəyişənlər tədqiqatın öz məlumat dəstində nəzarət olunan müstəqil amillər kimi bildirilmədiyindən, nəticələrin müxtəlif xammal partiyalarına ümumiləşdirilməsi ehtiyat tələb edir.

Xülasə ilə metod arasında mühüm əhatə fərqi

Məqalənin ingiliscə xülasəsində ekstraksiya çıxımını artırmaq üçün temperatur, müddət və həlledici növünün sistemli şəkildə araşdırıldığı bildirilir. Azərbaycanca və rusca xülasələrdə isə müxtəlif ekstraksiya üsullarından bəhs edilir. Buna qarşılıq, ətraflı eksperimental bölmə yalnız 500 mL etanol istifadə edilərək 8 saat aparılan Soxhlet ekstraksiyasını təsvir edir və alternativ üsul/həlledici/müddət/temperatur təcrübələrinə aid müqayisəli nəticələr təqdim etmir.

Buna görə Verianla qiymətləndirməsində tədqiqat “Soxhlet ilə rozmarin və şam tullantılarının müqayisəsi” kimi nəzərdən keçirilmiş; mənbədə görünməyən optimallaşdırma təcrübələri və ya üsul müqayisələri varmış kimi əlavə nəticə yaradılmamışdır.

Elmi şərh sərhədi

Tədqiqatdakı “ekstrakt çıxımı” xammaldan etanol ilə ayrılan ümumi ekstrakt miqdarını ifadə edir. Rozmarin yarpağında %20 çıxım xammalın %20-sinin tək bir bioloji aktiv molekul olduğu anlamına gəlmir. FTIR isə müəyyən kimyəvi funksional qrupların mövcudluğuna dair spektral sübut verir; təkbaşına mürəkkəb bitki qarışığındakı bütün molekulları müəyyən etmir və bioloji aktivliyi ölçmür.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal iş adı: EXTRACTION OF BIOLOGICALLY ACTIVE COMPOUNDS FROM PLANT WASTE AND THEIR COMPARATIVE ANALYSIS

Azərbaycanca başlıq: BİTKİ TULLANTILARINDAN BİOLOJİ AKTİV BİRLƏŞMƏLƏRİN EKSTRAKSİYASI VƏ ONLARIN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

Müəlliflər: Yetar Muzabbar BABASHOVA; Maral Elkhan HUSEYNOVA; Aysel Allahverdi ALAKBAROVA.

Müəllif sırası: Yetar Muzabbar BABASHOVA → Maral Elkhan HUSEYNOVA → Aysel Allahverdi ALAKBAROVA.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə belə bəyan yoxdur.

Məsul müəllif: Mənbədə ayrıca corresponding author / məsul müəllif işarəsi yoxdur.

Qurum: Azerbaijan State Oil and Industry University (ASOIU), Department of “Technology of Chemical and Inorganic Substances”.

Müəllif statusları: Yetar Muzabbar BABASHOVA — Associate Professor; Maral Elkhan HUSEYNOVA — Master student; Aysel Allahverdi ALAKBAROVA — Laboratory assistant.

DOI:10.32010/XSKL8975

Jurnal:Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions / Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri.

Cild / nömrə / səhifələr: Cild 28, Sayı 2, 2026, s. 12–18.

ISSN: 1028-7515.

Nəşriyyat: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Mənbə növü və rəyçilik statusu: Rəyli jurnalda dərc olunmuş eksperimental tədqiqat məqaləsidir. Jurnalın rəsmi nəşr prosesi rəy mərhələsini əhatə edir.

Məqalə prosesi: Alınma tarixi 15 May 2026, reviziya tarixi 2 June 2026, qəbul tarixi 25 June 2026 olaraq mənbədə göstərilmişdir.

Rəsmi nəşr bağlantısı:Rəsmi məqalə səhifəsi

Lisenziya / təkrar istifadə: Rəsmi nəşr səhifəsində açıq Creative Commons lisenziyası göstərilmir və nəşriyyat “All rights reserved” bildirişindən istifadə edir. Buna görə orijinal Şəkil 1 və ya FTIR təsvirləri birbaşa köçürülməmiş; ədədi məlumatlar görünən HTML cədvəli və Verianla Live strukturu daxilində yenidən təqdim edilmişdir.

Maliyyələşdirmə: İncelənən mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanı və ya xam spektral məlumat deposu göstərilmir.

Maraqların toqquşması: İncelənən mənbədə ayrıca maraqların toqquşması bəyanı yoxdur.

CRediT / müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT və ya müəllif töhfəsi bəyanı yoxdur.

Mənbədaxili metod uyğunsuzluğu: Xülasələrdə fərqli temperatur, müddət, həlledici və hətta müxtəlif ekstraksiya üsullarının sistemli şəkildə araşdırıldığına dair ifadələr olsa da, ətraflı eksperimental bölmə yalnız Soxhlet, etanol və 8 saatlıq şərti bildirir. Alternativ şərtlərə aid ədədi nəticələr mənbədə göstərilmədiyi üçün bunlar Verianla məqaləsinə əlavə edilməmişdir.

FTIR şərh sərhədi: FTIR nəticələri hidroksil, karbonil, alifatik və C–O/C–O–C qrupları ilə uyğun spektral zolaqlar göstərir. Tədqiqatda HPLC, GC-MS, LC-MS və ya başqa birləşmə-spesifik analizlə ayrı-ayrı fenolik və terpenoid birləşmələrin kimliyi və miqdarı bildirilməmişdir. Buna görə spektral zolaqlar konkret molekulların kəmiyyət sübutu kimi təqdim edilməmişdir.

Bioloji aktivlik sərhədi: Tədqiqatda antioksidant, antimikrob, antiinflamatuar, antikanser və ya klinik aktivlik sınağı aparılmamışdır. Mənbədə bu xüsusiyyətlərə dair ifadələr ədəbiyyat və FTIR şərhləri ilə bağlıdır; bu tədqiqatın ekstraktları üçün birbaşa bioloji aktivlik sübutu deyil.

Fiziki-kimyəvi şərh sərhədi: Rozmarin ekstraktında 1,3831, şam ekstraktında 1,3652 sınma əmsalı ölçülmüşdür. Mənbə nəticə bölməsində rozmarin üçün “daha yüksək optik aktivlik” ifadəsindən istifadə etsə də, tədqiqatda polarimetrik optik fırlanma ölçüsü bildirilməmişdir. Buna görə birbaşa dəstəklənən nəticə daha yüksək sınma əmsalıdır.

Elmi məzmun mənbəyi: Bu Verianla məqaləsindəki eksperimental nəticələr, ədədi dəyərlər və spektral zolaqlar yalnız incələnən tədqiqata əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız bibliografik kimlik, DOI, nəşriyyat, rəsmi bağlantı və rəy prosesinin doğrulanması üçün istifadə edilmiş; əsas elmi məzmuna kənardan yeni eksperimental nəticə əlavə edilməmişdir.