Baş örtüyü tarix boyu dini inancların, mədəni ənənələrin, ictimai mənsubiyyətin və fərdi seçimlərin ifadəsi kimi istifadə edilmişdir. Lakin müəyyən dövrlərdə şəxsi geyim seçimindən kənara çıxaraq dövlətlərin kimlik siyasətinin, modernləşmə proqramlarının, təhlükəsizlik yanaşmalarının və beynəlxalq siyasi rəqabətin mövzusuna çevrilmişdir. Eyni geyim bəzi cəmiyyətlərdə dini bağlılığın, digərlərində mədəni irsin, bəzilərində siyasi müxalifətin, başqa cəmiyyətlərdə isə dövlət tərəfindən məhdudlaşdırılmalı olan rəmzin göstəricisi kimi qiymətləndirilmişdir.

Azərbaycanda 2026-cı ildə məktəb geyimləri ilə bağlı edilən dəyişikliklər bu tarixi müzakirənin müasir nümunələrindən biridir. 7 iyul 2026-cı il tarixli qanun dəyişikliyi ilə ümumi təhsilin milli və dünyəvi xarakteri yenidən tənzimlənmiş; 21 sentyabrda şagirdlərin, 6 oktyabrda isə müəllimlərin geyimlərinə dair yeni qaydalar qəbul edilmişdir. Qanunvericilikdə baş örtüyünün adı açıq şəkildə çəkilməsə də, bəzi təhsil müəssisələrində qaydaların başıörtülü şagird və müəllimlərin məktəblərə buraxılmaması şəklində tətbiqi ictimai etirazlara səbəb olmuşdur.

Bu hadisələrin tarixi kökləri yalnız 2026-cı ilə gedib çıxmır. Azərbaycanda 2010-cu ildə də məktəbli forması ilə əlaqədar baş örtüyünə məhdudiyyətlər gündəmə gəlmiş, etirazlar və siyasi müzakirələr baş vermişdir. Daha geriyə nəzər saldıqda çar Rusiyası dövründəki islahat hərəkatları, Azərbaycanda ilk qadın mətbuatı, 1918–1920-ci illərdəki respublika təcrübəsi və sovet hakimiyyətinin qadın geyimini ictimai dəyişikliklərin rəmzinə çevirən siyasəti ilə qarşılaşırıq.

Galib Bashirovun 2020-ci ildə dərc olunmuş tədqiqatı Azərbaycandakı baş örtüyü müzakirəsinin yalnız dünyəvilik məsələsi olmadığını, həmçinin milli kimliyin formalaşdırılması ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Sofie Bedford, Ceyhun Mahmudlu və Shamkhal Abilovun 2021-ci il tədqiqatı isə dövlətin təşviq etdiyi ənənəvi İslam anlayışını araşdıraraq dini qurumlara nəzarət, radikallaşma ilə mübarizə və siyasi müxalifətin məhdudlaşdırılması arasındakı əlaqələri müzakirə edir. Javadbay Khalilzadanın 2024-cü il tədqiqatı Azərbaycanda dinin həm potensial təhlükəsizlik təhdidi, həm də dövlət siyasətinin vasitəsi kimi nəzərdən keçirilə bildiyini ortaya qoyur.

Türkiyə, Fransa, Almaniya, Birləşmiş Krallıq, Özbəkistan və İran nümunələrinin müqayisəsi göstərir ki, dünyəvilik, din azadlığı və qadın geyimi ilə bağlı vahid dövlət modeli yoxdur. Bəzi ölkələrdə müəyyən təhsil müəssisələrində dini geyim məhdudlaşdırılır, digərlərində isə fərdi dini ifadəni məktəb qaydaları ilə uzlaşdırmağa yönələn normalar qəbul edilir. İranda dövlətin məcburi örtünmə siyasəti məsələnin əks istiqamətdəki nümunəsidir.

Azərbaycanın Türkiyə, İran, Rusiya, İsrail və Avropa İttifaqı ilə münasibətləri ölkənin din və təhlükəsizlik siyasətini anlamaq üçün mühüm geosiyasi kontekst yaradır. Bununla belə, xarici əlaqələrin mövcudluğu ilə konkret daxili siyasi qərarın xarici aktor tərəfindən yönləndirildiyinin sübuta yetirilməsi fərqli məsələlərdir. 2026-cı ilin oktyabrına qədər baş örtüyü etirazlarının xarici dövlət tərəfindən təşkil edildiyini müstəqil şəkildə təsdiqləyən kifayət qədər açıq mənbə sübutu müəyyən edilməmişdir.

Bu araşdırma göstərir ki, baş örtüyü müzakirələrini bir səbəblə izah etmək mümkün deyil. Dövlətin dünyəvilik anlayışı, milli kimliyin formalaşdırılması, dini qurumların tənzimlənməsi, ictimai təzyiqlər, fərdi azadlıqlar və xarici təhlükəsizlik narahatlıqları müxtəlif dövrlərdə fərqli dərəcədə təsir göstərə bilər. Lakin bu ümumi mexanizmlərin sənədləşdirilməsi konkret hökumət qərarının gizli məqsədini qəti şəkildə aşkara çıxarmır.

1. Giriş: Bir geyim niyə dövlət məsələsinə çevrilir?

İnsanın başını örtməsi və ya örtməməsi ilk baxışdan şəxsi həyatının bir hissəsidir. Lakin tarix göstərir ki, insanların xarici görünüşü zaman-zaman dövlətin, dini qurumların və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin müdaxiləsinə açıq olmuşdur.

Bəzi dövrlərdə baş örtüyü taxmayan qadınlar dini və ya ictimai təzyiqlərlə üzləşmiş, başqa dövrlərdə isə baş örtüyü taxan qadınlar təhsil müəssisələrindən və ya müəyyən dövlət vəzifələrindən uzaqlaşdırılmışdır. Bu tədbirlərin hamısı eyni siyasi düşüncəyə əsaslanmır. Bəzən dini qaydaların dövlət tərəfindən tətbiqi, bəzən dünyəvilik siyasəti, bəzən modernləşmə məqsədləri, bəzən də ictimai asayiş və ya təhlükəsizlik əsasları həlledici olmuşdur.

Bu fərqlər müzakirəni yalnız örtünmə ilə bağlı dini hökmlər əsasında araşdırmağın kifayət etmədiyini göstərir. Məsələ dövlətin hansı davranışları tənzimləməyə səlahiyyətli olması, şəxsi azadlıqların haradan başlaması və ictimai çoxluğun dəyərlərinin azlıqda qalan fərdlərə təsiri ilə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Baş örtüyü müxtəlif insanlar üçün fərqli mənalar daşıya bilər. Bir qadın onu dini vəzifə hesab edə bilər. Digəri ailə ənənəsini davam etdirmək üçün istifadə edə bilər. Başqası üçün örtünmə mədəni mənsubiyyətin, məhrəmlik anlayışının və ya şəxsi kimliyin tərkib hissəsi ola bilər. Eyni zamanda bəzi qadınlar ailə, ətraf mühit və ya siyasi hakimiyyət tərəfindən örtünməyə məcbur edilə bilər.

Buna görə də insanın xarici görünüşünə əsaslanaraq onun inancı, siyasi baxışı, sərbəst iradəsi və ya xarici siyasi hərəkatla əlaqəsi haqqında qəti nəticə çıxarmaq mümkün deyil.

Tədqiqatın əsas sualı belədir:

Baş örtüyü hansı tarixi və siyasi şəraitdə fərdi həyatın bir ünsürü olmaqdan çıxaraq dövlətin tənzimləməyə, məhdudlaşdırmağa və ya məcburi etməyə çalışdığı rəmzə çevrilir?

Bu suala cavab axtararkən həm fərdin azadlığını, həm də dövlətlərin irəli sürdüyü əsasları araşdırmaq lazımdır. Əks halda tədqiqat müxtəlif mövqelərdən yalnız birini təsdiqləməyə yönələn hekayəyə çevrilə bilər.

1.1. Tədqiqatın metodu

Bu tədqiqatda beş fərqli mənbə qrupundan istifadə edilmişdir.

Birinci qrup Azərbaycanın Konstitusiyası, təhsil qanunları, Nazirlər Kabinetinin qərarları və digər rəsmi normativ sənədlərdir. Bu mənbələr hüquqi normaların mövcudluğunu və əhatə dairəsini müəyyənləşdirməyə imkan verir; lakin təkbaşına faktiki tətbiqin bütün təfərrüatlarını və ya qərar verənlərin açıqlanmamış niyyətlərini göstərmir.

İkinci qrup beynəlxalq insan hüquqları müqavilələri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı orqanlarının qiymətləndirmələri, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarları və milli konstitusiya məhkəmələrinin presedentləridir.

Üçüncü qrup resenziyalı elmi tədqiqatlar və tarixi araşdırmalardır. Bu mənbələr tarixi davamlılığı və mümkün səbəb-nəticə mexanizmlərini izah etmək üçün istifadə edilmişdir.

Dördüncü qrup dövlət arxivləri, tarixi mətbuat qeydləri və mədəni irs sənədləridir.

Beşinci qrup isə 2026-cı ilin oktyabr hadisələri ilə bağlı rəsmi açıqlamalar, xəbərlər və müstəqil media araşdırmalarıdır.

Mənbələr arasındakı mühüm fərq budur: Qanunun dərc edilməsi qəti şəkildə yoxlanıla bilər. Nümayişdə neçə nəfərin iştirak etdiyi və ya neçə nəfərin saxlanıldığı isə hadisələr davam edərkən müxtəlif cür bildirilə bilər. Bir dövlətin digərinə müdaxilə etdiyi iddiası yalnız xəbərə və ya siyasi bəyanata əsasən sübuta yetirilmiş hesab edilə bilməz.

Bu tədqiqat yeni sahə araşdırmasına, məxfi sənədlərə və ya müstəqil toplanmış ictimai rəy sorğusuna əsaslanmır. Nəticələr əlçatan sənədlərin müqayisəli təhlili ilə məhdudlaşır.

2. Azərbaycanda 2026-cı il baş örtüyü müzakirəsi necə başladı?

2026-cı il hadisələrini anlamaq üçün yalnız etirazların başladığı günlərə deyil, onlardan əvvəl həyata keçirilmiş qanunvericilik dəyişikliklərinə də baxmaq lazımdır.

2.1. 7 iyul 2026: «Ümumi təhsil haqqında» Qanuna dəyişiklik

Azərbaycan Respublikasında 7 iyul 2026-cı ildə qəbul edilən 434-VIIQD nömrəli qanun, Ümumi təhsil haqqında qanuna dəyişiklik etdi.

Dəyişikliklə ümumi təhsilin əsas prinsiplərinə millilik və dünyəvilik anlayışları əlavə edildi. Həmçinin dövlət ümumi təhsil müəssisələrində çalışan təhsil işçilərinin geyiminə dair tələblərin müəyyənləşdirilməsi, şagirdlərin və müəllimlərin həmin tələblərə əməl etmək öhdəliyi tənzimləndi.

Valideynlərin və digər qanuni nümayəndələrin də uşaqlarının məktəb geyiminə dair qaydalara riayət etməsini təmin etmək məsuliyyəti müəyyən edildi.

Qanunun orijinal mətnində baş örtüyünü birbaşa qadağan edən ifadə yox idi.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. Çünki sonrakı mübahisələrin hüquqi mahiyyətini anlamaq üçün normanın nə dediyini və təhsil müəssisələrində necə şərh edildiyini ayrıca araşdırmaq lazımdır.

2.2. 22 iyul 2026: İcraya dair prezident fərmanı

22 iyul 2026-cı ildə dərc edilmiş 729 nömrəli prezident fərmanı 7 iyulda qəbul olunan dəyişikliklərin icrasına dair səlahiyyət bölgüsünü müəyyən etdi.

Nazirlər Kabinetinə təhsil işçiləri üçün geyim tələblərinin hazırlanması və mövcud şagird forması qaydalarının yeni qanuna uyğunlaşdırılması tapşırıldı.

Bu sənəd sentyabr və oktyabr aylarında qəbul edilmiş geyim qərarlarının bir-birindən müstəqil hadisələr olmadığını göstərir.

Söhbət iyulda başlayan və sonra əlavə normativ aktlarla tamamlanan qanunvericilik prosesindən gedir.

Lakin bu prosesin mövcudluğu baş örtüyünü hədəfə almaq niyyətinin elə ilk mərhələdən açıq ifadə edildiyi demək deyil. Belə nəticəyə gəlmək üçün əsaslandırma hesabatları, hazırlıq sənədləri və ya vəzifəli şəxslərin birbaşa açıqlamaları kimi əlavə sübutlar tələb olunur.

2.3. 21 sentyabr 2026: Şagird geyiminə dair 309 nömrəli qərar

Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli qərarı 17 mart 2022-ci il tarixli, 96 nömrəli şagird forması qaydalarında dəyişiklik etdi.

Yeni müddəalar müəyyən edilmiş formanın bütövlüyünü pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərinin istifadəsinə icazə verilmədiyini bildirdi.

Həmin qərarda Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə məktəbin pedaqoji şurasının qərarı ilə milli geyimdən və ya onun elementlərindən istifadəyə imkan verildi.

Geyim qaydalarına riayət edilməsi məsələlərində pedaqoji şuraya səlahiyyət verildi və valideynlərin məsuliyyəti açıq göstərildi.

Baş örtüyünün adı yenə birbaşa çəkilmədi.

Buna görə də normanı hüquqi baxımdan qiymətləndirərkən iki fərqli səviyyə mövcuddur:

Birincisi, formanın bütövlüyü və dünyəvilik prinsipi haqqında ümumi qaydanın mövcudluğudur.

İkincisi, bu qaydanın bəzi məktəblərdə baş örtüyünün qəbul edilməməsi ilə nəticələnməsidir.

İkinci halın baş verməsi tətbiqin təhsil hüququ, din azadlığı və mütənasiblik prinsipləri baxımından ayrıca araşdırılmasını tələb edir.

2.4. 6 oktyabr 2026: Müəllimlər üçün 325 nömrəli qərar

6 oktyabrda qəbul edilən Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrində çalışan təhsil işçilərinin geyim tələblərini tənzimlədi.

Mətndə sadə və peşəyə uyğun geyinmək, geyimin tədris vəzifəsinə mane olmaması və dünyəvi təhsil prinsipinə uyğunluq kimi şərtlər yer alırdı.

Geyimin iş mühitinə uyğunluğu müəllimlərin peşə məsuliyyəti ilə əlaqələndirildi.

Şagirdlərlə müəllimlərin hüquqi vəziyyətlərinin fərqli olduğu unudulmamalıdır.

Şagirdlər icbari təhsil hüququna malikdirlər. Müəllimlər isə əmək hüququna malik fərdlər olmaqla yanaşı, dövlət xidmətini həyata keçirirlər.

Buna görə eyni geyim məhdudiyyətinin şagirdə və müəllimə tətbiqi hüquqi cəhətdən eyni nəticə verməyə bilər. Hər iki qrup üçün müdaxilənin əsası və ağırlığı ayrıca qiymətləndirilməlidir.

2.5. Oktyabr 2026: Məktəblərdə tətbiqlər və etirazlar

Oktyabrın ilk günlərində başıörtülü şagirdlərin bəzi məktəblərə buraxılmadığı və müəllimlərdən geyimlərini dəyişmələrinin tələb edildiyi barədə xəbərlər yayıldı.

Cəlilabad və Bakıdakı bəzi təhsil müəssisələrinə dair görüntülər və xəbərlər ictimaiyyətə çatdırıldı. Şagirdlərin müəllimlərinə dəstək verdiyi, bəzi dərslərin boykot edildiyi və məktəb ətrafında etiraz aksiyalarının keçirildiyi bildirildi.

Bu xəbərlərin əhəmiyyətli hissəsi bəzi məktəblərdə baş örtüyünə faktiki məhdudiyyət tətbiq edildiyini təsdiqləyir. Lakin ölkə üzrə neçə məktəbin eyni tədbiri gördüyünü müəyyənləşdirən geniş və təsdiqlənmiş məlumat toplusu yoxdur.

12 oktyabr tarixli xəbərlərdə Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinə istinadən 37 nəfərin saxlanıldığı bildirildi.

Rəsmilər ictimai asayişi və təhsil müəssisələrinin fəaliyyətini pozduğu iddia edilən hərəkətlərdən danışdılar. Bəzi nəşrlərdə əmlaka ziyan vurulması və zorakılıq iddiaları da yer aldı.

Bu ittihamlar bütün etirazçıların eyni hərəkətləri etdiyini və ya ittihamların məhkəmə tərəfindən sübuta yetirildiyini göstərmir.

Eyni tarixdə bəzi nəşrlərdə saxlanılanların sayının 200-ü keçə biləcəyinə dair təsdiqlənməmiş xəbərlər də yayıldı. Bu rəqəm 13 oktyabra qədər müstəqil şəkildə dəqiqləşdirilmədiyi üçün təsdiqlənmiş ümumi saxlanılma sayı kimi istifadə edilə bilməz.

Saxlanılanların sayı, hansı hadisələrdə hansı hüquqi əsaslarla tədbir görüldüyü və məhkəmə proseslərinin necə nəticələnəcəyi ayrıca izlənilməlidir.

2026-cı il hadisələrinin qəti şəkildə göstərdiyi məqam məktəb geyiminə dair yeni qaydalarla fərdi dini ifadə tələbləri arasında faktiki ziddiyyətin yaranmasıdır.

Bu ziddiyyətin arxasındakı siyasi motivi isə yalnız etirazların mövcudluğuna əsasən qəti müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

3. Azərbaycanda dünyəvilik anlayışı: Hüquqla ictimai həyat arasındakı əlaqə

Azərbaycan Konstitusiyası dinin dövlətdən ayrı olduğunu bildirir.

1995-ci il Konstitusiyasının 18-ci maddəsinə əsasən bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir və dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır.

Həmin Konstitusiyanın 48-ci maddəsi vicdan azadlığına təminat verir. İnsanların dinə inanmaq, inanmamaq və dini etiqadını ifadə etmək hüquqları tanınır.

42. maddə isə təhsil hüququnu tənzimləyir.

Burada mühüm hüquqi sual meydana çıxır: Dövlət təhsil sisteminin dünyəvi olması həmin sistemdən yararlanan şəxslərin dini kimliyini aşkar şəkildə ifadə edə bilməməsi deməkdirmi?

Bu sualın cavabı dünyəviliyin necə müəyyənləşdirilməsindən və müvafiq hüquq sisteminin fərdi hüquqlarla dövlətin neytrallığı arasında necə tarazlıq qurmasından asılıdır.

Dövlətin dini qurumlardan institusional baxımdan ayrı olması ilə vətəndaşların dini davranışlarının ictimai məkanda məhdudlaşdırılması eyni hüquqi anlayış deyil.

Təhsil proqramının hər hansı dini təlimin məcburi qəbuluna əsaslanmaması dünyəvi təhsilin əsas xüsusiyyətlərindən biri ola bilər. Lakin şagirdin şəxsi geyiminin dövlətin dini neytrallığını pozub-pozmadığı ayrıca araşdırılmalı məsələdir.

Bu fərq yalnız nəzəri deyil. Almaniya, Fransa və Birləşmiş Krallıqdakı müxtəlif qaydalar oxşar konstitusion və demokratik dəyərlərin fərqli tətbiqlərə səbəb ola bildiyini göstərir.

Azərbaycanın 2026-cı il qaydaları baxımından əsas hüquqi məsələ məktəbin institusional dünyəviliyi ilə şagirdin fərdi dini ifadəsi arasında necə əlaqə qurulmasıdır.

Bu əlaqənin qiymətləndirilməsində geyim qadağasının əsası, əhatəsi, nəticələri və daha az məhdudlaşdırıcı alternativlərin olub-olmaması həlledicidir.

4. Baş örtüyünün dini, mədəni və tarixi mənaları

Baş örtüyünə dair tədqiqatın əsas problemlərindən biri müxtəlif ənənələrə məxsus geyimlərin vahid kateqoriyada qiymətləndirilməsidir.

İslam cəmiyyətlərində istifadə olunan hicab, ximar, çarşab və niqab kimi terminlər müxtəlif geyimləri və ya örtünmə formalarını ifadə edə bilər.

Azərbaycanın ənənəvi kəlağayısı isə özünəməxsus istehsal üsulları, rəngləri, naxışları və mədəni istifadə qaydaları olan ipək baş örtüyüdür.

Bu geyimlərin tarixi və dini mənaları həmişə üst-üstə düşmür.

4.1. İslam mənbələrində örtünmə

İslamda örtünmə ilə bağlı ən çox istinad edilən Quran ayələrindən ikisi Nur surəsinin 31-ci və Əhzab surəsinin 59-cu ayələridir.

Nur surəsində qadınların örtüklərini sinələrinin açıq hissəsinin üzərinə çəkmələri haqqında hökm yer alır. Əhzab surəsindəki ifadə isə xarici örtünməyə aid qayda ilə əlaqələndirilir.

Klassik İslam hüququnun bir çox şərhlərində bu ayələr və müvafiq rəvayətlər qadınların bədənin müəyyən hissələrini örtməsinin dini öhdəlik sayılmasına əsas olmuşdur.

Bununla belə, örtünmənin əhatəsi, üzün örtülməsi, geyimin forması, tətbiqin ictimai şəraiti və müxtəlif məzhəblərin mövqeləri baxımından fərqli şərhlər mövcuddur.

Müasir dövrdə bəzi müsəlman mütəfəkkirlər örtünmə hökmlərinin tarixi kontekstini və mənəvi məqsədini yenidən qiymətləndirmişlər.

Buradan çıxarıla biləcək elmi nəticə budur ki, örtünmə İslam ənənəsində mühüm müzakirə mövzusudur. Bütün müsəlmanların eyni şərhi qəbul etdiyini söyləmək düzgün deyil.

Bundan başqa, insanın geyimi onun hansı dini şərhə mənsub olduğu barədə həmişə etibarlı məlumat vermir.

4.2. Dini etiqadla məcburi tətbiq arasındakı fərq

Bir əməlin dini ənənədə öhdəlik sayılması ilə dövlətin onu hüquqi məcburiyyətə çevirməsi fərqli proseslərdir.

Dini nüfuz sahibləri, ictimai normalar, ailə gözləntiləri və dövlət sanksiyaları fərdin üzərində müxtəlif təzyiq formaları yarada bilər.

Qadının baş örtüyü taxması sərbəst seçim ola bildiyi kimi, bəzi şəraitdə ictimai və ya ailə təzyiqinin nəticəsi də ola bilər.

Eynilə, qadının baş örtüyü taxmaması şəxsi seçim ola bilər; lakin bəzi qurumlarda örtüyünü çıxarmağa məcbur edilməsi də müdaxilədir.

Buna görə də qadının yalnız xarici görünüşünə əsasən azad olduğu və ya təzyiq altında qaldığı qənaətinə gəlmək metodoloji baxımdan yanlışdır.

Şəxsin öz təcrübəsi, seçimləri və qarşılaşa biləcəyi sanksiyalar ayrıca araşdırılmalıdır.

4.3. Dini rəmzlərin dəyişən mənaları

Rəmzin mənası tarix boyu sabit qalmaya bilər.

Dini məqsədlə istifadə olunan baş örtüyü başqa bir dövrdə ailə ənənəsinin və ya ictimai nüfuzun göstəricisi ola bilər. Siyasi təzyiq dövrlərində eyni rəmz müqavimət əlaməti kimi də qəbul edilə bilər.

Əksinə, dövlətin müəyyən geyim formasını məcburi etməsi rəmzin şəxsi etiqadla əlaqəsini dəyişə bilər.

Bu hal tarixi tədqiqatlarda rəmzlərlə onlara verilən mənaların ayrıca araşdırılmasının vacibliyini göstərir.

5. Çar Rusiyası dövrü və Azərbaycanda modernləşmə müzakirələrinin yaranması

Azərbaycanda din-dövlət münasibətləri və qadınların cəmiyyətdəki mövqeyi barədə müzakirələr sovet dövründən əvvəl başlamışdır.

19. əsr boyunca Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazda hökmranlığının genişlənməsi bölgənin siyasi, təhsil və mədəni quruluşuna təsir göstərdi.

Şəhərləşmə, neft iqtisadiyyatının inkişafı, mətbəənin yayılması və yeni məktəblərin açılması ilə ictimai islahat müzakirələri genişləndi.

Mirzə Fətəli Axundzadə və Həsən bəy Zərdabi kimi ziyalılar müxtəlif yanaşmalarla təhsil, bilik, ictimai tərəqqi və ənənəvi qurumların tənqidi məsələlərinə diqqət yetirdilər.

Həmin dövrdə qadınların təhsili və ictimai həyata qatılması mühüm müzakirə mövzuları sırasına daxil oldu.

Lakin modernləşmə hərəkatlarını yalnız dinə qarşı hərəkat kimi səciyyələndirmək düzgün deyil. Həmin dövrün müsəlman islahatçıları arasında dini düşüncəni qorumaqla yanaşı, təhsili və ictimai yenilikləri müdafiə edənlər də vardı.

Beləliklə, Azərbaycanda modernləşmənin yalnız bir ideya xətti üzrə inkişaf etmədiyi görünür.

Bir tərəfdə dini ənənələrin yenidən şərhi, digər tərəfdə dünyəvi təhsil və hüquqi islahat tələbləri, başqa tərəfdə isə milli kimliyin formalaşmasına yönəlmiş hərəkatlar mövcud idi.

Bu intellektual mühit baş örtüyü kimi rəmzlərin növbəti əsrdə niyə fərqli mənalar qazana bildiyini anlamaq üçün mühüm başlanğıc nöqtəsidir.

6. 1911: Azərbaycan qadın mətbuatında diqqətəlayiq tarixi sənəd

Azərbaycanın ilk qadın qəzeti sayılan İşıq , 22 yanvar 1911-ci ildə nəşrə başladı.

Qəzetin redaktoru Xədicə Əlibəyova, naşiri isə Mustafa bəy Əlibəyov idi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivinin dərc etdiyi tarixi araşdırmaya əsasən, qəzetin üz qabığında uşağın əlindən tutub doğan günəşi göstərən çarşablı qadın təsvir olunurdu.

Arxiv izahında bu rəmzin daha yaxşı gələcək üçün elm və təhsilin əhəmiyyətini göstərdiyi bildirilir.

Bu sənəd Azərbaycanın modernləşmə tarixində mühüm incəliyi üzə çıxarır.

1911-ci ildə qadın təhsili və ictimai inkişafı ilə məşğul olan nəşrdə örtülü qadın obrazından maariflənmənin əksi kimi deyil, təhsillə əlaqəli rəmz kimi istifadə edilmişdir.

Bu tək nümunə dövrün bütün ziyalılarının örtünməyə müsbət yanaşdığını göstərmir. Lakin örtünmə ilə təhsil ideyasının tarixin bütün dövrlərində mütləq zidd anlayışlar sayılmadığını sübut edən konkret nümunədir.

Deməli, bu gün örtünməni mütləq təhsil əleyhdarlığı, örtünməməyi isə mütləq müasirliklə eyniləşdirən yanaşmalar tarixi baxımdan həddindən artıq ümumiləşdiricidir.

7. 1918–1920: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və qadınların siyasi hüquqları

28 may 1918-ci ildə yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi cəmiyyətdə parlamentli respublika quruluşunun yaradılması istiqamətində erkən və əhəmiyyətli təcrübə idi.

Cümhuriyyət dövründə qadınlara seçmək və seçilmək hüququ tanındı. Bu hadisə Azərbaycana qadınların siyasi iştirak tarixində mühüm yer qazandırdı.

Siyasi bərabərliyin qanunla tanınması ilə cəmiyyətin bütün təbəqələrində faktiki bərabərliyin təmin olunması eyni şey deyil.

Qadınların təhsil imkanları, şəhər və kənd arasındakı fərqlər, ailə quruluşu və iqtisadi şərait ictimai iştiraka təsir göstərməkdə davam edirdi.

Bununla belə, cümhuriyyət təcrübəsi Azərbaycanda qadınların ictimai həyata qatılması və müasir dövlət qurumları barədə müzakirələrin yalnız sovet hakimiyyətinin nəticəsi olmadığını göstərir.

1920-ci ildə bolşeviklərin hakimiyyəti ələ keçirməsi və Azərbaycanın sovet sisteminə daxil olması ilə siyasi çərçivə köklü şəkildə dəyişdi.

Yeni hakimiyyət qadınların mövqeyini dəyişdirməyə yönəlmiş siyasəti sosialist ictimai transformasiya proqramının tərkib hissəsinə çevirdi.

8. Sovet dövrü: Qadın geyimi niyə siyasi transformasiyanın rəmzinə çevrildi?

Sovet İttifaqında qadınların təhsili, əmək həyatında iştirakı, ailə münasibətləri və dini ənənələri sahəsində geniş dəyişiklik siyasəti tətbiq edildi.

Qadınlar arasında savadlılığın artırılması və ictimai həyata daha geniş qatılmalarının təmin edilməsi bu dövrün mühüm məqsədlərindən idi.

Lakin sovet siyasətini yalnız qadın hüquqlarını genişləndirən tədbirlər kimi qiymətləndirmək natamam olardı. Bu siyasətin bir hissəsi mövcud ictimai quruluşun dövlət tərəfindən dəyişdirilməsi və yeni ideoloji kimliklərin yaradılması ilə də əlaqəli idi.

8.1. Örtüyün modernləşmə rəmzinə çevrilməsi

Sovet təbliğat materiallarında örtülü qadın obrazı bəzən ənənəvi ictimai münasibətlərin və geriliyin göstəricisi kimi təqdim edilirdi.

Örtüyün çıxarılması isə qadınların istehsalata, təhsilə və yeni sosialist cəmiyyətinə qoşulmasının rəmzinə çevrildi.

Lakin qadınların əslində nə istədikləri, kampaniyalarda necə iştirak etdikləri və hansı təzyiqlərə məruz qaldıqları bütün bölgələrdə eyni deyildi.

Yulia Gradskovanın 2026-cı ildə Kafkasya Çalışmaları jurnalında dərc edilmiş tədqiqatı 1920-ci və 1930-cu illərdə azərbaycanlı qadınların sovet təhsil və mədəniyyət materiallarında necə təmsil edildiyini araşdırır.

Tədqiqat sovet modernləşmə diskursundakı oriyentalist təsvirlərə diqqət çəkir.

Oriyentalizm burada Şərq cəmiyyətlərinin kənardan müəyyən stereotiplərlə müəyyənləşdirilməsi və modernləşməyə ehtiyacı olan toplumlar kimi təqdim edilməsi mənasında işlədilir.

8.2. Mərkəzi Asiyada Hücum kampaniyaları

Sovet tarixinin mühüm nümunələrindən biri 1927-ci ildə xüsusilə Özbəkistanda keçirilmiş və Hucum adı ilə tanınan, qadınların ictimai vəziyyətini dəyişməyə yönəlmiş kampaniyadır.

Douglas Northropun 2004-cü il tarixli Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia adlı kitabı bu prosesi sovet və Özbəkistan arxivlərinə əsaslanaraq tədqiq etmişdir.

Kitab qadınların örtüklərinin çıxarılması kampaniyasının yalnız qadın hüquqları ilə əlaqəli olmadığını, eyni zamanda sovet dövlətinin yerli cəmiyyətləri dəyişdirmək cəhdi ilə bağlı olduğunu göstərir.

Bəzi qadınlar dəyişiklik siyasətini dəstəkləsələr də, bir çox bölgədə ictimai müqavimət və zorakılıq hadisələri yaşanmışdır.

Burada coğrafi fərqi göstərmək vacibdir: Özbəkistandakı Hucum kampaniyasının təfərrüatlarını birbaşa Azərbaycana aid edib eyni hadisələrin yaşandığını söyləmək olmaz.

Lakin sovet hakimiyyətinin müxtəlif müsəlman toplumlarında geyim və qadın siyasətlərini müqayisə etmək ortaq ideoloji yanaşmanı anlamağa kömək edir.

8.3. Sovet irsinin bu günə təsiri

Sovet dövrü dövlətin dinə ictimai həyatda müstəqil hakimiyyət mənbəyi kimi baxışına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərdi.

Dini qurumlara nəzarət, təhsilin dövlət ideologiyası ilə əlaqələndirilməsi və modernləşmənin müəyyən ictimai göstəricilərlə ölçülməsi bu tarixi irsin hissələri idi.

Lakin Azərbaycanın 1991-ci ildən sonrakı siyasətinin sovet dövrünün birbaşa və dəyişməz davamı olduğunu söyləmək olmaz.

Müstəqillikdən sonra milli kimlik, dini dirçəliş, regional təhlükəsizlik və yeni siyasi qurumlar fərqli şərait yaratdı.

Buna görə sovet irsi müasir siyasəti anlamağa kömək edən tarixi dəyişən kimi nəzərdən keçirilməlidir, yeganə izahedici səbəb kimi deyil.

9. 1991-ci ildən sonra Azərbaycan: Dini dirçəliş və dövlətin yeni kimlik axtarışı

Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini yenidən qazandıqda sovet dövründən qalan qurumlarla yeni milli dövlət quruculuğu prosesinə başladı.

Sovet dövründə məhdudlaşdırılmış dini həyatın dirçəlməsi, məscidlərin yenidən açılması, dini təhsilin genişlənməsi və müxtəlif dini hərəkatların görünürlük qazanması bu dövrün hadisələri sırasında idi.

Ancaq dini dirçəliş vahid xarakter daşımırdı.

Azərbaycanda şiə və sünni müsəlman icmaları, müxtəlif yerli dini ənənələr, daha dünyəvi həyat tərzi seçən vətəndaşlar və qeyri-müsəlman dini icmalar vardı.

Müstəqillikdən sonra dövlətin əsas məsələlərindən biri bu müxtəliflik şəraitində dinlə milli kimlik arasında əlaqənin necə qurulacağı idi.

Postsovet Azərbaycanda din yalnız fərdi etiqad və ya ibadət sahəsi kimi qalmadı. O, həm də milli mədəniyyətin, tarixi davamlılığın və ictimai kimliyin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirildi.

Lakin dövlətin dəstəklədiyi dini kimlik forması ilə müstəqil dini hərəkatların tələbləri həmişə üst-üstə düşmürdü.

Bu vəziyyət dini qurumlara nəzarət və bəzi dini hərəkatların siyasiləşməsi barədə müzakirələrin inkişafına səbəb oldu.

10. Dövlətin dəstəklədiyi ənənəvi İslam anlayışı

Sofie Bedford, Ceyhun Mahmudlu və Shamkhal Abilovun 2021-ci ildə Europe-Asia Studies jurnalında dərc olunmuş Protecting Nation, State and Government: ‘Traditional Islam’ in Azerbaijan başlıqlı tədqiqatı bu müzakirəni anlamaq üçün mühüm elmi mənbədir.

Tədqiqatçılar Azərbaycanda dövlətin dəstəklədiyi ənənəvi İslam anlayışının formalaşmasını araşdırmışlar.

Tədqiqata görə bu yanaşma İslamın yerli, milli, məzhəblərarası ayrılığı azaldan və siyasətdən uzaq saxlanmasını hədəfləyən xüsusiyyətlərini vurğulayır.

Bu yanaşmanın ictimaiyyətə təqdim edilən əsas səbəbləri arasında dini radikallaşma ilə mübarizə, milli kimliyin qorunması və xaricdən gələn radikal dini təsirlərin məhdudlaşdırılması yer alır.

Tədqiqatçılar isə ənənəvi İslam anlayışının dövlətin dini sahəyə nəzarətini genişləndirmək və dini əsaslı siyasi müxalifətin inkişafının qarşısını almaq funksiyasını da müzakirə edirlər.

Bu fərq əhəmiyyətlidir.

Dövlətin elan etdiyi məqsədlə siyasətin faktiki siyasi funksiyası mütləq eyni olmaya bilər.

Dövlət həqiqətən təhlükəsizlik təhdidlərinə qarşı mübarizə aparmaq istəyə bilər. Eyni zamanda tətbiq etdiyi üsullar müstəqil dini icmaların fəaliyyətini də məhdudlaşdıra bilər.

Bu iki ehtimalı araşdırmaq üçün qurumların səlahiyyətlərinə, tətbiqlərə və fərdi hüquqlara müdaxilələrə baxmaq lazımdır.

10.1. Din xadimlərinin təyin edilməsi və institusional nəzarət

Azərbaycanda dini qurumların qeydiyyatı və fəaliyyəti müxtəlif dövlət qaydaları ilə tənzimlənir.

2022-ci ildə qüvvəyə minən dəyişikliklər məscidlərdə din xadimlərinin vəzifəyə təyini və vəzifədən azad edilməsi üzrə səlahiyyətlərə təsir göstərdi.

ABŞ Dövlət Departamentinin 2023-cü il Beynəlxalq Din Azadlığı Hesabatında bildirildiyinə görə bütün məscidlərdə din xadimlərinin təyini və vəzifədən azad edilməsi üzrə səlahiyyətlər Qafqaz Müsəlmanları İdarəsindən Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinə verildi.

Bu qayda dövlətin dini heyət üzərində birbaşa inzibati səlahiyyətinin mühüm nümunəsidir.

İnstitusional baxımdan burada yalnız dini fəaliyyətin qanuna uyğunluğuna nəzarət yox, dini xidmət göstərən şəxslərin təyini də nəzərdə tutulur.

Bu vəziyyət dövlətin dini sahədəki rolunu anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.

Lakin dövlətin bu institusional səlahiyyətə malik olması ölkədəki bütün fərdi dini davranışların eyni dərəcədə nəzarətdə saxlandığı anlamına gəlmir.

10.2. Din həm təhlükəsizlik məsələsi, həm də dövlət siyasəti ola bilərmi?

Javadbay Khalilzadanın 2024-cü ildə Religion, State and Society jurnalında dərc edilən tədqiqatı Azərbaycanda din-dövlət münasibətlərini bu ikili çərçivədə nəzərdən keçirir.

Tədqiqat dövlətin dini qrupların siyasiləşməsini və xarici ölkələrin dini sahədəki təsirini məhdudlaşdırmağa çalışdığını bildirir.

Digər tərəfdən dövlətin beynəlxalq dinlərarası dialoq tədbirlərini dəstəkləməsi və Azərbaycanın multikultural kimliyini tanıtması da bu siyasətin tərkib hissəsidir.

Buna görə dinin dövlət siyasətindəki rolunu tək anlayışla izah etmək mümkün deyil.

Dini fəaliyyət bəzi hallarda mədəni irsin və ya ictimai həmrəyliyin tərkib hissəsi kimi dəstəklənir, digər hallarda isə təhlükəsizlik və siyasi nəzarət çərçivəsində qiymətləndirilə bilər.

Araşdırılmalı əsas məsələ bu müxtəlif yanaşmaların hansı meyarlarla tətbiq edilməsi və fərdi hüquqlara hansı nəticələr doğurmasıdır.

11. 2010–2012-ci illərin baş örtüyü müzakirələri: 2026-cı ilin tarixi keçmişi

Azərbaycanda yalnız 2026-cı ilə xas olduğu düşünülə biləcək məktəbdə baş örtüyü müzakirəsi 2010-cu ildə də yaşanmışdır.

Galib Bashirovun The Politics of the Hijab in Post-Soviet Azerbaijan adlı tədqiqatı 2010-cu ilin sonunda məktəbli forması qaydalarının baş örtüyünə məhdudiyyətlər üçün necə əsas kimi istifadə edildiyini araşdırır.

Həmin dövrdə baş örtüyü taxan bəzi şagirdlərin məktəbə buraxılmadığı, daha sonra təhsil rəhbərliyinin forma qaydaları barədə açıqlama verdiyi sənədləşdirilmişdir.

Məhdudiyyətləri dəstəkləyən dairələrin əsasları arasında dövlətin dünyəvi quruluşunun qorunması, dinin siyasiləşməsinin qarşısının alınması və xarici mənşəli dini təsirlərin məhdudlaşdırılması vardı.

Əleyhdarlar isə qaydaların din azadlığı və təhsil hüququ ilə uzlaşmadığını müdafiə edirdilər.

Bashirovun tədqiqatının mühüm töhfəsi bu müzakirələri sadə dünyəvilik-dindarlıq qarşıdurmasına endirməməsidir.

Tədqiqatçı baş örtüyü ilə bağlı siyasi diskursların milli kimliyin qurulması ilə əlaqəli olduğunu irəli sürür.

Örtüyün müəyyən formalarının Azərbaycana məxsus olmayan yad mədəni ünsür kimi xarakterizə edilməsi bu diskursların mühüm hissəsidir.

11.1. Etirazlar və dini hərəkatların siyasiləşməsi

2010-cu ildəki geyim müzakirəsini 2011 və 2012-ci illərdə dini hərəkatlarla təhlükəsizlik qurumları arasında yaranan gərginliklər izlədi.

Baş örtüyü etirazları və bəzi dini fəalların məhkəmə prosesləri beynəlxalq insan hüquqları qiymətləndirmələrində də əks olundu.

Həmin dövrdəki hər bir həbsin yalnız baş örtüyü ilə əlaqəli olduğunu söyləmək düzgün deyil. Fərqli hadisələrdə müxtəlif ittihamlar və siyasi şərait mövcud idi.

Lakin baş örtüyü müzakirəsinin dövlətin dini hərəkatlara münasibəti ilə bağlı daha geniş gərginliyin bir hissəsi olduğu elmi ədəbiyyatda araşdırılmışdır.

2010 və 2026-cı illər arasındakı oxşarlıq məktəbli forması və dünyəvilik üzərindən yaranan mübahisədir.

Fərq isə qanunvericiliyin təfərrüatlarında, tətbiq şəraitində və hadisələrin baş verdiyi beynəlxalq siyasi mühitdədir.

Bu iki dövrü eyni hadisə kimi deyil, eyni ölkədə təkrarlanan din-dövlət mübahisəsinin müxtəlif mərhələləri kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.

12. Nardaran hadisələri və dövlətin dini təhlükəsizliyə yanaşması

Azərbaycanda dini hərəkatların təhlükəsizlik siyasəti ilə əlaqəsini anlamaq üçün 2015-ci il Nardaran hadisələri mühüm tarixi nümunədir.

2015-ci ilin noyabrında Bakı yaxınlığındakı Nardaran qəsəbəsində keçirilən təhlükəsizlik əməliyyatı zamanı ölənlər oldu və çox sayda şəxs saxlanıldı.

Müsəlman Birliyi Hərəkatının lideri Taleh Bağırov da saxlanılanlar sırasında idi.

Azərbaycan rəsmiləri bəzi təqsirləndirilən şəxslərə terrorçuluq, qanunsuz silah saxlama və dövlət quruluşuna qarşı hərəkətlər kimi ağır ittihamlar irəli sürdülər.

Human Rights Watch təşkilatının 2016-cı il hesabatında isə bəzi təqsirləndirilən şəxslərin işgəncə və pis rəftar barədə iddiaları, müdafiə hüququ ilə bağlı problemlər və məhkəmə proseslərində prosessual təminatlar araşdırıldı.

Hadisələrin bütün aspektləri ilə bağlı tərəflər arasında ciddi fikir ayrılıqları mövcud idi.

Bu nümunəni araşdırmaq dini hərəkatların mütləq zorakı fəaliyyətə yönəldiyini qəbul etmək demək deyil.

Eyni zamanda dövlətin bütün təhlükəsizlik iddialarının əsassız olduğu qənaətinə də birbaşa gəlmək olmaz.

Əsas məsələ konkret ittihamların fərdiləşdirilməsi, sübutların müstəqil araşdırılması və dini mənsubiyyətin təkbaşına cinayət şübhəsi kimi istifadə edilməməsidir.

Nardaran nümunəsi Azərbaycanda dini hərəkatlarla bağlı təhlükəsizlik narahatlığının 2026-cı ildən xeyli əvvəl mövcud olduğunu göstərir.

13. Azərbaycanda ənənəvi baş örtüyü ilə dini baş örtüyü arasındakı fərq

Azərbaycanın mədəni irsində qadınların başlarını örtməsinə aid mühüm ənənələr vardır.

Bunların başında kəlağayı gəlir.

İpəkdən hazırlanan kəlağayı rəngləri, naxışları və istifadə üsulları ilə Azərbaycan mədəniyyətinin fərqləndirici ünsürlərindəndir.

UNESCO 2014-cü ildə kəlağayının hazırlanması və istifadəsi ilə əlaqəli ənənəvi bilik və rəmzləri Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil etmişdir.

UNESCO-nun qiymətləndirməsində bu ənənənin mədəni kimlik, dini ənənələr və ictimai həmrəyliklə əlaqəsi göstərilir.

Bu vəziyyət maraqlı tarixi fərq yaradır.

Baş örtüyünün müəyyən forması milli mədəniyyətin mühüm hissəsi kimi qorunarkən, başqa forması dövlət təhsilində dünyəviliklə uyğunsuz sayıla bilər.

Lakin burada iki geyimin eyni olduğunu fərz etmək olmaz.

Kəlağayının istifadə forması, dini hicabın əsası, ictimai mənası və gündəlik həyatda rolu fərqli ola bilər.

Əsas tədqiqat sualı geyimlərin hansı meyarlarla milli mədəni ünsür və ya dini rəmz kimi təsnif edilməsidir.

Bu təsnifatda tarix, mədəniyyət və dini şərhlərlə yanaşı, dövlətin milli kimliyi müəyyənləşdirmə yanaşması da rol oynaya bilər.

Lakin mədəni irslə müasir məktəb geyimi siyasəti arasındakı fərqə əsaslanaraq qərar qəbul edənlərin gizli niyyətləri barədə qəti nəticəyə gəlmək olmaz.

14. Türkiyədə baş örtüyü müzakirəsinin tarixi inkişafı

Türkiyədəki baş örtüyü müzakirələrini Azərbaycanla müqayisə etmək əhəmiyyətlidir. Lakin iki ölkənin hüquq sistemləri, siyasi qurumları və ictimai keçmişləri eyni deyil.

Türkiyə Cümhuriyyətinin yaradılması ilə dünyəvilik və modernləşmə siyasəti dövlətin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilmişdir.

Osmanlı dövlətinin son dövründə başlayan geyim və ictimai islahat müzakirələri Cümhuriyyət dövründə yeni institusional çərçivə qazandı.

1925-ci il Şapka Qanunu başda olmaqla erkən Cümhuriyyət dövrünün qaydaları həmin dövrün geyim və modernləşmə siyasətinin tərkib hissəsi idi.

Bununla belə, 1925-ci il Şapka Qanununun bütün qadınların baş örtüyü taxmasını ümumi şəkildə qadağan edən qanun olduğu iddiası düzgün deyil.

Qadınların örtünməsi ilə bağlı ictimai təzyiqlər, yerli tətbiqlər və sonrakı illərdə təhsildə və dövlət xidmətində qoyulmuş məhdudiyyətlər ayrı tarixi proseslər kimi araşdırılmalıdır.

14.1. Universitetlərdə və dövlət qurumlarında məhdudiyyətlər

Türkiyədə xüsusilə 1980-ci və 1990-cı illərdə baş örtüyü universitet təhsilinə və dövlət vəzifələrinə çıxış baxımından mühüm hüquqi və siyasi mübahisəyə çevrildi.

Universitetlərdəki tətbiqlər qurumlara və dövrlərə görə fərqlənsə də, başıörtülü bəzi tələbələr dərslərə və imtahanlara qatılmaqda maneələrlə üzləşdilər.

28 fevral 1997-ci il Milli Təhlükəsizlik Şurası prosesi və bundan sonrakı tədbirlər baş örtüyü müzakirəsinin siyasi əhəmiyyətini artırdı.

Baş örtüyünü məhdudlaşdıran dairələr dövlətin dünyəvi xarakterinin və dövlət qurumlarının neytrallığının qorunmasını əsas gətirdilər.

Məhdudiyyətlərə qarşı çıxanlar isə din və vicdan azadlığını, təhsil hüququnu, əmək hüququnu və bərabərlik prinsiplərini vurğuladılar.

Bu dövrü yalnız baş örtüyü əsasında qiymətləndirmək natamam olardı. Hərbçi-siyasət münasibətləri, siyasi İslam müzakirələri, ali təhsil müəssisələrinin muxtariyyəti, məhkəmə qərarları və siyasi partiyaların mövqeləri də mübahisənin hissələri idi.

14.2. 2013 və 2014-cü illərin qaydaları

Türkiyədə 2013-cü ildə dövlət qulluqçularının geyimi ilə əlaqəli mühüm məhdudiyyətlər aradan qaldırıldı.

2014-cü ildə Milli Təhsil Nazirliyinə tabe orta təhsil müəssisələrində geyim qaydaları dəyişdirildi və başın açıq olması tələbi ləğv edildi.

Bu dəyişikliklər keçmişdə baş örtüyü ilə bağlı qəbul edilən tədbirlərin dəyişməz olmadığını göstərir.

Lakin hüquqi liberallaşmadan sonra müxtəlif ictimai təzyiqlərin tamamilə aradan qalxdığını fərz etmək düzgün deyil.

Fərdi azadlıq yalnız dövlətin qadağa qoymaması demək deyil. Ailənin, iş mühitinin, təhsil müəssisələrinin və ictimai normaların şəxsin seçimlərinə təsiri də əhəmiyyətlidir.

14.3. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı əsas fərq

Türkiyədə baş örtüyü müzakirəsi müxtəlif dövrlərdə siyasi partiyalar, ali təhsil müəssisələri, məhkəmə orqanları və dövlət idarəçiliyi arasındakı geniş mübarizə mühitində formalaşdı.

Azərbaycanda isə dövlətin dini qurumlara nəzarəti, postsovet milli kimlik quruculuğu və regional təhlükəsizlik narahatlıqları fərqli institusional kontekst yaradır.

Hər iki ölkədə dünyəvilik anlayışından istifadə edilməsi eyni əsasların və ya siyasi nəticələrin meydana çıxdığı anlamına gəlmir.

15. Avropada baş örtüyü və dünyəvilik: Vahid model yoxdur

Avropa ölkələri baş örtüyü məsələsində ortaq hüquq sistemini və ya vahid dünyəvilik anlayışını tətbiq etmirlər.

Fransa, Almaniya və Birləşmiş Krallıq nümunələri bu fərqi aydın göstərir.

15.1. Fransa: Respublikaçı dünyəvilik

Fransada dünyəvilik dövlətin din qarşısında neytrallığı və dövlət təhsil müəssisələrinin respublika xarakteri ilə sıx bağlıdır.

15 mart 2004-cü il tarixli 2004-228 nömrəli qanun dövlətin ibtidai və orta məktəblərində şagirdlərin dini mənsubiyyətini aşkar göstərən rəmz və geyimləri məhdudlaşdırdı.

Bu qayda yalnız İslami baş örtüyünə yönəlməmişdi. Dini mənsubiyyəti aşkar göstərən müxtəlif rəmzlər eyni hüquqi çərçivəyə daxil idi.

Lakin tətbiqin xüsusilə müsəlman qız şagirdlər üçün nəticələri mühüm ictimai müzakirəyə çevrildi.

Qaydanı dəstəkləyənlər məktəbin ortaq vətəndaşlıq dəyərlərinin öyrədildiyi məkan olduğunu və dini təzyiqlərdən qorunmalı olduğunu müdafiə edirlər.

Əleyhdarlar isə şagirdlərin fərdi dini ifadə azadlığının məhdudlaşdırıldığını və bəzi şagirdlərin təhsillə dini kimlik arasında seçim etməyə məcbur qala biləcəyini bildirirlər.

Bu fikir ayrılığı Fransa dünyəviliyinin tarixi və hüquqi şərhləri ilə sıx bağlıdır.

15.2. Almaniya: Dövlətin neytrallığı və müəllimin azadlığı

Almaniya Federal Konstitusiya Məhkəməsinin 2015-ci ildə açıqladığı qərarda dövlət məktəblərindəki müəllimlərin dini etiqadlarını xarici görünüşləri ilə ifadə etməsinə ümumi qadağanın konstitusion hüquqlarla uzlaşmadığı bildirildi.

Məhkəmə yalnız mücərrəd təhlükənin kifayət etmədiyini, məktəbdə sülhə və ya dövlətin neytrallığına qarşı kifayət qədər konkret təhlükənin olmasının vacibliyini qiymətləndirdi.

Qərarın mühüm cəhətlərindən biri ayrıca müəllimin dini rəmz daşımasının hər halda dövlətin həmin dini qəbul etməsi demək olmadığının izahıdır.

Bu qərar bütün geyim məhdudiyyətlərini ləğv etməmişdir. Lakin məhdudlaşdırmanın konkret əsaslara söykənməli olduğuna dair mühüm konstitusion yanaşma təqdim etmişdir.

15.3. Birləşmiş Krallıq: Məktəbli formasının dini ehtiyaclarla uzlaşdırılması

İngiltərədə Təhsil Nazirliyinin məktəbli formaları üzrə rəsmi təlimatı təhsil müəssisələrinin nizam-intizam, təhlükəsizlik və ortaq məktəb kimliyi kimi məqsədlərini qəbul edir.

Bununla yanaşı, şagirdlərin dini və mədəni ehtiyaclarının ağlabatan şəkildə qarşılanmasını da nəzərdə tutur.

2026-cı ildə yenilənmiş təlimatda bir çox dini geyim ehtiyacının məktəbli forması qaydaları çərçivəsində qarşılanmasının mümkün olduğu bildirilir.

Bu yanaşma məktəbli forması ilə fərdi dini ifadənin hər şəraitdə bir-birini istisna etməyə məcbur olmadığını göstərir.

Lakin bunun da şərtsiz və məhdudiyyətsiz hüquq olduğu deyilə bilməz. Təhlükəsizlik, ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi və məktəb qaydaları kimi amillər konkret vəziyyətlərdə qiymətləndirilir.

15.4. Avropa təcrübəsindən çıxan nəticə

Fransada aşkar dini rəmzlərin dövlət məktəblərində məhdudlaşdırılması, Almaniyada müəllimlərin din azadlığının güclü şəkildə qorunması və İngiltərədə uyğunlaşdırma imkanlarının önə çəkilməsi dünyəviliklə fərdi dini azadlıq arasındakı münasibətin müxtəlif hüquq sistemlərində fərqli həllər tapdığını göstərir.

Ona görə də hər hansı ölkədə baş örtüyü məhdudiyyətini qiymətləndirərkən yalnız dövlətin dünyəvi olub-olmadığına baxmaq kifayət deyil.

Məhdudiyyətin kimlərə tətbiq edildiyi, hansı hüquqi əsasa söykəndiyi və şəxslərin təhsilinə və ya əmək həyatına necə təsir etdiyi də araşdırılmalıdır.

16. Beynəlxalq insan hüquqları hüququnda dini geyimlər

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Paktının 18-ci maddəsi fikir, vicdan və din azadlığına təminat verir.

BMT İnsan Hüquqları Komitəsinin 1993-cü il tarixli 22 nömrəli Ümumi Şərhində dinin və ya etiqadın ifadəsinin ibadətlə məhdudlaşmadığı bildirilir.

Dini əməllər çərçivəsində müəyyən geyimlərin və baş örtüklərinin istifadəsi də nəzərdən keçirilir.

Lakin dinin və ya etiqadın ifadəsi mütləq və heç bir şəraitdə məhdudlaşdırıla bilməyən hüquq deyil.

Paktın 18-ci maddəsinin üçüncü bəndində qanunla nəzərdə tutulmuş və ictimai təhlükəsizliyin, ictimai asayişin, sağlamlığın, mənəviyyatın və ya başqalarının əsas hüquq və azadlıqlarının qorunması üçün zəruri olan məhdudiyyətlər müəyyən edilmişdir.

Burada üç anlayış xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Qanunilikmüdaxilənin kifayət qədər aydın və əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən hüquqi əsasa söykənməsini tələb edir.

Zərurilikirəli sürülən qanuni məqsədə nail olmaq üçün müdaxilənin həqiqətən zəruri olub-olmadığının araşdırılmasını tələb edir.

Mütənasiblikşəxsin hüququna qoyulan məhdudiyyətlə qorunması hədəflənən məqsəd arasındakı tarazlığın qiymətləndirilməsini tələb edir.

Bu meyarların konkret hadisədə necə tətbiq ediləcəyi hadisənin şəraitindən və səlahiyyətli məhkəmə və ya nəzarət qurumunun qiymətləndirməsindən asılıdır.

16.1. Özbəkistan nümunəsi: Hudoyberganova qərarı

BMT İnsan Hüquqları Komitəsinin 5 noyabr 2004-cü il tarixli Hudoyberganova/Özbəkistan qərarı baş örtüyü və təhsil hüququ baxımından mühüm nümunədir.

Baş örtüyü taxdığına görə ali təhsil müəssisəsindən uzaqlaşdırılan tələbənin müraciəti araşdırılmışdır.

Komitə hadisənin şəraitində Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Paktın 18-ci maddəsinin pozulduğu qənaətinə gəlmişdir.

Bu qərar baş örtüyünün dini ifadə azadlığı çərçivəsində qiymətləndirilə bildiyini göstərməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Lakin bir ölkədə qəbul edilmiş qərarı başqa ölkələrdəki bütün geyim mübahisələrinə avtomatik tətbiq etmək düzgün deyil.

16.2. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Leyla Şahin qərarı

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatasının 10 noyabr 2005-ci il tarixli Leyla Şahin/Türkiyə qərarı universitetdə baş örtüyünün məhdudlaşdırılması ilə bağlı idi.

Məhkəmə həmin dövrün şəraitini qiymətləndirərək Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 9-cu maddəsinin və təhsil hüququnun pozulmadığı qənaətinə gəldi.

Qərarda Türkiyənin konstitusion dünyəvilik anlayışı və müvafiq hüquqi kontekst nəzərə alınmışdır.

Bu qərarın konkret məhkəmə işinə aid olduğu unudulmamalıdır.

Məhkəmənin belə qərar verməsi bütün baş örtüyü qadağalarının beynəlxalq hüquqa uyğun olması demək deyil.

Belə ki, müxtəlif insan hüquqları orqanları və milli konstitusiya məhkəmələri başqa işlərdə fərqli qiymətləndirmələr aparmışlar.

16.3. Azərbaycan baxımından hüquqi tədqiqat sualları

2026-cı il tətbiqinin beynəlxalq hüquq baxımından hərtərəfli qiymətləndirilməsi üçün aşağıdakı suallara cavab verilməlidir:

1. Şagirdlərə və ya müəllimlərə qoyulan məhdudiyyətin hüquqi əhatəsi kifayət qədər aydındırmı?
2. Dünyəvilik əsası konkret hallarda hansı təhlükə və ya ehtiyaca söykənir?
3. Məhdudiyyətlər bütün təhsil müəssisələrində eyni şəkildə tətbiq olunurmu?
4. Baş örtüyü taxan şagirdlərin icbari təhsil hüququndan istifadə imkanına necə təsir göstərilir?
5. Baş örtüyünə icazə verən, lakin formanın digər xüsusiyyətlərini qoruyan variantlar qiymətləndirilibmi?
6. Müəllimlərə tətbiq edilən məhdudiyyətlərlə şagirdlərə tətbiq edilən məhdudiyyətlər arasında hüquqi fərq qoyulubmu?
7. Qərarlardan səmərəli inzibati və məhkəmə şikayəti imkanları mövcuddurmu?

Bu suallara cavab verilmədən qaydanın bütün aspektləri ilə qanuna uyğun və ya qanuna zidd olduğunu qəti qiymətləndirmək mümkün deyil.

17. İran: Baş örtüyünün dövlət tərəfindən məcburi edilməsi

Azərbaycanda baş örtüyü müzakirəsini İrandan ayrı araşdırmaq regional tarix və geosiyasi münasibətlər baxımından natamam yanaşma olardı.

Lakin İranla bağlı iki ayrı məsələ vardır.

Birincisi, İran dövlətinin öz vətəndaşlarına tətbiq etdiyi dini geyim siyasətidir.

İkincisi, İranın Azərbaycandakı dini hərəkatlara və ya siyasi hadisələrə təsir edib-etmədiyi sualıdır.

Bu iki məsələ qarışdırılmamalıdır.

17.1. 1979-cu ildən sonra İranda dəyişikliklər

1979-cu il İran İnqilabından sonra ölkənin siyasi və hüquqi quruluşu dəyişdi.

İslam Respublikası hakimiyyəti qadınların ictimai məkandakı geyimini dini qaydalar çərçivəsində tənzimlədi və məcburi örtünmə siyasəti tətbiq etdi.

Bu prosesdə baş örtüyü yalnız fərdi dini ifadə deyil, dövlətin tətbiq etdiyi hüquqi öhdəlik kimi də nəzərdən keçirildi.

İran cəmiyyətində bu tətbiq barədə fikirlər fərqlənir.

Bəzi qadınlar baş örtüyünü dini etiqadlarına uyğun taxır, digərləri isə məcburiyyətə qarşı çıxırlar.

Buna görə İrandakı bütün qadınların eyni örtünmə seçiminə və ya siyasi baxışa malik olduğunu fərz etmək düzgün deyil.

17.2. Jina Mahsa Amini və 2022-ci il etirazları

2022-ci ilin sentyabrında Jina Mahsa Amininin saxlanıldıqdan sonra vəfat etməsi İranda genişmiqyaslı etirazların başlamasına səbəb oldu.

Qadınların ictimai həyatda hüquqları və məcburi örtünmə siyasəti etirazların mərkəzi mövzularından idi.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaratdığı müstəqil beynəlxalq faktaraşdırıcı missiya Amininin ölümünü və etirazlar zamanı baş vermiş pozuntuları araşdırdı.

Missiyanın 2024 və 2025-ci illərə aid nəticələrində dövlət rəsmilərinin ciddi insan hüquqları pozuntuları törətdiyi və bunların bəzilərinin insanlıq əleyhinə cinayət səviyyəsinə çatdığı qənaətinə gəlindi.

Bu nəticələr məcburi geyim qaydalarının yalnız dini və mədəni mübahisələr yaratmadığını, bəzi şəraitdə dövlətin hüquq-mühafizə və cəza mexanizmləri ilə bağlı ciddi hüquq pozuntularına çevrilə bildiyini göstərir.

17.3. Qadağa ilə məcburiyyətin müqayisəsi

Azərbaycanda məktəb geyiminə məhdudiyyətlə İranın məcburi örtünmə siyasəti eyni tətbiq deyil.

Birinci halda müəyyən dövlət qurumunda dini geyimin məhdudlaşdırılmasından söhbət gedir.

İkinci halda isə dövlət qadınlardan ictimai məkanda müəyyən formada örtünməyi tələb edir.

Hüquqi kontekstlər, sanksiyalar və fərdlərə təsirlər fərqlidir.

Lakin hər iki hal fərdi geyim seçiminin dövlət tərəfindən tənzimlənməsi baxımından müqayisəli araşdırıla bilər.

Bu müqayisənin məqsədi fərqli sistemləri eyni göstərmək deyil, dövlət müdaxiləsinin azadlığa təsirini araşdırmaqdır.

18. Azərbaycan–İran münasibətləri və dini təsir müzakirəsi

Azərbaycanla İran arasındakı münasibətlərin tarixi, mədəni, dini və siyasi aspektləri vardır.

İki ölkə arasında coğrafi yaxınlıq və tarixi bağlar mövcuddur. Bundan başqa İranda çoxsaylı Azərbaycan türkü yaşayır.

Azərbaycan əhalisinin əhəmiyyətli hissəsinin şiə İslam ənənəsi ilə əlaqəsi də dini kontekstin hissəsidir.

Lakin məzhəb ortaqlığı siyasi sədaqət və ya xarici dövlətlə təşkilati əlaqə demək deyil.

Azərbaycan vətəndaşının şiə olması və ya baş örtüyü taxması onun İran dövlətini dəstəklədiyini sübut etmir.

18.1. Regional təhlükəsizlik mübahisələri

Azərbaycanla İran arasında müxtəlif dövrlərdə sərhəd təhlükəsizliyi, regional nəqliyyat yolları, Ermənistanla münasibətlər, İsrail–Azərbaycan əməkdaşlığı və hərbi fəaliyyətlə bağlı gərginliklər yaşanmışdır.

2023-cü ildə Tehrandakı Azərbaycan səfirliyinə silahlı hücum da iki ölkə münasibətlərində ciddi böhran yaratdı.

Belə hadisələr iki ölkənin bir-birinin təhlükəsizlik siyasətini diqqətlə izləməsinə səbəb olan konkret tarixi şərait yaradır.

Lakin iki dövlət arasında diplomatik gərginliyin olması daxili siyasətdəki hər dini hərəkatın və ya etirazın xaricdən idarə olunduğunu göstərmir.

18.2. İranla bağlı fəaliyyət iddiaları

Azərbaycan rəsmiləri müxtəlif dövrlərdə İranla bağlı kəşfiyyat, radikallaşma və ya siyasi müdaxilə fəaliyyətləri barədə açıqlamalar vermişlər.

Xüsusilə 2023-cü ildə bəzi şiə dini fəallara qarşı əməliyyatlar və saxlanılmalar ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılmışdır.

Rəsmi orqanlar təhlükəsizlik əsasları irəli sürərkən insan hüquqları təşkilatları bəzi istintaq və həbslərin siyasi xarakter daşıması barədə narahatlıq bildirmişlər.

Belə hadisələri araşdırmaq üçün ittihamlar, fərdi sübutlar, məhkəmə prosesləri və müstəqil nəzarət nəticələri birlikdə qiymətləndirilməlidir.

18.3. 2026-cı il etirazlarına İranın müdaxiləsi sübuta yetirilibmi?

13 oktyabr 2026-cı il tarixinə qədər araşdırılan açıq mənbələrdə İran dövlətinin Azərbaycandakı baş örtüyü etirazlarını idarə etdiyini göstərən müstəqil və yoxlanıla bilən sübutlar zənciri aşkarlanmamışdır.

Bu, xarici təsir ehtimalının qəti şəkildə mümkünsüz olduğu demək deyil.

Lakin ehtimalla sübut fərqli şeylərdir.

Xarici müdaxiləni təsdiqləmək üçün maliyyə qeydləri, təşkilati göstərişlər, yoxlanıla bilən əlaqə məlumatları, məhkəmə sübutları və ya müstəqil araşdırmalar kimi konkret dəlillər lazımdır.

Təkcə iki ölkə arasındakı gərginlik, etirazlarda istifadə edilən dini rəmzlər və ya sosial mediada yayılan iddialar kifayət qədər sübut deyil.

19. Azərbaycan–Türkiyə siyasi ittifaqı və baş örtüyü müzakirəsi

Türkiyə ilə Azərbaycan arasında tarixi, mədəni, iqtisadi və hərbi əlaqələr mövcuddur.

15 iyun 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkənin müttəfiqlik münasibətlərini rəsmi çərçivəyə saldı.

Bəyannamə müdafiə, təhlükəsizlik, xarici siyasətin əlaqələndirilməsi, iqtisadi əməkdaşlıq və mədəni münasibətlər kimi sahələri əhatə edir.

Bu ittifaqın mövcudluğu birbaşa sənədləşdirilmiş faktdır.

Lakin hərbi və siyasi ittifaq iki ölkənin bütün daxili siyasət tədbirlərinin eyni olacağı demək deyil.

Türkiyədə baş örtüyü ilə bağlı ictimai qaydaların xeyli liberallaşdırıldığı bir vaxtda Azərbaycanda məktəb geyiminə dair fərqli siyasətin həyata keçirilməsi ölkələrin daxili hüquq və idarəetmə seçimlərinin müxtəlifliyini göstərir.

19.1. 2026-cı il hadisələrinin Türkiyədə əks-sədası

2026-cı ilin oktyabrında Azərbaycandakı geyim qaydalarına qarşı Türkiyədə də etiraz aksiyalarının keçirildiyinə dair xəbərlər yayıldı.

İstanbuldakı Azərbaycan diplomatik nümayəndəliyi ətrafında keçirilən nümayişlər ictimaiyyətin diqqətinə çatdırıldı.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ölkəsinin həyat tərzinə kənardan müdaxilə edilməməsi barədə açıqlamaları da müzakirənin siyasi aspektini gündəmə gətirdi.

Bununla belə, açıq etirazların mövcudluğu Türkiyə Respublikası dövlətinin həmin etirazları təşkil etdiyi demək deyil.

Dövlət qurumları, siyasi partiyalar, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları və fərdi nümayişçilər müxtəlif aktorlardır.

Bu fərq qoyulmadan bir ölkədə ictimai reaksiyanı birbaşa dövlət müdaxiləsi adlandırmaq yanlışdır.

19.2. İttifaqlar daxili siyasi qərarlara necə təsir göstərə bilər?

Beynəlxalq münasibətlər ədəbiyyatında dövlətlərarası ittifaqların daxili siyasi seçimlərə fərqli təsirlər göstərə biləcəyi müzakirə olunur.

Təhlükəsizlik əməkdaşlığı, diplomatik gözləntilər, iqtisadi asılılıqlar və ictimai rəy əlaqələri bunlardandır.

Lakin konkret hadisədə bu mexanizmlərdən hansının təsirli olduğunu göstərmək üçün birbaşa sübut lazımdır.

2026-cı il baş örtüyü qərarının Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərindəki müəyyən saziş və ya diplomatik göstəriş nəticəsində qəbul edildiyini təsdiqləyən açıq sənəd müəyyən edilməmişdir.

Buna görə Türkiyə amili qərarın sübuta yetirilmiş səbəbi kimi deyil, regional siyasi kontekstin bir hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

20. Azərbaycan–İsrail münasibətləri və təhlükəsizlik siyasəti

Azərbaycanla İsrail arasında hərbi texnologiya, müdafiə sənayesi, enerji və diplomatiya sahələrində mühüm əlaqələr vardır.

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) 2021-ci ildə dərc etdiyi məlumatlara əsasən, İsrail 2016–2020-ci illərdə Azərbaycanın idxal etdiyi iri adi silahların transfer həcminin təxminən 69 faizini təmin etmişdir.

Bu göstərici konkret beşillik dövrə aiddir; bütün illər üçün etibarlı deyil və silah satışlarının pul dəyərini ifadə etmir.

İsrail istehsalı pilotsuz uçuş aparatları, dolaşan sursatlar və müxtəlif silah sistemləri Azərbaycanın hərbi potensialında mühüm rol oynamışdır.

Bu əməkdaşlıq İranın regional təhlükəsizlik qiymətləndirmələrində diqqət çəkən mövzulardandır.

Lakin hərbi əməkdaşlıqla Azərbaycanın məktəb geyimi qərarları arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi olduğunu göstərən təsdiqlənmiş sübut yoxdur.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. İki ölkə arasında strateji əlaqələrin mövcudluğu sübuta yetirilə bilər; həmin əlaqənin konkret daxili siyasi qərarı müəyyənləşdirməsi isə ayrıca sübut tələb edən iddiadır.

Regional siyasi münasibətlərin təhlilində bu iki səviyyənin qarışdırılması real hadisələrin təsdiqlənməmiş nəticələrə əsas kimi göstərilməsinə səbəb ola bilər.

21. Rusiyanın tarixi və müasir rolu

Rusiyanın Azərbaycanda din-dövlət münasibətlərinə tarixi təsiri çar hakimiyyəti və sovet dövrü əsasında araşdırıla bilər.

Rusiya imperiyası dövrünün inzibati quruluşu, sovet dövrünün din siyasəti və 1991-ci ildən sonrakı regional münasibətlər müxtəlif tarixi mərhələlərdir.

Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Rusiya Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik və enerji siyasətinə təsir edən dövlət olaraq qalmışdır.

Azərbaycanla Rusiya arasında iqtisadiyyat, müdafiə və diplomatiya sahələrində müxtəlif əlaqələr vardır.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın Türkiyə, İsrail və Avropa ölkələri ilə inkişaf etdirdiyi münasibətlər xarici siyasətinin yalnız Rusiya mərkəzli olmadığını göstərir.

Rusiyanın tarixi təsiri ilə hazırkı baş örtüyü qaydaları arasında birbaşa əlaqə qurmaq üçün müəyyən qurumlar, qərarlar və ya siyasi təmaslar barədə sübutlar tələb olunur.

Belə əlaqə sübuta yetirilmədikcə sovet irsinin mövcudluğu Rusiyanın 2026-cı il qərarını yönləndirməsi kimi şərh edilməməlidir.

22. Avropa İttifaqı, enerji münasibətləri və insan hüquqları

Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə münasibətləri enerji təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət qazanmışdır.

18 iyul 2022-ci ildə Avropa Komissiyası ilə Azərbaycan arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair anlaşma memorandumu imzalanmışdır.

Cənub Qaz Dəhlizi Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çatdırılması üçün mühüm infrastrukturdur.

Avropa İttifaqının sənədlərində bu əməkdaşlıq enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və təchizat təhlükəsizliyi ilə əlaqələndirilir.

Eyni dövrdə beynəlxalq insan hüquqları təşkilatları Azərbaycanda ifadə, birləşmək və din azadlığı ilə bağlı müxtəlif problemləri gündəmə gətirmişlər.

Bu vəziyyət dövlətlərarası iqtisadi əlaqələrlə insan hüquqları siyasətinin həmişə eyni prioritetlərlə aparılmadığını göstərir.

Lakin enerji əməkdaşlığının mövcudluğu Avropa İttifaqının konkret baş örtüyü qərarını dəstəklədiyini və ya onun hazırlanmasında iştirak etdiyini sübut etmir.

Burada araşdırıla biləcək daha konkret sual iqtisadi və təhlükəsizlik tərəfdaşlıqlarının insan hüquqları məsələlərində diplomatik mövqelərə necə təsir etməsidir.

Bu suala cavab vermək üçün Avropa İttifaqı qurumlarının açıqlamaları, diplomatik təşəbbüsləri, insan hüquqları hesabatları və müqavilə mətnləri müqayisə edilməlidir.

23. Xarici müdaxilə necə araşdırılmalıdır?

Xarici müdaxilə anlayışı müxtəlif fəaliyyət növlərini əhatə edə bildiyindən diqqətlə müəyyənləşdirilməlidir.

Diplomatik bəyanat, beynəlxalq siyasi dəstək, dini təhsilin maliyyələşdirilməsi, xarici təbliğat, kəşfiyyat fəaliyyəti və etirazın birbaşa təşkili eyni şey deyil.

Dövlətin başqa ölkədəki hadisələrə dair mövqeyini bildirməsi təkbaşına gizli müdaxilə demək deyil.

Eynilə, ölkədə yaşayan şəxslərin başqa dövlətlə mədəni və ya dini bağlarının olması onların təhlükəsizlik təhdidi yaratdığını göstərmir.

23.1. Birbaşa müdaxilənin sübutu

Xarici dövlətin müəyyən hərəkəti idarə etdiyi iddiası üçün yoxlanıla bilən göstərişlər, maliyyə əlaqələri, təşkilati bağlantılar və ya oxşar konkret sübutlar lazımdır.

23.2. Dolayı siyasi təsir

Dövlətlərin diplomatik təzyiq, beynəlxalq ictimai rəy formalaşdırma və ictimai diplomatiya fəaliyyəti daha açıq üsullarla həyata keçirilə bilər.

Bu fəaliyyətlərin mövcudluğu ilə daxili siyasətdə konkret qərarın onların nəticəsi olduğu iddiası yenə ayrıca qiymətləndirilməlidir.

23.3. Yerli ictimai hərəkatlar

Yerli dini, mədəni və ya siyasi hərəkatların öz tələbləri və təşkilatlanma formaları ola bilər.

Bu hərəkatların bütün fəaliyyətlərini xarici dövlətlərlə əlaqələndirmək daxili ictimai dinamikaların nəzərdən qaçmasına səbəb ola bilər.

23.4. Xarici müdaxilə iddiasının daxili siyasətdə istifadəsi

Politologiya tədqiqatları bəzi dövlətlərin təhlükəsizlik əsaslarından müstəqil ictimai hərəkatları məhdudlaşdırmaq məqsədilə istifadə edə bildiyini müzakirə edir.

Lakin bu ümumi mexanizmin mövcudluğu hər hansı təhlükəsizlik iddiasının avtomatik olaraq yanlış olduğunu göstərmir.

Hər hadisənin sübutları ayrıca araşdırılmalıdır.

Azərbaycanda 2026-cı il baş örtüyü hadisələrində hələ dəqiqləşdirilməmiş məsələ etirazların öz-özünə yaranan yerli reaksiyaları ilə yanaşı xarici aktorların yönləndirdiyi fəaliyyətlərin olub-olmamasıdır.

Bu sual açıq qalır.

24. Xalqın azadlığı: Din azadlığı yalnız inanmaq deyil

Din və vicdan azadlığı yalnız insanın müəyyən dinə mənsub olmaq hüququnu əhatə etmir.

Eyni zamanda dini dəyişmək, heç bir dinə inanmamaq və müəyyən şərtlərlə etiqadını ifadə etmək azadlığını da ehtiva edir.

Buna görə din azadlığının qorunması yalnız əksəriyyətin dininin qorunması demək deyil.

Cəmiyyətdəki müxtəlif etiqadların, dini azlıqların və inanmayan şəxslərin hüquqları da eyni araşdırmanın hissəsidir.

Dövlətin müəyyən dini şərhi dəstəkləməsi həmin dinin bütün nümayəndələrinin eyni şərhi qəbul etməsini tələb etmir.

Eynilə, dövlətin dini qurumlar qarşısında neytral olmaq iddiası fərdlərin bütün dini kimliklərindən imtina etməyə məcbur olması kimi şərh edilməyə məhkum deyil.

Bu məsələdə müxtəlif hüquq sistemləri fərqli hədlər müəyyənləşdirir.

Lakin bütün bu modellərin qiymətləndirilməsində fərdin qanun qarşısında bərabərliyi və əsas hüquqlarına müdaxilənin əsası mühümdür.

25. Qadınların azadlığı: Baş örtüyü taxmaq və taxmamaq hüququ

Baş örtüyü müzakirələri çox vaxt qadınların adından danışan müxtəlif siyasi və ictimai aktorlar tərəfindən aparılır.

Dini qurumlar, siyasi partiyalar, dövlət rəhbərlikləri, insan hüquqları təşkilatları və ictimai hərəkatlar qadın geyimi barədə müxtəlif mövqelər ortaya qoya bilirlər.

Lakin qadınların öz təcrübələri bu müzakirədə ayrıca tədqiqat mövzusu olmalıdır.

Qadının baş örtüyü taxmaq istəməsi ilə ailəsi tərəfindən buna məcbur edilməsi eyni hal deyil.

Eynilə, qadının örtüyünü çıxarmağı seçməsi ilə təhsil və ya əmək hüququndan məhrum qalmamaq üçün onu çıxarmağa məcbur edilməsi eyni hal deyil.

25.1. Sərbəst iradənin araşdırılması

Sosial elmlərdə fərdin qərarvermə müstəqilliyi yalnız açıq təzyiqin olmaması ilə izah edilmir.

İqtisadi asılılıq, ailə münasibətləri, ictimai təcrid qorxusu, təhsil imkanları və ictimai gözləntilər şəxslərin seçimlərinə təsir göstərə bilər.

Buna görə baş örtüyü taxan və ya taxmayan qadınların azadlıqları araşdırılarkən onların öz ifadələri, təcrübələri və yaşadıqları şərait nəzərə alınmalıdır.

25.2. Qız uşaqları və təhsil hüququ

Baş örtüyü müzakirəsinin uşaqlara aid olduğu hallarda təhsil hüququ xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Uşağın din və vicdan azadlığı, inkişaf edən qərarvermə qabiliyyəti və valideynlərin məsuliyyəti birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Qız uşağının ailəsi tərəfindən müəyyən geyimi taxmağa məcbur edilməsi ayrı məsələ, baş örtüyü taxdığı üçün məktəbə buraxılmaması isə başqa məsələdir.

Bu iki hal bir-birinin avtomatik əsası və ya həlli deyil.

Uşağın təhsilə çıxışına mane olmaq uzunmüddətli təhsil imkanlarına və ictimai iştirakına təsir edə bilər.

Lakin Azərbaycandakı 2026-cı il tətbiqinin bu nəticələri nə dərəcədə yaratdığını müəyyənləşdirən uzunmüddətli tədqiqat hələ yoxdur.

Buna görə mümkün nəticələrlə ölçülmüş nəticələr fərqləndirilməlidir.

26. Baş örtüyünə məhdudiyyətlər təhsildə bərabərliyə necə təsir göstərə bilər?

Məktəb geyiminin standartlaşdırılması təhsilin idarə olunmasında müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilən üsuldur.

Məktəbli forması tətbiqinin əsasları sırasında mənsubiyyət hissi, müəssisə nizamı və geyim fərqlərinin azaldılması ola bilər.

Lakin forma siyasətinin müəyyən şagird qrupunu təhsildən uzaqlaşdırması onun məqsədləri ilə nəticələri arasında ayrıca qiymətləndirilməli əlaqə yaradır.

Şagird geyiminə görə dərslərə buraxılmırsa, təhsil hüququnun hansı dərəcədə məhdudlaşdırıldığı araşdırılmalıdır.

Belə tətbiqin dərsə davamiyyət, akademik göstəricilər və ya psixoloji rifah üzərində mümkün təsirlərini ölçmək üçün sistemli məlumatlar lazımdır.

Azərbaycanda 2026-cı il hadisələri ilə bağlı belə geniş nəticə tədqiqatları hələ mövcud deyil.

Buna görə geyim məhdudiyyətlərinin müəyyən səviyyədə məktəbdən yayınmaya, akademik uğursuzluğa və ya psixoloji problemə səbəb olduğunu söyləmək üçün kifayət qədər sübut yoxdur.

Bununla yanaşı, beynəlxalq təhsil hüququ standartları təhsil xidmətlərinə ayrı-seçkilik edilmədən çıxışın qorunmasını mühüm öhdəlik sayır.

Konkret tətbiqin bu standartlara uyğunluğu ayrıca hüquqi araşdırma tələb edir.

27. Medianın və siyasi diskursların rolu

Baş örtüyü müzakirələrində istifadə edilən dil ictimaiyyətin hadisələri necə qiymətləndirməsinə təsir göstərə bilər.

Bəzi siyasi diskurslarda baş örtüyü ənənəvilik və dini bağlılıqla əlaqələndirilir, digər diskurslarda isə siyasi İslam, yad mədəniyyət və ya radikallaşma ilə bağlı təqdim edilə bilər.

Eyni zamanda baş örtüyü taxmayan qadınların da bəzi dairələr tərəfindən dinsizlik və ya mədəni özgələşmə ilə əlaqələndirilməsi mümkündür.

Bu diskurslar fərdlərin öz kimliklərini müəyyənləşdirmək hüququ ilə ziddiyyət təşkil edə bilər.

Galib Bashirovun Azərbaycan haqqında araşdırması milli və yad, müasir və ənənəvi, dünyəvi və dini kimi qarşıdurmaların siyasi diskursda necə istifadə edildiyini tədqiq edir.

Bu anlayış cütlükləri ictimai müzakirəni asanlaşdırır kimi görünsə də, ictimai reallığın mürəkkəbliyini kifayət qədər əks etdirməyə bilər.

Məsələn, baş örtüyü taxan qadın dünyəvi dövlət quruluşunu dəstəkləyə bilər. Baş örtüyü taxmayan qadın isə dini etiqadına bağlı ola bilər.

Buna görə fərdi siyasi baxışları yalnız dini geyim əsasında müəyyənləşdirmək etibarlı üsul deyil.

28. Elmi baxımdan mümkün əsas mexanizmlər

Tədqiqatın bu mərhələsində müxtəlif izahları bir-birindən fərqləndirmək mümkündür.

28.1. Dünyəvi təhsil sisteminin qorunması

2026-cı il qaydalarında dünyəvilik prinsipi açıq göstərilir.

Buna görə dövlətin rəsmi hüquqi əsasları arasında dünyəvi təhsil anlayışının olması sənədləşdirilmiş faktdır.

Lakin bu əsasın fərdi hüquqlara qoyulan bütün məhdudiyyətlərə haqq qazandırdığı qənaətinə avtomatik gəlmək olmaz.

28.2. Milli kimliyin müəyyənləşdirilməsi

Azərbaycanda baş örtüyü müzakirələrinin milli kimliklə əlaqəsi akademik tədqiqatlarda araşdırılmışdır.

Müəyyən dini və mədəni rəmzlərin milli ənənələrin bir hissəsi kimi dəstəklənməsi, digərlərinin isə xarici təsir və ya siyasiləşmiş dini hərəkatlarla əlaqələndirilməsi bu mexanizmin hissəsi ola bilər.

Bu izah tarixi mənbələrlə dəstəklənir.

Lakin 2026-cı il qərarının yeganə və ya həlledici səbəbinin milli kimlik formalaşdırmaq məqsədi olduğu qəti müəyyənləşdirilməmişdir.

28.3. Dini qurumlara nəzarət

Azərbaycanda dini qurumların və din xadimlərinin dövlət nəzarəti altında olması ilə bağlı qaydalar mövcuddur.

Bu, dinin ictimai təşkilatlanmasına yönələn institusional yanaşmanın hissəsidir.

Elmi tədqiqatlarda bu nəzarətin təhlükəsizlik əsasları ilə yanaşı siyasi müxalifətin məhdudlaşdırılması ilə əlaqəsi də müzakirə edilir.

Bu mexanizm mövcud qanunvericilik və qurumlar əsasında araşdırıla bilən konkret struktura malikdir.

28.4. Xarici dini və siyasi təsirlərin məhdudlaşdırılması

Azərbaycanın qonşularla münasibətləri və dini hərəkatların beynəlxalq əlaqələrinə dair təhlükəsizlik müzakirələri sənədləşdirilmişdir.

Deməli, xarici təsirlə bağlı narahatlıq tarixən mövcud amildir.

Lakin 2026-cı il məktəb geyimi qərarının müəyyən xarici dövlətin fəaliyyətinə birbaşa cavab olaraq qəbul edildiyini sübut edən kifayət qədər açıq mənbə sənədi tapılmamışdır.

28.5. Daxili siyasi nəzarət

Dini hərəkatların müstəqil təşkilatlanması ilə siyasi hakimiyyət arasındakı münasibətlər Azərbaycan haqqında elmi tədqiqatlarda araşdırılmışdır.

Buna görə dini sahəyə nəzarətin daxili siyasi funksiyalarının ola biləcəyi elmi ədəbiyyatda dəstəklənən izahdır.

Lakin konkret qərarın arxasındakı açıqlanmamış siyasi məqsədlər yalnız bu ümumi ədəbiyyata əsasən qəti müəyyənləşdirilə bilməz.

29. Tədqiqatda sübuta yetirilməmiş iddialar

Elmi araşdırmada yalnız təsdiqlənmiş məlumatlar deyil, sübut çatışmazlıqları da açıq göstərilməlidir.

13 oktyabr 2026-cı il tarixinə aşağıdakı iddialar kifayət qədər sübutla təsdiqlənməmişdir:

Birinci iddia: Azərbaycandakı baş örtüyü etirazlarının İran dövləti tərəfindən təşkil edilməsi.

İkinci iddia: 2026-cı il geyim qərarlarının İsrail, Rusiya, Türkiyə və ya başqa xarici dövlətin göstərişi ilə hazırlanması.

Üçüncü iddia: Azərbaycanda dini baş örtüyü taxan bütün şəxslərin müəyyən siyasi hərəkatla əlaqəli olması.

Dördüncü iddia: 2026-cı ilin oktyabrındakı bütün etirazların vahid mərkəzdən idarə olunması.

Beşinci iddia: Geyim qaydalarının tətbiqindən təsirlənən şagird və müəllimlərin ölkə üzrə dəqiq sayının məlum olması.

Altıncı iddia: 2026-cı il qərarının hazırlanması mərhələsindəki bütün siyasi əsasların ictimaiyyətə açıq sənədlərlə üzə çıxarılması.

Yeddinci iddia: Yeni qaydaların uzunmüddətli təhsil və ictimai nəticələrinin elmi şəkildə ölçülməsi.

Bu iddialardan hər hansı birinin gələcəkdə ortaya çıxacaq sənədlərlə təsdiqlənməsi mümkündür. Lakin indiki sübutların kifayət etməməsi onları bu gün təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etməyə imkan vermir.

30. Tarixi müqayisənin ortaya qoyduğu ümumi mənzərə

Baş örtüyü müzakirələri müxtəlif ölkələrdə müxtəlif dövrlərdə meydana çıxmışdır.

19. əsrin sonunda və 20-ci əsrin əvvəlində qadınların təhsili və ictimai modernləşmə müzakirələri önə çıxmışdır.

Sovet dövründə qadın geyimi ictimai dəyişikliklərin və dövlət ideologiyasının rəmzlərindən birinə çevrildi.

Türkiyədə baş örtüyü xüsusilə 20-ci əsrin son rübündə universitet təhsili, dövlət qulluğu və dünyəvilik barədə siyasi müzakirələrin mərkəzində olmuşdur.

Fransada respublikaçı dünyəvilik anlayışı məktəblərdə aşkar dini rəmzlərin məhdudlaşdırılmasına əsas olmuşdur.

Almaniyada konstitusion din azadlığı ilə dövlətin neytrallığı arasındakı əlaqə fərqli məhkəmə yanaşması ilə qiymətləndirilmişdir.

Birləşmiş Krallıqda bir çox dini geyim ehtiyacının məktəbli forması çərçivəsində qarşılanmasının mümkün olduğu qəbul edilir.

İranda baş örtüyü taxmaq dövlətin məcburi qaydalarının mövzusu olmuşdur.

Azərbaycanda isə postsovet milli kimlik, dünyəvi dövlət anlayışı, dini qurumların tənzimlənməsi və təhlükəsizlik siyasəti çərçivəsində baş örtüyü müzakirələri yenidən gündəmə gəlmişdir.

Bu müxtəlif təcrübələr eyni geyimin təkcə dini mənasına görə deyil, yerləşdiyi siyasi və institusional kontekstə əsasən fərqli hüquqi nəticələr doğura bildiyini göstərir.

31. Nəticə: Baş örtüyü müzakirəsinin mərkəzində nə dayanır?

Azərbaycanda 2026-cı ildə baş verən baş örtüyü müzakirələrinin birbaşa hüquqi əsası ümumi təhsil qanununda və məktəb geyiminə dair Nazirlər Kabineti qərarlarında edilmiş dəyişikliklərlə sənədləşdirilmişdir.

Bu qaydaların bəzi təhsil müəssisələrində başıörtülü şagird və müəllimlərin məktəbə buraxılmaması şəklində tətbiqi ictimai etirazlara səbəb olmuşdur.

Lakin mübahisənin tarixi keçmişi 2026-cı ildən xeyli əvvələ gedib çıxır.

Azərbaycanda erkən modernləşmə hərəkatları, qadınların təhsil hüququ barədə müzakirələr, sovet dövrünün din və geyim siyasəti, müstəqillikdən sonra milli kimliyin formalaşması və dövlətin dini qurumlara nəzarəti müasir hadisələrin başa düşülməsi üçün mühüm kontekst yaradır.

Elmi tədqiqatlar Azərbaycanda din-dövlət münasibətlərinin yalnız dünyəviliklə dini etiqadın qarşıdurması əsasında izah edilə bilmədiyini göstərir.

Milli kimliyin müəyyənləşdirilməsi, dini qurumların fəaliyyətinin tənzimlənməsi, təhlükəsizlik narahatlıqları və müstəqil ictimai hərəkatların siyasi mövqeyi bu münasibətlərin hissələridir.

Türkiyə və Avropa nümunələri dünyəvi dövlət anlayışının vahid tətbiq formasına malik olmadığını göstərir.

İran nümunəsi isə dini geyimin dövlət tərəfindən məcburi edilməsinin fərqli azadlıq və hüquq problemi yaratdığını üzə çıxarır.

Xarici müdaxilə mövzusu tədqiqatdan kənarda qoyula bilməz. Azərbaycanın İran, Türkiyə, İsrail, Rusiya və Avropa İttifaqı ilə münasibətləri real, sənədləşdirilə bilən və geosiyasi baxımdan əhəmiyyətlidir.

Lakin bu münasibətlərin mövcudluğu hər hansı ölkənin Azərbaycanın 2026-cı il baş örtüyü qərarını idarə etdiyini sübut etmir.

Burada elmi metodun sərhədi aydındır: Sənədləşdirilmiş münasibətlər təhlil edilə bilər; sübutu olmayan əlaqələr isə ehtimal və ya iddia səviyyəsində saxlanmalıdır.

Tədqiqatdan çıxan əsas nəticə budur ki, baş örtüyünün vahid tarixi və ya siyasi mənası yoxdur.

Baş örtüyü bir insan üçün dini öhdəlik, digəri üçün mədəni irs, başqası üçün kimlik ifadəsi ola bilər. Bəzi şəxslər onu sərbəst iradələri ilə taxdıqları halda, başqaları örtünməyə və ya örtüyünü çıxarmağa məcbur edilə bilərlər.

Dövlətlərin bu müxtəlif hallara yanaşan siyasətləri də eyni deyil.

Buna görə baş örtüyü müzakirələrinin mərkəzindəki əsas məsələ təkcə geyimin özü deyil; dövlətin dini və mədəni kimlikləri tənzimləmək səlahiyyətinin sərhədləri, fərdi azadlıqların qorunması və bu sərhədlərin tarixi şəraitdə necə müəyyənləşməsidir.

Bu nəticə bütün ölkələrdəki hadisələrin yeganə səbəbə əsaslandığı demək deyil.

Əksinə, tarixi sənədlər, məhkəmə qərarları və elmi araşdırmalar baş örtüyü müzakirələrinin müxtəlif ictimai və siyasi proseslərin kəsişməsində yarandığını göstərir.

Azərbaycanın 2026-cı il təcrübəsi də bu geniş tarixi çərçivədə araşdırılmalıdır.

Mənbələr və tədqiqatın əsasları

Aşağıdakı mənbələr orijinal adları ilə verilmişdir. Mətndə internet keçidlərindən istifadə edilməmişdir.

A. Azərbaycanın ilkin hüquqi sənədləri

1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. 12 noyabr 1995; xüsusilə 18, 42, 47, 48 və 49-cu maddələr.
2. Azərbaycan Respublikasının “Ümumi təhsil haqqında” Qanunu. 29 mart 2019, 1532-VQ.
3. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda dəyişiklik edilməsi barədə Qanun. 7 iyul 2026, 434-VIIQD.
4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı. 22 iyul 2026, 729 nömrəli fərman.
5. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli Qərarı. 21 sentyabr 2026. Şagird forması qaydalarında dəyişiklik.
6. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli Qərarı. 6 oktyabr 2026. Dövlət təhsil müəssisələrinin təhsil işçiləri üçün geyim tələbləri.

B. Azərbaycan haqqında akademik tədqiqatlar

7. Bashirov, Galib (2020). “The Politics of the Hijab in Post-Soviet Azerbaijan.” Nationalities Papers , 48(2), 357–372.
8. Bedford, Sofie; Mahmudlu, Ceyhun; Abilov, Shamkhal (2021). “Protecting Nation, State and Government: ‘Traditional Islam’ in Azerbaijan.” Europe-Asia Studies , 73(4), 691–712.
9. Khalilzada, Javadbay (2024). “Religion as a ‘Threat’ and ‘Instrument’ in Authoritarian Regimes: State-Religion Relations in Post-Soviet Azerbaijan.” Religion, State and Society , 52(4), 300–321.
10. Gradskova, Yulia (2026). “‘Woman of the East’ and Soviet Orientalism: Reviewing the Soviet Story on the ‘Emancipation’ of Women in Azerbaijan in the 1920s–1930s.” Kafkasya Çalışmaları , xüsusi buraxılış, 1–22.

C. Tarixi sənədlər və mədəni irs

11. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivi. “İşıq qəzeti – milli mətbuatımızın ilk qadın mətbu orqanı.” 1911-ci il qadın mətbuatına dair arxiv araşdırması.
12. UNESCO (2014). “Traditional Art and Symbolism of Kelaghayi, Making and Wearing Women's Silk Headscarves.” Qeyri-Maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısı, fayl 00669.
13. Northrop, Douglas (2004). Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia. Cornell University Press.

D. Beynəlxalq hüquq və məhkəmə qərarları

14. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (1966). Mülki və Siyasi Hüquqlar Haqqında Beynəlxalq Pakt , maddə 18.
15. BMT İnsan Hüquqları Komitəsi (1993). 22 nömrəli Ümumi Şərh: Fikir, Vicdan və Din Azadlığı.
16. BMT İnsan Hüquqları Komitəsi (2004). Hudoyberganova/Özbəkistan , müraciət 931/2000, qərar tarixi 5 noyabr 2004.
17. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası (2005). Leyla Şahin/Türkiyə , müraciət 44774/98, 10 noyabr 2005.
18. Almaniya Federal Konstitusiya Məhkəməsi (2015). Dövlət məktəblərində müəllimlərin dini rəmzlərdən istifadəsinə dair qərar, 13 mart 2015-ci il tarixli mətbuat açıqlaması.
19. Fransa Respublikası (2004). 15 mart 2004-cü il tarixli 2004-228 nömrəli qanun.
20. Birləşmiş Krallığın Təhsil Nazirliyi (2026). Developing School Uniform Policy , 8 oktyabr 2026-cı il yenilənməsi. İngiltərə üçün təlimat.

E. Din azadlığı və insan hüquqları hesabatları

21. ABŞ Dövlət Departamenti (2023). Report on International Religious Freedom: Azerbaijan.
22. USCIRF (2025). Azerbaijan Country Update – Religious Freedom Conditions , avqust 2025.
23. Human Rights Watch (2016). Harassed, Imprisoned, Exiled: Azerbaijan's Continuing Crackdown on Government Critics, Lawyers, and Civil Society.
24. BMT-nin İran üzrə Müstəqil Beynəlxalq Faktaraşdırıcı Missiyası (2024). İranda 2022-ci ilin sentyabr etirazları və insan hüquqları pozuntularına dair hesabat.
25. BMT-nin İran üzrə Müstəqil Beynəlxalq Faktaraşdırıcı Missiyası (2025). 2025-ci ilin mart hesabatı və ətraflı nəticələr.

F. Beynəlxalq münasibətlər və təhlükəsizlik

26. Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Respublikası (2021). Şuşa Bəyannaməsi , 15 iyun 2021.
27. SIPRI (2021). Trends in International Arms Transfers, 2020 və Dağlıq Qarabağa silah transferlərinə dair 2021-ci il araşdırması.
28. Avropa Komissiyası və Azərbaycan Respublikası (2022). Enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair anlaşma memorandumu, 18 iyul 2022.

G. 2026-cı ilin aktual hadisələrinə dair qeydlər

29. Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi AZƏRTAC (11 oktyabr 2026). Məktəblərdə geyim qaydalarının hüquqi çərçivəsi.
30. Meydan TV (12 oktyabr 2026). Baş örtüyü etirazları, məktəb tətbiqləri və saxlanılmalar haqqında xəbər.
31. Al Jazeera (10 və 12 oktyabr 2026). Azərbaycanda məktəblərdə baş örtüyünə məhdudiyyətlər və etirazlarla bağlı xəbər və izahedici araşdırma.
32. Medyascope (12 oktyabr 2026). Azərbaycandakı baş örtüyü müzakirələri və saxlanılmalar haqqında xəbər.

Mənbələrdən istifadə qeydi: 2026-cı il hadisələri haqqında xəbərlər davam edən prosesləri əhatə edir. Xəbərlərdəki iddialar müstəqil şəkildə yoxlanılmadıqca təsdiqlənmiş fakt kimi qiymətləndirilməmişdir. Bəzi akademik tədqiqatların qiymətləndirilməsində dərc edilmiş xülasələrdən istifadə olunmuşdur; əlçatan olmayan tam mətnlərin araşdırıldığı iddia edilmir.

Nəşr qeydi: Bu mətn mənbələrə əsaslanan müqayisəli tədqiqat icmalıdır. Orijinal sahə araşdırması, müstəqil istintaq və ya sistematik icmal kimi təqdim edilməməlidir. Dini şərhlər, siyasi aktorların bəyanatları və təhlükəsizlik ittihamları barədə qiymətləndirmələr müvafiq mənbələrin xarakteri və sübut səviyyəsi nəzərə alınaraq oxunmalıdır.

Məlumatın son yoxlanılma tarixi: 13 oktyabr 2026.