Жоолук тарых бою диний ишенимдердин, маданий салттардын, коомдук таандыктыктын жана жеке тандоолордун көрүнүшү катары колдонулуп келген. Бирок айрым мезгилдерде ал жеке кийим тандоонун чегинен чыгып, мамлекеттердин иденттүүлүк саясатынын, модернизация программаларынын, коопсуздукка болгон мамилелеринин жана эл аралык саясий атаандаштыктын предметине айланган. Бир эле кийим айрым коомдордо диний берилгендиктин, айрымдарында маданий мурастын, башкаларында саясий оппозициянын, дагы бирөөлөрүндө болсо мамлекет тарабынан чектелүүгө тийиш болгон символдун белгиси катары бааланган.

Азербайжанда 2026-жылы мектеп кийимдерине байланыштуу киргизилген өзгөртүүлөр бул тарыхый талкуунун азыркы мисалдарынын бири болуп саналат. 2026-жылдын 7-июлундагы мыйзамдык өзгөртүү менен жалпы билим берүүнүн улуттук жана светтик мүнөзү кайра жөнгө салынган; 21-сентябрда окуучулардын, 6-октябрда мугалимдердин кийимдерине байланыштуу жаңы эрежелер кабыл алынган. Мыйзамдарда жоолук ачык түрдө аталбаганына карабастан, айрым билим берүү мекемелеринде эрежелердин жоолукчан окуучулар менен мугалимдерди мектепке киргизбөө түрүндө колдонулушу коомдук реакцияларды жараткан.

Бул өнүгүүлөрдүн тарыхый тамырлары 2026-жыл менен гана чектелбейт. Азербайжанда 2010-жылы да мектеп формасына байланыштуу жоолукка чектөөлөр күн тартибине келип, нааразылык акциялары жана саясий талкуулар болгон. Андан ары артка кайрылганда Падышалык Россия мезгилиндеги реформалык кыймылдар, Азербайжандын алгачкы аялдар басма сөзү, 1918–1920-жылдардагы республика тажрыйбасы жана советтик бийликтин аялдардын кийимин коомдук өзгөрүүнүн символу катары пайдаланган саясаты менен кездешебиз.

Galib Bashirovдун 2020-жылы жарыяланган изилдөөсү Азербайжандагы жоолук тууралуу талкуу светтик принцип маселеси гана эмес, улуттук иденттүүлүктүн калыптанышы менен да байланыштуу экенин көрсөтөт. Sofie Bedford, Ceyhun Mahmudlu жана Shamkhal Abilovдун 2021-жылдагы эмгеги болсо мамлекет тарабынан колдоого алынган салттуу Ислам түшүнүгүн изилдеп, диний мекемелерди көзөмөлдөө, радикалдашууга каршы күрөшүү жана саясий оппозицияны чектөө ортосундагы байланыштарды талкуулайт. Javadbay Khalilzadaнын 2024-жылдагы изилдөөсү Азербайжанда дин бир эле учурда потенциалдуу коопсуздук коркунучу да, мамлекеттик саясаттын куралы да катары каралышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

Түркия, Франция, Германия, Улуу Британия, Өзбекстан жана Иран мисалдары салыштырылганда светтик принцип, дин тутуу эркиндиги жана аялдардын кийими боюнча бирдиктүү мамлекеттик модель жок экени көрүнөт. Айрым өлкөлөрдө кээ бир билим берүү мекемелеринде диний кийимдер чектелсе, башкаларында жеке диний ишенимди билдирүүнү мектеп тартиби менен айкалыштырууга багытталган эрежелер кабыл алынат. Иранда болсо мамлекеттин милдеттүү түрдө жабынууну талап кылган саясаты маселенин тескери багыттагы мисалын түзөт.

Азербайжандын Түркия, Иран, Россия, Израиль жана Европа Биримдиги менен болгон мамилелери өлкөнүн дин жана коопсуздук саясатын түшүнүү үчүн маанилүү геосаясий контекстти берет. Ошол эле учурда тышкы мамилелердин бар болушу менен белгилүү бир ички саясий чечимди чет өлкөлүк актёр башкарганын далилдөө — эки башка нерсе. 2026-жылдын октябрына карата жоолукка байланыштуу нааразылык акцияларын чет мамлекет уюштурганын көз карандысыз түрдө тастыктаган жетиштүү ачык булактагы далил табылган жок.

Бул кароо жоолук тууралуу талкууларды бир гана себеп менен түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт. Мамлекеттин светтик принципти түшүнүүсү, улуттук иденттүүлүктү калыптандыруу процесстери, диний мекемелерди жөнгө салуу, коомдук басымдар, жеке эркиндиктер жана тышкы коопсуздукка байланышкан тынчсыздануулар ар башка мезгилдерде ар башка салмакта таасир эте алат. Бирок бул жалпы механизмдердин документтештирилгени белгилүү бир өкмөттүк чечимдин жашыруун ниетин так аныктап бербейт.

1. Киришүү: Эмне үчүн кийим мамлекеттик маселеге айланат?

Адамдын башын жабышы же жаппашы алгач караганда анын жеке жашоосунун бир бөлүгү болуп көрүнөт. Бирок тарых адамдардын сырткы көрүнүшү мезгил-мезгили менен мамлекеттин, диний мекемелердин жана коомдун ар түрдүү катмарларынын кийлигишүүсүнө ачык болуп калганын көрсөтөт.

Айрым мезгилдерде жоолук салынбаган аялдар диний же коомдук басымга туш болушкан; башка мезгилдерде жоолукчан аялдар билим берүү мекемелеринен же айрым мамлекеттик кызматтардан четтетилген. Бул практикалар бир эле саясий көз карашка негизделбейт. Кээде диний эрежелердин мамлекет тарабынан ишке ашырылышы, кээде светтик саясат, кээде модернизация максаттары, кээде коомдук тартип же коопсуздук жүйөлөрү чечүүчү болгон.

Бул айырмачылык талкууну жабынууга байланышкан диний жоболор аркылуу гана кароону жетишсиз кылат. Маселе мамлекет кайсы жүрүм-турумдарды жөнгө салууга укуктуу экени, жеке адамдардын эркиндиги кайдан башталары жана коомдук көпчүлүктүн баалуулуктары азчылыкта калган адамдарга кандай таасир этери менен бирге каралышы керек.

Жоолук ар башка адамдар үчүн ар башка мааниге ээ болушу мүмкүн. Бир аял аны диний милдет катары көрүшү мүмкүн. Башкасы үй-бүлөлүк салтты улантуу үчүн колдонушу мүмкүн. Дагы бири үчүн жабынуу маданий таандыктыктын, жеке жашоону коргоо түшүнүгүнүн же жеке иденттүүлүктүн бир бөлүгү болушу мүмкүн. Ошол эле учурда айрым аялдар үй-бүлө, чөйрө же саясий бийлик тарабынан жабынууга мажбурланышы мүмкүн.

Ошондуктан адамдын сырткы көрүнүшүнө карап анын ишеними, саясий көз карашы, эркин эрки же чет өлкөлүк саясий кыймыл менен байланышы тууралуу так жыйынтык чыгарууга болбойт.

Изилдөөнүн негизги суроосу төмөнкүдөй:

Жоолук кайсы тарыхый жана саясий шарттарда жеке жашоонун элементи болуудан чыгып, мамлекет жөнгө салууга, чектөөгө же милдеттүү кылууга аракеттенген символго айланат?

Бул суроого жооп издегенде жеке адамдын эркиндигин да, мамлекеттер келтирген жүйөлөрдү да кароо зарыл. Болбосо изилдөө ар түрдүү көз караштардын ичинен бирөөсүн гана ырастоого аракет кылган баяндоого айланып калышы мүмкүн.

1.1. Изилдөөнүн ыкмасы

Бул эмгекте булактардын беш өзүнчө тобу колдонулган.

Биринчи топ — Азербайжандын конституциясы, билим берүү мыйзамдары, Министрлер Кабинетинин чечимдери жана башка расмий ченемдик-укуктук документтер. Алар укуктук эрежелердин бар экенин жана көлөмүн аныктоого жардам берет; бирок өз алдынча иш жүзүндө колдонулушунун бардык деталдарын же чечим кабыл алуучулардын жарыяланбаган ниеттерин көрсөтпөйт.

Экинчи топ — адам укуктары боюнча эл аралык келишимдер, Бириккен Улуттар Уюмунун органдарынын баалоолору, Адам укуктары боюнча Европа сотунун чечимдери жана улуттук конституциялык соттордун соттук практикасы.

Үчүнчү топ — рецензияланган академиялык эмгектер жана тарыхый изилдөөлөр. Бул булактар тарыхый уланмалуулуктарды жана мүмкүн болгон себептик механизмдерди түшүндүрүү үчүн колдонулган.

Төртүнчү топ — мамлекеттик архивдер, тарыхый басма сөз жазмалары жана маданий мурас документтери.

Бешинчи топ болсо 2026-жылдын октябрындагы өнүгүүлөргө байланыштуу расмий билдирүүлөр, жаңылыктар жана көз карандысыз медианын иликтөөлөрү.

Булактардын ортосундагы маанилүү айырмачылык мындай: мыйзамдын жарыяланганын так текшерүүгө болот. Ал эми демонстрацияга канча адам катышканы же канча адам кармалганы окуя уланып жаткан учурда ар башкача билдирилиши мүмкүн. Бир мамлекет башка мамлекетке кийлигишти деген дооматты болсо бир гана жаңылык же саясий билдирүү далилденген факт катары кабыл алууга жетишсиз.

Бул эмгек жаңы талаа изилдөөсүнө, жашыруун документтерге же көз карандысыз чогултулган коомдук пикир сурамжылоосуна негизделбейт. Анын жыйынтыктары жеткиликтүү документтерди салыштырмалуу талдоо менен чектелет.

2. Азербайжанда 2026-жылдагы жоолук талкуусу кантип башталды?

2026-жылдагы окуяларды түшүнүү үчүн нааразылык акциялары башталган күндөргө гана эмес, ага чейин жүргүзүлгөн мыйзамдык өзгөртүүлөргө да көңүл буруу керек.

2.1. 2026-жылдын 7-июлу: Жалпы билим берүү жөнүндө мыйзамга өзгөртүү

Азербайжан Республикасында 2026-жылдын 7-июлунда кабыл алынган 434-VIIQD номерлүү мыйзам Ümumi təhsil haqqında мыйзамына өзгөртүү киргизген.

Өзгөртүү менен жалпы билим берүүнүн негизги принциптерине улуттук мүнөз жана светтик принцип түшүнүктөрү кошулган. Мындан тышкары мамлекеттик жалпы билим берүү мекемелеринде иштеген билим берүү кызматкерлеринин кийимине коюлуучу талаптарды аныктоо жана окуучулар менен мугалимдердин бул талаптарды сактоо милдети жөнгө салынган.

Ата-энелерге жана башка мыйзамдуу өкүлдөргө да балдарынын мектеп кийимине байланыштуу эрежелерди сакташын камсыз кылуу жоопкерчилиги жүктөлгөн.

Мыйзамдын түпнуска текстинде жоолукту түздөн-түз тыюу салган сөз айкашы болгон эмес.

Бул айырмачылык маанилүү. Анткени кийин пайда болгон талкуулардын укуктук мүнөзүн түшүнүү үчүн жөнгө салуу эмнени айтканын жана билим берүү мекемелеринде ал кандай чечмеленгенин өз-өзүнчө кароо керек.

2.2. 2026-жылдын 22-июлу: Колдонууга багытталган президенттик жарлык

2026-жылдын 22-июлунда жарыяланган 729 номерлүү президенттик жарлык 7-июлда кабыл алынган өзгөртүүлөрдү ишке ашырууга байланыштуу ыйгарым укуктардын бөлүштүрүлүшүн аныктаган.

Министрлер Кабинетине билим берүү кызматкерлери үчүн кийим талаптарын даярдоо жана окуучулардын учурдагы форма жөнгө салуусун жаңы мыйзамга ылайыкташтыруу тапшырылган.

Бул документ сентябрь жана октябрь айларында кабыл алынган кийим боюнча чечимдер бири-биринен көз карандысыз окуялар болбогонун көрсөтөт.

Июль айында башталып, кийин кошумча ченемдик актылар менен толукталган мыйзамдык процесс болгон.

Бирок бул процесстин болушу жоолукту бутага алуу ниети эң биринчи баскычта эле ачык айтылган дегенди билдирбейт. Мындай жыйынтыкка келүү үчүн негиздеме баяндамалары, даярдык документтери же кызмат адамдарынын түз билдирүүлөрү сыяктуу кошумча далилдер талап кылынат.

2.3. 2026-жылдын 21-сентябры: Окуучулардын кийимине байланыштуу 309 номерлүү чечим

Азербайжан Министрлер Кабинетинин 309 номерлүү чечими 2022-жылдын 17-мартындагы 96 номерлүү окуучу формасы жөнүндөгү жөнгө салууга өзгөртүү киргизген.

Жаңы жоболор белгиленген форманын бүтүндүгүн бузган жана жалпы билим берүүнүн светтик принцибине туура келбеген башка кийим элементтерин колдонууга жол берилбей турганын көрсөткөн.

Ошол эле чечимде Азербайжан элинин тарыхы, маданияты жана улуттук-руханий баалуулуктарына байланыштуу иш-чараларда мектептин педагогикалык кеңешинин чечими менен улуттук кийим же улуттук кийимдин элементтерин колдонууга болору жөнгө салынган.

Кийим эрежелерин сактоого байланышкан маселелер боюнча педагогикалык кеңешке ыйгарым укук берилип, ата-энелердин жоопкерчилиги ачык көрсөтүлгөн.

Жоолуктун аты кайрадан түздөн-түз аталган эмес.

Ошондуктан бул жөнгө салууну укуктук жактан баалоодо эки өзүнчө деңгээл бар:

Биринчиси — форманын бүтүндүгүнө жана светтик принципке байланыштуу жалпы жөнгө салуунун бар болушу.

Экинчиси — бул жөнгө салуунун айрым мектептерде жоолукка жол берилбешине алып келиши.

Экинчи жагдайдын пайда болушу практиканы билим алуу укугу, дин тутуу эркиндиги жана пропорционалдуулук принциби жагынан да кароону талап кылат.

2.4. 2026-жылдын 6-октябры: Мугалимдер үчүн 325 номерлүү чечим

6-октябрда кабыл алынган Министрлер Кабинетинин 325 номерлүү чечими мамлекеттик жалпы билим берүү мекемелеринде иштеген билим берүү кызматкерлеринин кийимине коюлуучу талаптарды жөнгө салган.

Текстте жөнөкөй жана кесипке ылайык кийинүү, кийимдин окутуу милдетин аткарууга тоскоол болбошу жана светтик билим берүү принцибине шайкеш келиши сыяктуу шарттар камтылган.

Кийимдин иш чөйрөсүнө ылайыктуулугу мугалимдердин кесиптик жоопкерчиликтери менен байланыштырылган.

Окуучулар менен мугалимдердин укуктук макамы ар башка экенин унутпоо керек.

Окуучулар милдеттүү билим алуу укугунун ээлери. Мугалимдер болсо эмгек кылууга укуктуу адамдар болуу менен бирге мамлекеттик кызмат мүнөзүндөгү ишти аткарышат.

Демек, бир эле кийим чектөөсүн окуучуга жана мугалимге колдонуу укуктук жактан бирдей натыйжа бербеши мүмкүн. Эки топ үчүн тең кийлигишүүнүн негиздемеси жана оордугу өзүнчө бааланууга тийиш.

2.5. 2026-жылдын октябры: Мектептердеги практикалар жана нааразылык акциялары

Октябрь айынын алгачкы күндөрүндө жоолукчан окуучулар айрым мектептерге киргизилбегени жана мугалимдерден кийимин өзгөртүү талап кылынганы тууралуу кабарлар жарыяланган.

Жалилабад жана Бакудагы айрым билим берүү мекемелерине байланыштуу сүрөттөр жана кабарлар коомчулукка чыккан. Окуучулар мугалимдерин колдошкону, айрым сабактар бойкоттолгону жана мектептердин айланасында нааразылык акциялары өткөрүлгөнү билдирилген.

Бул кабарлардын олуттуу бөлүгү айрым мектептерде жоолукка карата иш жүзүндөгү чектөө колдонулганын колдойт. Бирок өлкө боюнча канча мектеп ушундай практиканы колдонгонун аныктаган кеңири жана текшерилген маалымат топтому жок.

12-октябрдагы кабарларда Азербайжандын Ички иштер министрлигине таянуу менен 37 адам кармалганы билдирилген.

Бийлик өкүлдөрү коомдук тартипти жана билим берүү мекемелеринин ишин бузду деп айтылган аракеттер жөнүндө билдирген. Айрым басылмаларда мүлккө зыян келтирүү жана зомбулук тууралуу дооматтар да болгон.

Бул айыптоолор ар бир нааразылык акциясына катышкан адам ошол эле аракеттерди жасаганын же айыптоолор сот тарабынан далилденгенин көрсөтпөйт.

Ошол эле күнү айрым басылмаларда кармалгандардын саны 200дөн ашышы мүмкүн деген текшерилбеген кабарлар да жарыяланган. Бул сан 13-октябрга карата көз карандысыз түрдө такталбагандыктан, кармалгандардын тастыкталган жалпы саны катары колдонулбайт.

Кармалган адамдардын саны, кайсы окуяларда кандай укуктук негиздер менен чара көрүлгөнү жана соттук процесстер кандай аяктары өзүнчө көзөмөлдөнүүгө тийиш.

2026-жылдагы окуялар так көрсөткөн нерсе — мектеп кийимине байланыштуу жаңы эрежелер менен жеке диний ишенимди билдирүү талаптарынын ортосунда иш жүзүндөгү карама-каршылык пайда болгондугу.

Бул карама-каршылыктын артындагы саясий мотивацияны болсо нааразылык акцияларынын болушуна гана таянып так аныктоо мүмкүн эмес.

3. Азербайжандын светтик принципти түшүнүүсү: укук менен коомдук турмуштун байланышы

Азербайжандын Конституциясы дин менен мамлекет бири-биринен бөлүнгөнүн белгилейт.

1995-жылкы Конституциянын 18-беренесине ылайык бардык диний ишенимдер мыйзам алдында тең жана мамлекеттик билим берүү системасы светтик мүнөзгө ээ.

Ошол эле конституциянын 48-беренеси абийир эркиндигин кепилдейт. Адамдардын кайсы бир динге ишенүүгө, ишенбөөгө жана диний ишенимдерин билдирүүгө укугу таанылат.

42. берене болсо билим алуу укугун жөнгө салат.

Бул жерде укуктук жактан маанилүү суроо жаралат: мамлекеттик билим берүү системасынын светтик болушу ошол системадан пайдаланган адамдар диний иденттүүлүгүн көзгө көрүнөрлүк түрдө билдире албайт дегенди билдиреби?

Бул суроонун жообу светтик принцип кандай аныкталарына жана тиешелүү укук системасы жеке укуктар менен мамлекеттин бейтараптыгынын ортосунда кандай тең салмак түзөрүнө байланыштуу.

Мамлекеттин диний мекемелерден институционалдык жактан бөлүнүшү менен жарандардын диний жүрүм-турумун коомдук мейкиндикте чектөө бир эле укуктук түшүнүк эмес.

Билим берүү программасы кайсы бир диний окууну милдеттүү түрдө кабыл алууга негизделбеши светтик билим берүүнүн негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири болушу мүмкүн. Бирок окуучунун жеке кийими мамлекеттин диний бейтараптыгын бузабы же жокпу — өзүнчө каралууга тийиш болгон суроо.

Бул айырмачылык теориялык гана эмес. Германия, Франция жана Улуу Британиядагы ар түрдүү жөнгө салуулар окшош конституциялык же демократиялык баалуулуктар бири-биринен айырмаланган практикаларга алып келиши мүмкүн экенин көрсөтөт.

Азербайжандын 2026-жылдагы жөнгө салуусу жагынан негизги укуктук маселе — мектептин институционалдык светтик мүнөзү менен окуучунун жеке диний ишенимин билдирүүсүнүн ортосунда кандай байланыш түзүлгөнү.

Бул байланышты баалоодо кийимге тыюу салуунун негиздемеси, көлөмү, натыйжалары жана андан азыраак чектөөчү варианттардын бар-жогу чечүүчү мааниге ээ.

4. Жоолуктун диний, маданий жана тарыхый маанилери

Жоолук тууралуу изилдөөнүн негизги көйгөйлөрүнүн бири — ар башка салттарга таандык кийимдерди бир эле категориянын ичинде баалоо.

Ислам коомдорунда колдонулган хижаб, химар, чаршаф жана никаб сыяктуу терминдер бири-биринен айырмаланган кийимдерди же жабынуу формаларын түшүндүрүшү мүмкүн.

Азербайжандын салттуу келагайысы болсо өзүнө таандык өндүрүш ыкмалары, түстөрү, оймо-чиймелери жана маданий колдонуу формалары бар жибек жоолук.

Бул кийимдердин тарыхый жана диний маанилери дайыма эле бири-бирине дал келе бербейт.

4.1. Ислам булактарындагы жабынуу

Исламда жабынуу боюнча эң көп кайрылынган Куран бөлүктөрүнүн экөөсү — Нур сүрөсүнүн 31-аятын жана Ахзаб сүрөсүнүн 59-аятын түзөт.

Нур сүрөсүндөгү сөз айкашы аялдардын жабууларын көкүрөк ачыктарынын үстүнө түшүрүүсүнө байланыштуу жобону камтыйт. Ахзаб сүрөсүндөгү сөз айкашы болсо сырттан жабынууга байланыштуу жөнгө салуу менен байланыштырылат.

Классикалык Ислам укугунун көптөгөн чечмелөөлөрүндө бул аяттар жана тиешелүү риваяттар аялдардын денесинин айрым бөлүктөрүн жабуусу диний милдет деген жыйынтыкка негиз болгон.

Ошол эле учурда жабынуунун көлөмү, жүздү жабуу, кийимдин формасы, практиканын коомдук шарттары жана ар түрдүү мазхабдардын баалоолору боюнча чечмелөөлөр ар кыл.

Заманбап мезгилде айрым мусулман ойчулдары жабынууга байланышкан жоболордун тарыхый контекстин жана адеп-ахлактык максатын кайра карап чыгышкан.

Мындан чыгарыла турган илимий жыйынтык — Ислам салтында жабынуу маанилүү талкуу чөйрөсү болуп келген. Бардык мусулмандар бир эле чечмелөөнү бөлүшөт деп айтуу туура эмес.

Мындан тышкары адамдын кийими анын карманган диний чечмелөөсү тууралуу дайыма ишенимдүү маалымат бере бербейт.

4.2. Диний ишеним менен милдеттүү практиканын айырмасы

Кайсы бир практиканын диний салтта милдет деп эсептелиши менен мамлекеттин аны укуктук милдетке айландыруусу ар башка процесстер.

Диний бийлик, коомдук нормалар, үй-бүлөнүн күтүүлөрү жана мамлекеттик санкциялар жеке адамга ар кандай басым түрлөрүн жаратышы мүмкүн.

Аялдын жоолук салышы эркин тандоо болушу мүмкүн, бирок айрым шарттарда коомдук же үй-бүлөлүк басымдын натыйжасы да болушу мүмкүн.

Ошол сыяктуу эле аялдын жоолук салбашы жеке тандоо болушу мүмкүн; бирок айрым мекемелерде аны жоолугун чечүүгө мажбурлоо да кийлигишүү болуп саналат.

Ошондуктан аялдын сырткы көрүнүшүнө гана таянып ал эркинби же басым алдындабы деп чечим чыгаруу методологиялык жактан туура эмес.

Адамдын өз тажрыйбасын, тандоолорун жана ага карата мүмкүн болгон санкцияларды өзүнчө изилдөө керек.

4.3. Диний символдордун өзгөрүп турган маанилери

Символдун мааниси тарых бою өзгөрбөй калышы шарт эмес.

Диний максатта колдонулган жоолук башка бир мезгилде үй-бүлөлүк салттын же коомдук кадыр-барктын белгиси болушу мүмкүн. Саясий кысым мезгилдеринде ошол эле символ каршылыктын белгиси катары да кабыл алынышы мүмкүн.

Тескерисинче, мамлекеттин белгилүү бир кийим формасын милдеттүү кылышы символдун жеке ишеним менен болгон байланышын өзгөртө алат.

Бул жагдай тарыхый изилдөөлөрдө символдор менен аларга берилген маанилерди өз-өзүнчө кароо керек экенин көрсөтөт.

5. Падышалык Россия мезгили жана Азербайжанда модернизация талкууларынын жаралышы

Азербайжанда дин-мамлекет мамилелери жана аялдардын коомдогу орду тууралуу талкуулар советтик мезгилге чейин эле башталган.

19. кылым бою Россия империясынын Түштүк Кавказдагы үстөмдүгүнүн кеңейиши аймактын саясий, билим берүү жана маданий түзүлүшүнө таасир эткен.

Шаарлашуу, мунай экономикасынын өсүшү, басмаканалардын жайылышы жана жаңы мектептердин ачылышы менен коомдук реформалар тууралуу талкуулар өнүккөн.

Mirza Fethali Ahundzade жана Hasan Bey Zerdabi сыяктуу агартуучулар ар түрдүү мамилелер менен билим берүү, билим, коомдук өнүгүү жана салттуу институттарды сындоо маселелерине көңүл бурушкан.

Бул мезгилде аялдардын билим алуусу жана коомдук турмушка катышуусу маанилүү талкуу темаларынын катарына кирген.

Бирок модернизация кыймылдарын динге каршы гана багытталган кыймыл катары сүрөттөө туура эмес. Ошол мезгилдеги мусулман реформаторлорунун арасында диний ой жүгүртүүнү сактоо менен билим берүүнү жана коомдук жаңыланууну жактагандар да болгон.

Ошентип, Азербайжанда модернизация бир гана идеялык багыттан өнүкпөгөнү көрүнөт.

Бир жагынан диний салттарды кайра чечмелөө, экинчи жагынан светтик билим берүү жана укуктук реформаларга болгон талаптар, дагы бир жагынан улуттук иденттүүлүктү калыптандырууга багытталган кыймылдар болгон.

Бул идеялык чөйрө жоолук сыяктуу символдор кийинки кылымда эмне үчүн ар башка мааниге ээ боло алганын түшүнүү үчүн маанилүү баштапкы чекит болуп саналат.

6. 1911: Азербайжандын аялдар басма сөзүндөгү көңүл бурууга арзый турган тарыхый документ

Азербайжандын биринчи аялдар гезити деп эсептелген İşıq 1911-жылдын 22-январында жарык көрө баштаган.

Гезиттин редактору Xədicə Əlibəyova, басып чыгаруучусу болсо Mustafa Bey Əlibəyov болгон.

Азербайжан Президентинин Иш башкармалыгынын Саясий документтер архиви жарыялаган тарыхый кароого ылайык, гезиттин мукабасында бир баланы колунан кармап, чыгып келе жаткан күндү көрсөтүп турган чаршаф кийген аял сүрөттөлгөн.

Архивдин түшүндүрмөсүндө бул символ жакшыраак келечек үчүн илим менен билим берүүнүн маанилүүлүгүнө ишарат кылары белгиленет.

Бул документ Азербайжандын модернизация тарыхындагы маанилүү бир деталды көрсөтөт.

1911-жылы аялдардын билим алуусу жана коомдук өнүгүүсү боюнча иш алып барган басылмада жабынган аялдын образы агартуунун каршылашы катары эмес, билим берүү менен байланышкан символ катары колдонулган.

Бул бир гана мисал ошол мезгилдеги бардык агартуучулар жабынууга оң мамиле кылганын билдирбейт. Бирок жабынуу менен билим берүү идеясы тарыхтын ар бир мезгилинде сөзсүз түрдө бири-бирине каршы коюлбаганын көрсөткөн конкреттүү мисал болуп саналат.

Демек, бүгүнкү күндө жабынууну сөзсүз түрдө билим берүүгө каршы чыгуу менен, ал эми жабынбоону сөзсүз түрдө модерндүүлүк менен теңештирген мамилелер тарыхый жактан өтө жалпылоочу болуп саналат.

7. 1918–1920: Азербайжан Эл Республикасы жана аялдардын саясий укуктары

1918-жылдын 28-майында түзүлгөн Азербайжан Эл Республикасы мусулман калкы басымдуу болгон коомдо парламенттик республикалык башкарууну түзүүгө багытталган эрте жана маанилүү тажрыйба болгон.

Республика мезгилинде аялдардын шайлоо жана шайлануу укуктары таанылган. Бул өнүгүү Азербайжандын аялдардын саясий катышуусу тарыхында маанилүү орун ээлешине шарт түзгөн.

Саясий теңдиктин укуктук деңгээлде таанылышы менен коомдун бардык катмарларында иш жүзүндөгү теңдиктин камсыз болушу бир эле нерсе эмес.

Аялдардын билим алуу мүмкүнчүлүктөрү, шаар менен айыл жергесинин ортосундагы айырмачылыктар, үй-бүлөлүк түзүлүштөр жана экономикалык шарттар коомдук катышууга таасир этүүнү уланткан.

Ошол эле учурда республика тажрыйбасы Азербайжанда аялдардын коомдук турмушка катышуусу жана заманбап мамлекеттик институттар тууралуу талкуулар советтик башкаруунун гана натыйжасы болбогонун көрсөтөт.

1920-жылы большевиктер бийликти басып алып, Азербайжан советтик системага кошулгандан кийин саясий алкак түп-тамырынан өзгөргөн.

Жаңы бийлик аялдардын абалын өзгөртүүгө багытталган саясатты социалисттик коомдук өзгөртүү программасынын бир бөлүгүнө айландырган.

8. Советтик мезгил: Эмне үчүн аялдардын кийими саясий өзгөрүүнүн символуна айландырылган?

Советтер Союзунда аялдардын билим алуусу, эмгек турмушка катышуусу, үй-бүлөлүк мамилелери жана диний салттары боюнча кеңири өзгөртүү саясаты жүргүзүлгөн.

Аялдардын сабаттуулугун жогорулатуу жана коомдук турмушка кеңири катышуусун камсыз кылуу бул мезгилдин маанилүү максаттарынын бири болгон.

Бирок советтик саясатты аялдардын укуктарын кеңейткен практикалар катары гана баалоо толук эмес болот. Бул саясаттын бир бөлүгү учурдагы коомдук түзүлүштү мамлекет тарабынан өзгөртүү жана жаңы идеологиялык иденттүүлүктөрдү түзүү менен да байланышкан.

8.1. Жабынуунун модернизация символуна айландырылышы

Советтик пропаганда материалдарында жабынган аялдын образы кээде салттуу коомдук мамилелердин жана артта калуунун белгиси катары көрсөтүлгөн.

Жабууну чечүү болсо аялдардын өндүрүшкө, билим берүүгө жана жаңы социалисттик коомго катышуусунун символуна айландырылган.

Бирок аялдардын чынында эмнени каалаганы, бул кампанияларга кандай катышканы жана аларга кандай басым жасалганы ар бир аймакта бирдей болгон эмес.

Yulia Gradskovaнын 2026-жылы Kafkasya Çalışmaları журналында жарыяланган изилдөөсү 1920-жылдарда жана 1930-жылдарда азербайжандык аялдардын советтик билим берүү жана маданий материалдарында кандай көрсөтүлгөнүн изилдейт.

Изилдөө советтик модернизациялык дискурстардагы ориенталисттик сүрөттөөлөргө көңүл бурат.

Бул жерде ориентализм Чыгыш коомдорун сырттан белгилүү бир калыптанган түшүнүктөр менен аныктоо жана модернизацияга муктаж коомдор катары көрсөтүү контекстинде колдонулат.

8.2. Борбордук Азиядагы Hucum кампаниялары

Совет тарыхындагы маанилүү мисалдардын бири — 1927-жылы айрыкча Өзбекстанда жүргүзүлгөн жана Hucum деп белгилүү болгон аялдардын коомдук абалын өзгөртүү кампаниясы.

Douglas Northropтун 2004-жылдагы Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia аттуу китеби бул процессти советтик жана Өзбекстан архивдеринин материалдарынын негизинде изилдеген.

Китеп аялдардын жабуусун чечүүгө багытталган кампания аялдардын укуктары менен гана байланышпастан, советтик мамлекеттин жергиликтүү коомдорду өзгөртүү аракетине да байланыштуу болгонун көрсөтөт.

Айрым аялдар өзгөртүү саясатын колдогон, ошол эле учурда көптөгөн аймактарда коомдук каршылык жана зомбулук окуялары болгон.

Бул жерде географиялык айырмачылыкты сөзсүз сактоо керек: Өзбекстандагы Hucum кампаниясынын деталдарын түздөн-түз Азербайжанга көчүрүп, ошол эле окуялар болгон сыяктуу баяндоого болбойт.

Бирок советтик башкаруунун ар башка мусулман коомдорундагы кийим жана аялдар саясатын салыштыруу жалпы идеологиялык мамилени түшүнүүгө жардам берет.

8.3. Советтик мурастын бүгүнкү күнгө таасири

Советтик мезгил мамлекеттин динди коомдук мейкиндиктеги көз карандысыз бийлик катары кабыл алуу ыкмасына олуттуу таасир эткен.

Диний мекемелерди көзөмөлдөө, билим берүүнү мамлекеттик идеология менен байланыштыруу жана модернизацияны белгилүү коомдук көрсөткүчтөр менен өлчөө бул тарыхый мурастын бөлүктөрү болгон.

Бирок Азербайжандын 1991-жылдан кийинки саясаты советтик мезгилдин түздөн-түз жана өзгөрүүсүз уландысы деп айтууга болбойт.

Эгемендүүлүктөн кийин улуттук иденттүүлүк, диний жандануу, аймактык коопсуздук жана жаңы саясий институттар башка шарттарды түзгөн.

Ошондуктан советтик мурас азыркы саясатты түшүнүүгө жардам берген тарыхый өзгөрмө катары каралышы керек; жалгыз түшүндүрүүчү себеп катары эмес.

9. 1991-жылдан кийинки Азербайжан: диний жандануу жана мамлекеттин жаңы иденттүүлүк издөөсү

Азербайжан 1991-жылы кайрадан эгемендүүлүккө ээ болгондо советтик мезгилден калган институттар менен жаңы улуттук мамлекет түзүү процессине кирген.

Советтик мезгилде чектелген диний турмуштун жанданышы, мечиттердин кайра ачылышы, диний билим берүүнүн кеңейиши жана ар түрдүү диний кыймылдардын көрүнүктүү боло башташы бул мезгилдеги өнүгүүлөрдүн арасында болгон.

Бирок диний жандануу бирдей формада болгон эмес.

Азербайжанда шиит жана суннит мусулман коомдору, ар түрдүү жергиликтүү диний салттар, светтик жашоо образын көбүрөөк карманган жарандар жана мусулман эмес диний коомдор болгон.

Эгемендүүлүктөн кийин мамлекеттин негизги маселелеринин бири ушул ар түрдүүлүктүн ичинде дин менен улуттук иденттүүлүктүн ортосундагы мамилени кантип түзүү керектиги болгон.

Постсоветтик Азербайжанда дин жеке ишеним же ибадат чөйрөсү катары гана калган эмес. Ал ошол эле учурда улуттук маданияттын, тарыхый уланмалуулуктун жана коомдук иденттүүлүктүн бир бөлүгү катары бааланган.

Бирок мамлекет колдогон диний иденттүүлүктүн формасы менен көз карандысыз диний кыймылдардын талаптары дайыма эле дал келген эмес.

Бул жагдай диний мекемелерди көзөмөлдөө жана айрым диний кыймылдардын саясатташышы тууралуу талкуулардын өнүгүшүнө алып келген.

10. Мамлекет колдогон салттуу Ислам түшүнүгү

Sofie Bedford, Ceyhun Mahmudlu жана Shamkhal Abilovдун 2021-жылы Europe-Asia Studies журналында жарыяланган Protecting Nation, State and Government: ‘Traditional Islam’ in Azerbaijan аттуу эмгеги бул талкууну түшүнүү үчүн маанилүү академиялык булак болуп саналат.

Изилдөөчүлөр Азербайжанда мамлекет тарабынан колдоого алынган салттуу Ислам түшүнүгүнүн калыптанышын изилдешкен.

Эмгекке ылайык, бул мамиле Исламдын жергиликтүү, улуттук, мазхабдар аралык бөлүнүүнү азайткан жана саясаттан алыс кармоону көздөгөн өзгөчөлүктөрүн баса белгилейт.

Бул мамиленин коомчулукка сунушталган негизги жүйөлөрүнүн арасында диний радикалдашууга каршы күрөшүү, улуттук иденттүүлүктү коргоо жана сырттан келген радикал диний таасирлерди чектөө бар.

Изилдөөчүлөр болсо салттуу Ислам түшүнүгүнүн мамлекеттин диний чөйрөгө болгон көзөмөлүн кеңейтүү жана динге негизделген саясий оппозициянын өнүгүшүнө бөгөт коюу функциясын да талкуулашат.

Бул айырмачылык маанилүү.

Мамлекет жарыялаган максат менен саясаттын иш жүзүндөгү саясий функциясы сөзсүз түрдө бирдей болууга тийиш эмес.

Мамлекет чындап эле коопсуздук коркунучтарына каршы күрөшүүнү каалашы мүмкүн. Ошол эле мезгилде ал колдонгон ыкмалар көз карандысыз диний коомдордун ишмердигин да чектеши мүмкүн.

Бул эки мүмкүнчүлүктү изилдөө үчүн мекемелердин ыйгарым укуктарына, практикаларга жана жеке укуктарга жасалган кийлигишүүлөргө көңүл буруу керек.

10.1. Дин кызматкерлерин дайындоо жана институционалдык көзөмөл

Азербайжанда диний мекемелерди каттоо жол-жоболору жана алардын ишмердиги ар кандай мамлекеттик жөнгө салууларга баш иет.

2022-жылы күчүнө кирген өзгөртүүлөр мечиттердеги дин кызматкерлерин дайындоо жана кызматтан алуу боюнча ыйгарым укуктарга таасир эткен.

АКШнын Мамлекеттик департаментинин 2023-жылдагы Эл аралык дин тутуу эркиндиги боюнча баяндамасында белгиленгендей, бардык мечиттердеги дин кызматкерлерин дайындоо жана кызматтан алуу боюнча ыйгарым укуктар Кавказ мусулмандары башкармалыгынан Диний мекемелер менен иштөө боюнча мамлекеттик комитетке өткөрүлгөн.

Бул жөнгө салуу мамлекеттин диний кызматкерлерге карата түз административдик ыйгарым укугунун маанилүү мисалы болуп саналат.

Институционалдык жактан караганда, бул жерде диний ишмердиктин мыйзамга шайкештигин көзөмөлдөө гана эмес, диний кызмат көрсөткөн адамдарды дайындоо да сөз болуп жатат.

Бул жагдай мамлекеттин диний чөйрөдөгү ролун түшүнүү үчүн маанилүү.

Бирок мамлекеттин мындай институционалдык ыйгарым укукка ээ болушу өлкөдөгү бардык жеке диний жүрүм-турум бирдей деңгээлде көзөмөлдөнөт дегенди билдирбейт.

10.2. Дин коопсуздук маселеси да, мамлекеттик саясаттын куралы да боло алабы?

Javadbay Khalilzadaнын 2024-жылы Religion, State and Society журналында жарыяланган изилдөөсү Азербайжандагы дин-мамлекет мамилелерин ушул кош алкакта карайт.

Изилдөө мамлекет диний топтордун саясатташышын жана чет мамлекеттердин диний чөйрөдөгү таасирин чектөөгө аракет кыларын белгилейт.

Экинчи жагынан, мамлекеттин эл аралык диндер аралык диалог жолугушууларын колдоосу жана Азербайжандын көп маданияттуу иденттүүлүгүн таанытуусу да бул саясаттын бир бөлүгү.

Ошондуктан диндин мамлекеттик саясаттагы ролун бир гана түшүнүк менен түшүндүрүүгө болбойт.

Диний ишмердик айрым учурларда маданий мурастын же коомдук тилектештиктин элементи катары колдоого алынса, башка учурларда коопсуздук жана саясий көзөмөл алкагында бааланышы мүмкүн.

Изилденүүгө тийиш болгон негизги маселе — бул ар түрдүү мамилелер кайсы критерийлер боюнча колдонулары жана жеке укуктарга кандай натыйжаларды алып келери.

11. 2010–2012-жылдардагы жоолук талкуулары: 2026-жылдын тарыхый башаты

Азербайжанда 2026-жылга гана таандык көрүнүшү мүмкүн болгон мектептеги жоолук талкуусу 2010-жылы да болгон.

Galib Bashirovдун The Politics of the Hijab in Post-Soviet Azerbaijan аттуу изилдөөсү 2010-жылдын аягында мектеп формасына байланыштуу эрежелер жоолукка чектөө киргизүү үчүн кандайча негиз катары колдонулганын изилдейт.

Бул мезгилде жоолукчан айрым окуучулар мектептерге киргизилбегени, андан кийин билим берүү башкармалыгы форма эрежелери боюнча түшүндүрмөлөрдү бергени документтештирилген.

Жоолукка чектөөлөрдү колдогон чөйрөлөрдүн жүйөлөрүнүн арасында мамлекеттин светтик түзүлүшүн коргоо, диндин саясатташуусуна бөгөт коюу жана чет өлкөдөн келген диний таасирлерди чектөө болгон.

Каршы чыккандар болсо бул жөнгө салуулар дин тутуу эркиндиги жана билим алуу укугу менен шайкеш келбейт деп эсептешкен.

Bashirovдун эмгегинин маанилүү салымы — бул талкууларды светтик принцип менен динчилдиктин жөнөкөй карама-каршылыгына түшүрбөгөнү.

Изилдөөчү жоолук тууралуу саясий дискурстар улуттук иденттүүлүктүн курулушу менен байланыштуу экенин белгилейт.

Жабынуунун айрым формаларынын Азербайжанга таандык эмес чет өлкөлүк маданий элемент катары сүрөттөлүшү бул дискурстардын маанилүү бөлүктөрүнүн бири.

11.1. Нааразылык акциялары жана диний кыймылдардын саясатташуусу

2010-жылдагы кийим талкуусунан кийин 2011 жана 2012-жылдары диний кыймылдар менен коопсуздук мекемелеринин ортосунда чыңалуулар болгон.

Жоолук боюнча нааразылык акциялары жана айрым диний активисттерге карата соттук процесстер эл аралык адам укуктары боюнча баалоолордо да чагылдырылган.

Бул мезгилдеги ар бир камакка алуу жоолук менен гана байланыштуу болгон деп айтуу туура эмес. Ар башка окуяларда ар башка айыптоолор жана саясий контексттер болгон.

Бирок жоолук талкуусу мамлекеттин диний кыймылдарга болгон мамилеси менен байланышкан кеңири чыңалуунун бир бөлүгү катары академиялык адабиятта каралган.

2010-жыл менен 2026-жылдын ортосундагы окшоштук — мектеп формасы жана светтик принцип аркылуу пайда болгон талаш.

Айырмачылык болсо мыйзамдардын деталдарында, колдонуу шарттарында жана окуялар болгон эл аралык саясий чөйрөдө.

Бул эки мезгилди бир эле окуя катары эмес, бир эле өлкөдө кайталанган дин-мамлекет талашынын ар башка баскычтары катары баалоо такыраак.

12. Нардаран окуялары жана мамлекеттин диний коопсуздукка болгон мамилеси

Азербайжанда диний кыймылдардын коопсуздук саясаты менен байланышын түшүнүү жагынан 2015-жылдагы Нардаран окуялары маанилүү тарыхый мисал болуп саналат.

2015-жылдын ноябрында Бакуга жакын Нардаран аймагында жүргүзүлгөн коопсуздук операциясында адамдар каза болуп, көп сандагы киши кармалган.

Мусулмандар Биримдиги Кыймылынын лидери Taleh Bağırov да кармалгандардын арасында болгон.

Азербайжан бийлиги айрым айыпталуучуларды терроризм, мыйзамсыз курал сактоо жана мамлекеттик түзүлүшкө каршы аракеттер сыяктуу оор кылмыштар боюнча айыптаган.

Human Rights Watchтун 2016-жылдагы баяндамасы болсо айрым айыпталуучулардын кыйноо жана катаал мамиле тууралуу дооматтарын, коргонуу укуктарына байланышкан көйгөйлөрдү жана соттук процесстердеги процессуалдык кепилдиктерди караган.

Окуялардын бардык жагы боюнча тараптардын ортосунда олуттуу талаштар болгон.

Бул мисалды изилдөө диний кыймылдар сөзсүз түрдө зомбулук камтыган ишмердикке барат деп кабыл алуу дегенди билдирбейт.

Ошол сыяктуу эле мамлекеттин бардык коопсуздук дооматтары негизсиз деген жыйынтыкка да түздөн-түз келүүгө болбойт.

Маанилүүсү — конкреттүү айыптоолорду ар бир адам боюнча өзүнчө кароо, далилдерди көз карандысыз талдоо жана диний таандыктыкты өзүнчө эле кылмышка шек келтирүүнүн негизи катары колдонбоо.

Нардаран мисалы Азербайжанда диний кыймылдарга карата коопсуздук түшүнүгү 2026-жылдан кыйла мурда эле болгонун көрсөтөт.

13. Азербайжанда салттуу жоолук менен диний жоолуктун айырмасы

Азербайжандын маданий мурасында аялдардын башын жабышына байланышкан маанилүү салттар бар.

Алардын эң белгилүүлөрүнүн бири — келагайы.

Жибектен жасалган келагайы түстөрү, оймо-чиймелери жана колдонуу формалары менен Азербайжан маданиятынын айырмалоочу элементтеринин бири.

UNESCO 2014-жылы келагайыны жасоо жана колдонууга байланышкан салттуу билим менен символдорду Адамзаттын материалдык эмес маданий мурасынын репрезентативдик тизмесине киргизген.

UNESCOнун баалоосунда бул салттын маданий иденттүүлүк, диний салттар жана коомдук тилектештик менен байланышы белгиленет.

Бул жагдай кызыктуу тарыхый айырмачылыкты жаратат.

Жоолуктун белгилүү бир формасы улуттук маданияттын маанилүү бөлүгү катары корголсо, башка бир формасы коомдук билим берүүдө светтик принцип менен шайкеш эмес деп каралышы мүмкүн.

Бирок бул жерде эки кийим бир эле нерсе деп кабыл алууга болбойт.

Келагайыны колдонуу формасы, диний хижабдын жүйөсү, коомдук мааниси жана күнүмдүк турмуштагы ролу ар башка болушу мүмкүн.

Негизги изилдөө суроосу — кийимдер кайсы критерийлер менен улуттук маданий элемент же диний символ катары классификацияланары.

Бул классификацияда тарых, маданият жана диний чечмелөөлөр менен катар мамлекеттин улуттук иденттүүлүктү аныктоо мамилеси да роль ойношу мүмкүн.

Бирок маданий мурас менен азыркы мектеп кийими саясатынын айырмасына таянып, чечим кабыл алуучулардын жашыруун ниеттери тууралуу так жыйынтык чыгарууга болбойт.

14. Түркиядагы жоолук талкуусунун тарыхый өнүгүшү

Түркиядагы жоолук талкууларын Азербайжан менен салыштыруу маанилүү. Бирок эки өлкөнүн укук системалары, саясий институттары жана коомдук тарыхы бирдей эмес.

Түркия Республикасы түзүлгөндөн кийин светтик принцип жана модернизация саясаты мамлекеттин негизги талкуу чөйрөлөрүнүн бирине айланган.

Осмон мамлекетинин акыркы мезгилинде башталган кийим жана коомдук реформалар тууралуу талкуулар Республика мезгилинде жаңы институционалдык алкакка ээ болгон.

1925-жылдагы Калпак жөнүндө мыйзамды кошо алганда, Республиканын алгачкы мезгилиндеги жөнгө салуулар ошол доордогу кийим жана модернизация саясатынын бөлүктөрү болгон.

Ошол эле учурда 1925-жылдагы Калпак жөнүндө мыйзам бардык аялдардын жоолук салышын жалпы түрдө тыюу салган мыйзам болгон деген доомат туура эмес.

Аялдардын жабынуусуна байланышкан коомдук басымдар, жергиликтүү практикалар жана кийинки жылдардагы билим берүү менен мамлекеттик кызматтагы чектөөлөр өзүнчө тарыхый процесстер катары каралууга тийиш.

14.1. Университеттердеги жана мамлекеттик мекемелердеги чектөөлөр

Түркияда айрыкча 1980-жылдарда жана 1990-жылдарда жоолук университеттик билим алууга жана мамлекеттик кызматтарга жетүүгө байланыштуу маанилүү укуктук жана саясий талашка айланган.

Университеттердеги практикалар мекемелерге жана мезгилдерге жараша айырмаланса да, айрым жоолукчан студенттер сабактарга же экзамендерге катышууда тоскоолдуктарга туш болушкан.

1997-жылдын 28-февралындагы Улуттук коопсуздук кеңешинин процесси жана андан кийинки практикалар жоолук талкууларынын саясий маанисин күчөткөн.

Жоолукту чектөөнү колдогон чөйрөлөр мамлекеттин светтик мүнөзүн жана коомдук мекемелердин бейтараптыгын коргоону жүйө катары келтиришкен.

Чектөөлөргө каршы чыккандар болсо дин жана абийир эркиндигин, билим алуу укугун, эмгек кылуу укугун жана теңдик принциптерин баса белгилешкен.

Бул мезгилди жоолук аркылуу гана баалоо толук эмес болот. Аскер-саясат мамилелери, саясий Ислам талкуулары, жогорку билим берүү мекемелеринин автономиясы, сот чечимдери жана саясий партиялардын позициялары да талаштын бөлүктөрү болгон.

14.2. 2013 жана 2014-жылдардагы жөнгө салуулар

Түркияда 2013-жылы мамлекеттик кызматкерлердин кийимине байланышкан маанилүү чектөөлөр алынып салынган.

2014-жылы Улуттук билим берүү министрлигине караштуу орто билим берүү мекемелериндеги кийим эрежелери өзгөртүлүп, баш ачык болушу керек деген жобо алып салынган.

Бул өнүгүүлөр жоолук боюнча мурда кабыл алынган практикалар өзгөрүлгүс эмес экенин көрсөтөт.

Бирок укуктук либералдаштыруудан кийин ар кандай коомдук басымдар толугу менен жоголду деп эсептөө туура эмес.

Жеке эркиндик мамлекеттин тыюу салбашы менен гана байланыштуу эмес. Үй-бүлөнүн, иш чөйрөсүнүн, билим берүү мекемелеринин жана коомдук нормалардын адамдын тандоосуна таасири да маанилүү.

14.3. Түркия менен Азербайжандын ортосундагы негизги айырма

Түркияда жоолук талкуусу ар түрдүү мезгилдерде саясий партиялар, жогорку билим берүү мекемелери, сот органдары жана мамлекеттик башкаруу ортосундагы кеңири күрөш талаасында калыптанган.

Азербайжанда болсо диний мекемелерге болгон мамлекеттик көзөмөл, постсоветтик улуттук иденттүүлүктүн калыптанышы жана аймактык коопсуздукка байланышкан тынчсыздануулар башка институционалдык контекстти түзөт.

Эки өлкөдө тең светтик принцип түшүнүгүнүн колдонулушу бирдей жүйөлөр же бирдей саясий натыйжалар жаралат дегенди билдирбейт.

15. Европада жоолук жана светтик принцип: бирдиктүү модель жок

Европа өлкөлөрү жоолук маселесинде жалпы бир укук системасын же бирдиктүү светтик түшүнүктү колдонушпайт.

Франция, Германия жана Улуу Британиянын мисалдары бул айырмачылыкты ачык көрсөтөт.

15.1. Франция: республикалык светтик принцип

Францияда светтик принцип мамлекеттин динге карата бейтараптыгы жана коомдук билим берүү мекемелеринин республикалык мүнөзү менен тыгыз байланышкан.

2004-жылдын 15-мартындагы 2004-228 номерлүү мыйзам мамлекеттик башталгыч жана орто мектептерде окуучулардын диний таандыктыгын даана көрсөткөн символдорду жана кийимдерди чектеген.

Бул жөнгө салуу Ислам жоолугуна гана багытталып жазылган эмес. Диний таандыктыкты ачык көрсөткөн ар башка символдор бир эле укуктук алкактын ичине кирген.

Бирок практиканын айрыкча мусулман кыз окуучуларга тийгизген натыйжалары маанилүү коомдук талкууга айланган.

Жөнгө салууну колдогондор мектеп жалпы жарандык баалуулуктар үйрөтүлгөн мейкиндик экенин жана ал диний басымдардан корголушу керектигин жакташат.

Каршы чыккандар болсо окуучулардын жеке диний ишенимин билдирүү эркиндиги чектелип жатканын жана айрым окуучулар билим алуу менен диний иденттүүлүктүн ортосунда тандоо кылууга мажбур болушу мүмкүн экенин белгилешет.

Бул пикир айырмачылыгы француз светтик принцибинин тарыхый жана укуктук чечмелөөлөрү менен тыгыз байланышкан.

15.2. Германия: мамлекеттин бейтараптыгы жана мугалимдин эркиндиги

Германиянын Федералдык Конституциялык сотунун 2015-жылы жарыялаган чечиминде мамлекеттик мектептердеги мугалимдердин диний ишенимин сырткы көрүнүшү аркылуу билдирүүсүнө жалпы тыюу салуу конституциялык укуктарга шайкеш келбейт деп көрсөтүлгөн.

Сот абстракттуу коркунуч гана жетишсиз экенин, мектептеги тынчтыкка же мамлекеттин бейтараптыгына карата жетиштүү деңгээлде конкреттүү коркунуч болушу керек экенин баалаган.

Чечимдин маанилүү жактарынын бири — жеке мугалимдин диний символ тагынышы ар бир учурда мамлекет ошол динди кабыл алганын билдирбейт деп түшүндүрүлүшү.

Бул чечим бардык кийим чектөөлөрүн жок кылган эмес. Бирок чектөө конкреттүү негиздерге таянышы керек деген маанилүү конституциялык мамилени көрсөткөн.

15.3. Улуу Британия: форманы диний муктаждыктар менен айкалыштыруу

Англияда Билим берүү министрлигинин мектеп формасы боюнча расмий колдонмосу билим берүү мекемелеринин тартип, коопсуздук жана мектептин жалпы иденттүүлүгү сыяктуу максаттарын тааныйт.

Ошол эле учурда окуучулардын диний же маданий муктаждыктарын акылга сыярлык түрдө эске алууну да карайт.

2026-жылы жаңыртылган колдонмодо көптөгөн диний кийим талаптарын мектеп формасынын эрежелеринин ичинде камсыз кылууга болору белгиленет.

Бул мамиле мектеп формасы менен жеке диний ишенимди билдирүү ар бир учурда бири-бирин жокко чыгарышы шарт эмес экенин көрсөтөт.

Бирок муну да шартсыз жана чексиз укук деп айтууга болбойт. Коопсуздук, басмырлоого тыюу салуу жана мектеп тартиби сыяктуу факторлор конкреттүү жагдайларда бааланат.

15.4. Европа тажрыйбасынан чыккан жыйынтык

Францияда даана диний символдордун мамлекеттик мектептерде чектелиши, Германияда мугалимдердин дин тутуу эркиндигинин күчтүү корголушу жана Англияда ылайыкташтыруу мүмкүнчүлүктөрүнүн алдыга чыгарылышы светтик принцип менен жеке дин тутуу эркиндигинин мамилеси ар башка укук системаларында ар башка чечимдерге ээ болорун көрсөтөт.

Ошондуктан кайсы бир өлкөдөгү жоолукка чектөөнү баалоодо мамлекет светтикпи же жокпу деген суроого гана кароо жетишсиз.

Чектөө кимдерге колдонулары, кайсы укуктук негизге таянары жана адамдардын билим алуусуна же эмгек жашоосуна кандай таасир этери да изилденүүгө тийиш.

16. Адам укуктары боюнча эл аралык укукта диний кийимдер

Бириккен Улуттар Уюмунун Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пактынын 18-беренеси ой жүгүртүү, абийир жана дин тутуу эркиндигин кепилдейт.

Бириккен Улуттар Уюмунун Адам укуктары боюнча комитетинин 1993-жылдагы 22 номерлүү Жалпы түшүндүрмөсүндө динди же ишенимди билдирүү ибадат менен гана чектелбей турганы белгиленет.

Диний практиканын алкагында белгилүү бир кийимдерди жана баш жабууларын колдонуу да каралат.

Бирок динди же ишенимди тышкы түрдө билдирүү абсолюттук жана эч кандай шартта чектелбеген укук эмес.

Пакттын 18-беренесинин үчүнчү пунктунда мыйзамда каралган жана коомдук коопсуздукту, коомдук тартипти, ден соолукту, адеп-ахлакты же башка адамдардын негизги укуктары менен эркиндиктерин коргоо үчүн зарыл болгон чектөөлөр жөнгө салынган.

Бул жерде үч түшүнүк өзгөчө маанилүү.

Мыйзамдуулук кийлигишүү жетиштүү деңгээлде так жана алдын ала болжолдоого мүмкүн болгон укуктук негизге таянышын талап кылат.

Зарылдык сунушталган мыйзамдуу максатка жетүү үчүн кийлигишүү чындап эле зарылбы же жокпу деген суроону кароону талап кылат.

Пропорционалдуулук жеке адамдын укугуна коюлган чектөө менен корголууга тийиш болгон максаттын ортосундагы тең салмакты баалоону талап кылат.

Бул критерийлер конкреттүү окуяга кандай колдонулары окуянын шарттарына жана ыйгарым укуктуу соттун же көзөмөл органынын баалоосуна байланыштуу.

16.1. Өзбекстан мисалы: Hudoyberganova чечими

Бириккен Улуттар Уюмунун Адам укуктары боюнча комитетинин 2004-жылдын 5-ноябрындагы Hudoyberganova/Özbekistan чечими жоолук жана билим алуу укугу жагынан маанилүү мисал болуп саналат.

Жоолук салынганы үчүн жогорку билим берүү мекемесинен чыгарылган студенттин арызы каралган.

Комитет окуянын шарттарында Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пакттын 18-беренеси бузулган деген жыйынтыкка келген.

Бул чечим жоолук диний ишенимди билдирүү эркиндигинин алкагында каралышы мүмкүн экенин көрсөтүүсү менен маанилүү.

Бирок бир өлкөдө чыгарылган чечимди башка өлкөлөрдөгү бардык кийим талаштарына автоматтык түрдө колдонуу туура эмес.

16.2. Адам укуктары боюнча Европа сотунун Leyla Şahin чечими

Адам укуктары боюнча Европа сотунун Чоң палатасынын 2005-жылдын 10-ноябрындагы Leyla Şahin/Türkiye чечими университеттеги жоолук чектөөсүнө байланыштуу болгон.

Сот ошол мезгилдеги шарттарды баалап, Адам укуктары боюнча Европа конвенциясынын 9-беренеси жана билим алуу укугу боюнча бузуу болгон эмес деген жыйынтыкка келген.

Чечимде Түркиянын конституциялык светтик түшүнүгү жана тиешелүү укуктук контекст эске алынган.

Бул чечим белгилүү бир ишке тиешелүү экенин унутпоо керек.

Соттун ошол багыттагы чечими бардык жоолук тыюулары эл аралык укукка шайкеш дегенди билдирбейт.

Чынында эле, ар башка адам укуктары органдары жана улуттук конституциялык соттор башка окуяларда башкача баалоолорду беришкен.

16.3. Азербайжан боюнча укуктук изилдөө суроолору

2026-жылдагы практиканы эл аралык укук жагынан кеңири баалоо үчүн төмөнкү суроолорго жооп берүү керек:

1. Окуучуларга же мугалимдерге киргизилген чектөөнүн укуктук көлөмү жетиштүү деңгээлде такпы?
2. Светтик принцип жөнүндөгү жүйө конкреттүү окуяларда кайсы коркунучка же муктаждыкка негизделген?
3. Чектөөлөр бардык билим берүү мекемелеринде бирдей түрдө колдонулуп жатабы?
4. Жоолук салынган окуучулардын милдеттүү билим алуу укугуна жетүүсү кандай таасирге учурайт?
5. Жоолук салууга уруксат берген, бирок форманын башка өзгөчөлүктөрүн сактаган варианттар каралганбы?
6. Мугалимдерге колдонулган чектөөлөр менен окуучуларга колдонулган чектөөлөрдүн ортосунда укуктук айырма жасалганбы?
7. Чечимдерге каршы натыйжалуу административдик жана соттук кайрылуу жолдору барбы?

Бул суроолорго жооп берилмейинче жөнгө салуу толугу менен мыйзамга шайкеш же мыйзамга каршы деп так баа берүү мүмкүн эмес.

17. Иран: жоолукту мамлекет тарабынан милдеттүү кылуу

Азербайжандагы жоолук талкуусун Ирандан өзүнчө кароо аймактык тарых жана геосаясий мамилелер жагынан толук эмес мамиле болуп калат.

Бирок Иранга байланыштуу эки өзүнчө маселе бар.

Биринчиси — Иран мамлекетинин өз жарандарына карата колдонгон диний кийим саясаты.

Экинчиси — Иран Азербайжандагы диний кыймылдарга же саясий өнүгүүлөргө таасир этеби деген суроо.

Бул эки маселе бири-бири менен аралаштырылбашы керек.

17.1. 1979-жылдан кийинки Ирандагы өзгөрүү

1979-жылдагы Иран революциясынан кийин өлкөнүн саясий жана укуктук түзүлүшү өзгөргөн.

Ислам Республикасы аялдардын коомдук мейкиндиктеги кийимин диний эрежелердин алкагында жөнгө салып, милдеттүү жабынуу саясатын жүргүзгөн.

Бул процессте жоолук жеке диний ишенимди билдирүүнүн гана эмес, мамлекет тарабынан колдонулган укуктук милдеттин да предмети катары каралган.

Иран коомунда бул практикага карата көз караштар ар башка.

Айрым аялдар жоолукту диний ишенимине ылайык колдонсо, башкалары милдеттүүлүккө каршы чыгышат.

Ошондуктан Ирандагы бардык аялдар бирдей жабынуу тандоосуна же саясий көз карашка ээ деп болжолдоо туура эмес.

17.2. Jina Mahsa Amini жана 2022-жылдагы нааразылык акциялары

2022-жылдын сентябрында Jina Mahsa Amini кармалгандан кийин каза болушу Иранда кеңири масштабдагы нааразылык акцияларынын башталышына алып келген.

Аялдардын коомдук турмуштагы укуктары жана милдеттүү жабынуу саясаты нааразылык акцияларынын борборундагы темалардын бири болгон.

Бириккен Улуттар Уюму түзгөн көз карандысыз эл аралык фактыларды аныктоо миссиясы Aminiнин өлүмүн жана нааразылык акциялары учурунда болгон укук бузууларды иликтеген.

Миссиянын 2024 жана 2025-жылдардагы тыянактарында мамлекеттик кызмат адамдары адам укуктарын олуттуу бузганы, алардын айрымдары адамзатка каршы кылмыш деңгээлине жеткени жөнүндө жыйынтык чыгарылган.

Бул тыянактар милдеттүү кийим практикалары диний же маданий талкууларды гана жаратпастан, айрым шарттарда мамлекеттин укук коргоо жана жазалоо механизмдери менен байланышкан олуттуу укук бузууларга айланышы мүмкүн экенин көрсөтөт.

17.3. Тыюу салуу менен милдеттүү кылууну салыштыруу

Азербайжандагы мектеп кийими боюнча чектөө менен Ирандын милдеттүү жабынуу саясаты бир эле практика эмес.

Биринчисинде белгилүү бир коомдук мекемеде диний кийимди чектөө сөз болот.

Экинчисинде болсо мамлекет аялдардын коомдук мейкиндикте белгилүү бир түрдө жабынуусун милдеттүү кылат.

Укуктук контексттер, санкциялар жана жеке адамдарга тийгизген натыйжалар бири-биринен айырмаланат.

Бирок экөөнү тең жеке кийим тандоосун мамлекет жөнгө салуусу жагынан салыштырмалуу кароого болот.

Бул салыштыруунун максаты ар башка системаларды тең көрсөтүү эмес, мамлекеттик кийлигишүүнүн эркиндикке тийгизген таасирин изилдөө.

18. Азербайжан-Иран мамилелери жана диний таасир тууралуу талкуу

Азербайжан менен Ирандын ортосундагы мамилелер тарыхый, маданий, диний жана саясий өлчөмдөргө ээ.

Эки өлкөнүн ортосунда географиялык жакындык жана тарыхый байланыштар бар. Мындан тышкары Иранда азербайжан түрктөрүнүн чоң калкы жашайт.

Азербайжан калкынын олуттуу бөлүгүнүн шииттик Ислам салты менен байланыштуу болушу да диний контексттин бир бөлүгү.

Бирок мазхабдык жалпылык саясий берилгендикти же чет мамлекет менен уюшкан байланышты билдирбейт.

Азербайжан жаранынын шиит болушу же жоолук салышы анын Иран мамлекетин колдой турганын далилдебейт.

18.1. Аймактык коопсуздук талаштары

Азербайжан менен Ирандын ортосунда ар башка мезгилдерде чек ара коопсуздугу, аймактык транспорт жолдору, Армения менен мамилелер, Израиль-Азербайжан кызматташтыгы жана аскердик ишмердик боюнча чыңалуулар болгон.

2023-жылы Тегерандагы Азербайжан элчилигине жасалган куралдуу кол салуу да эки өлкөнүн мамилелеринде олуттуу кризис жараткан.

Мындай окуялар эки өлкөнүн бири-биринин коопсуздук саясатын кылдат көзөмөлдөшүнө себеп болгон конкреттүү тарыхый контексттерди берет.

Бирок эки мамлекеттин ортосунда дипломатиялык чыңалуунун болушу ички саясаттагы ар бир диний кыймыл же нааразылык акциясы сырттан башкарылат дегенди билдирбейт.

18.2. Иран менен байланыштуу ишмердик тууралуу дооматтар

Азербайжан бийлиги ар башка мезгилдерде Иран менен байланышкан чалгындоо, радикалдашуу же саясий кийлигишүү ишмердиги тууралуу билдирүүлөрдү жасаган.

Айрыкча 2023-жылы айрым шиит диний активисттерге карата операциялар жана кармоолор коомчулукка чыккан.

Расмий бийлик коопсуздук жүйөлөрүн келтирсе, адам укуктары уюмдары айрым тергөөлөр менен камактардын саясий мүнөзү боюнча тынчсызданууларын билдиришкен.

Мындай окуяларды изилдөө үчүн айыптоолор, ар бир адамга тиешелүү далилдер, соттук процесстер жана көз карандысыз көзөмөлдүн тыянактары бирге бааланышы керек.

18.3. 2026-жылдагы нааразылык акцияларына Ирандын кийлигишүүсү далилдендиби?

2026-жылдын 13-октябрына карата каралган ачык булактарда Иран мамлекетинин Азербайжандагы жоолук боюнча нааразылык акцияларын башкарганын көрсөткөн көз карандысыз жана текшерүүгө мүмкүн болгон далилдердин чынжыры табылган жок.

Бул тышкы таасирдин болушу таптакыр мүмкүн эмес дегенди билдирбейт.

Бирок мүмкүнчүлүк менен далил эки башка нерсе.

Тышкы кийлигишүүнү ырастоо үчүн каржылоо жазмалары, уюштуруучулук көрсөтмөлөр, текшерүүгө мүмкүн болгон байланыштар, соттук далилдер же көз карандысыз иликтөөлөр сыяктуу конкреттүү элементтер керек.

Эки өлкөнүн ортосундагы чыңалуу, нааразылык акцияларында колдонулган диний символдор же социалдык тармактарда тараган дооматтар өз алдынча жетиштүү далил болбойт.

19. Азербайжан-Түркия саясий союздаштыгы жана жоолук талкуусу

Түркия менен Азербайжандын ортосунда тарыхый, маданий, экономикалык жана аскердик мамилелер бар.

2021-жылдын 15-июнунда кол коюлган Шуша декларациясы эки өлкөнүн ортосундагы союздаштык мамилесин расмий алкакка салган.

Декларация коргонуу, коопсуздук, тышкы саясатты координациялоо, экономикалык кызматташтык жана маданий мамилелер сыяктуу тармактарды камтыйт.

Бул союздаштыктын бар экени түздөн-түз документтештирилген факт.

Бирок аскердик жана саясий союздаштык эки өлкөнүн бардык ички саясий практикалары бирдей болот дегенди билдирбейт.

Түркияда жоолукка байланыштуу коомдук жөнгө салуулар олуттуу деңгээлде либералдашкан мезгилде Азербайжанда мектеп кийими боюнча башка саясаттын жүргүзүлүшү өлкөлөрдүн ички укук жана башкаруу тандоолорунун айырмасын көрсөтөт.

19.1. 2026-жылдагы окуялардын Түркиядагы чагылуусу

2026-жылдын октябрында Азербайжандагы кийим жөнгө салууларына каршы Түркияда да нааразылык акциялары өткөрүлгөнү тууралуу кабарлар жарыяланган.

Стамбулдагы Азербайжандын дипломатиялык өкүлчүлүгүнүн айланасында болгон демонстрациялар коомчулукка чыккан.

Азербайжандын президенти İlham Aliyevдин өлкөсүнүн жашоо образына сырттан кийлигишпөө тууралуу билдирүүлөрү да талкуунун саясий өлчөмүн күн тартибине алып келген.

Ошол эле учурда ачык коомдук нааразылык акцияларынын болушу Түркия Республикасы мамлекети аларды уюштурган дегенди билдирбейт.

Мамлекеттик мекемелер, саясий партиялар, жарандык коом уюмдары жана жеке демонстранттар ар башка актёрлор.

Бул айырмачылыкты сактабастан бир өлкөдөгү коомдук реакцияны түздөн-түз мамлекеттик кийлигишүү деп аныктоо туура эмес.

19.2. Союздаштыктар ички саясий чечимдерге кандай таасир этиши мүмкүн?

Эл аралык мамилелер боюнча адабиятта мамлекеттердин ортосундагы союздаштыктардын ички саясий тандоолорго ар кандай таасир бере алары талкууланат.

Коопсуздук боюнча кызматташтык, дипломатиялык күтүүлөр, экономикалык көз карандылыктар жана коомдук пикир менен байланыштар алардын катарына кирет.

Бирок конкреттүү окуяда бул механизмдердин кайсынысы таасир эткенин көрсөтүү үчүн түз далил керек.

2026-жылдагы жоолук боюнча чечим Түркия-Азербайжан мамилелериндеги белгилүү бир келишимдин же дипломатиялык көрсөтмөнүн натыйжасында кабыл алынганын ырастаган ачык документ табылган жок.

Ошондуктан Түркия фактору чечимдин далилденген себеби катары эмес, аймактык саясий контексттин бир бөлүгү катары бааланышы керек.

20. Азербайжан-Израиль мамилелери жана коопсуздук саясаты

Азербайжан менен Израилдин ортосунда аскердик технология, коргонуу өнөр жайы, энергетика жана дипломатия тармактарында маанилүү мамилелер бар.

Стокгольм эл аралык тынчтык изилдөөлөр институту (SIPRI) 2021-жылы жарыялаган маалыматтарга ылайык, Израиль 2016–2020-жылдар аралыгында Азербайжан импорттогон ири кадимки куралдардын трансфер көлөмүнүн болжол менен 69 пайызын камсыздаган.

Бул көрсөткүч белгилүү бир беш жылдык мезгилге тиешелүү; бардык жылдарга жарактуу эмес жана курал сатуунун акчалай наркын билдирбейт.

Израилде чыгарылган учкучсуз учуучу аппараттар, барраждоочу ок-дарылар жана ар кандай курал системалары Азербайжандын аскердик мүмкүнчүлүгүндө маанилүү роль ойногон.

Бул кызматташтык Ирандын аймактык коопсуздук баалоолорунда көңүл бурулган маселелердин бири.

Бирок аскердик кызматташтык менен Азербайжандын мектеп кийимине байланыштуу чечимдеринин ортосунда түз себептик байланыш бар экенин көрсөткөн текшерилген далил жок.

Бул айырмачылык маанилүү. Эки өлкөнүн стратегиялык мамилесинин бар экенин далилдөөгө болот; ошол эле мамиле белгилүү бир ички саясий чечимди аныктаган деген доомат болсо өзүнчө далилди талап кылат.

Аймактык саясий мамилелерди талдоодо бул эки деңгээлди аралаштыруу чыныгы окуяларды текшерилбеген жыйынтыктарга негиз кылып колдонууга алып келиши мүмкүн.

21. Россиянын тарыхый жана азыркы ролу

Россиянын Азербайжандын дин-мамлекет мамилелерине болгон тарыхый таасирин падышалык башкаруу жана советтик мезгил аркылуу кароого болот.

Россия империясынын мезгилиндеги административдик түзүлүштөр, советтик мезгилдеги дин саясаты жана 1991-жылдан кийинки аймактык мамилелер ар башка тарыхый баскычтар.

Советтер Союзу тарагандан кийин Россия Түштүк Кавказдагы коопсуздук жана энергетика саясатында таасирдүү мамлекет бойдон калган.

Азербайжан менен Россиянын ортосунда экономика, коргонуу жана дипломатия тармактарында ар түрдүү мамилелер бар.

Ошол эле учурда Азербайжандын Түркия, Израиль жана Европа өлкөлөрү менен өнүктүргөн мамилелери анын тышкы саясий түзүлүшү Россияга гана борборлошпогонун көрсөтөт.

Россиянын тарыхый таасири менен азыркы жоолук жөнгө салууларынын ортосунда түз байланыш түзүү үчүн белгилүү мекеме, чечим же саясий байланыштарга тиешелүү далилдер керек.

Мындай байланыш далилденмейинче советтик мурастын болушун Россия 2026-жылдагы чечимди башкарган деп чечмелөөгө болбойт.

22. Европа Биримдиги, энергетикалык мамилелер жана адам укуктары

Азербайжандын Европа Биримдиги менен мамилелери энергетикалык коопсуздук жагынан маанилүү өлчөмгө ээ болгон.

2022-жылдын 18-июлунда Европа Комиссиясы менен Азербайжандын ортосунда энергетика тармагындагы стратегиялык өнөктөштүк жөнүндө өз ара түшүнүшүү меморандумуна кол коюлган.

Түштүк газ коридору Азербайжан газын Европа базарларына жеткирүүдө маанилүү инфраструктура болуп саналат.

Европа Биримдигинин документтери бул кызматташтыкты энергетикалык булактарды диверсификациялоо жана камсыздоонун коопсуздугу менен байланыштырат.

Ошол эле мезгилде эл аралык адам укуктары уюмдары Азербайжанда сөз эркиндигине, уюмдашууга жана дин тутуу эркиндигине байланышкан ар кандай көйгөйлөрдү көтөрүшкөн.

Бул жагдай мамлекеттер аралык экономикалык мамилелер менен адам укуктары саясаты дайыма эле бирдей артыкчылыктар менен жүргүзүлбөй турганын көрсөтөт.

Бирок энергетикалык кызматташтыктын болушу Европа Биримдиги белгилүү бир жоолук боюнча чечимди колдогонун же аны даярдоого катышканын далилдебейт.

Бул жерде изилдене турган конкреттүүрөөк суроо — экономикалык жана коопсуздук өнөктөштүктөрү адам укуктары маселелериндеги дипломатиялык позицияларга кандай таасир этери.

Бул суроого жооп берүү үчүн Европа Биримдигинин мекемелеринин билдирүүлөрүн, дипломатиялык демилгелерин, адам укуктары боюнча баяндамаларын жана келишим тексттерин салыштыруу керек.

23. Тышкы кийлигишүү кантип изилдениши керек?

Тышкы кийлигишүү түшүнүгү ар түрдүү ишмердиктерди камтышы мүмкүн болгондуктан, аны кылдат аныктоо керек.

Дипломатиялык билдирүү, эл аралык саясий колдоо, диний билим берүүнү каржылоо, чет өлкөлүк пропаганда, чалгындоо ишмердиги жана нааразылык акциясын түздөн-түз уюштуруу — бир эле нерсе эмес.

Мамлекеттин башка өлкөдөгү өнүгүүлөр боюнча көз карашын билдириши өз алдынча жашыруун кийлигишүү дегенди билдирбейт.

Ошол сыяктуу эле бир өлкөдө жашаган адамдардын башка мамлекет менен маданий же диний байланыштарынын болушу алар коопсуздукка коркунуч жаратат дегенди билдирбейт.

23.1. Түз кийлигишүүнүн далили

Чет мамлекет белгилүү бир аракетти башкарган деген доомат үчүн текшерүүгө мүмкүн болгон көрсөтмөлөр, каржылык байланыштар, уюштуруучулук байланыштар же ушул сыяктуу конкреттүү далилдер керек.

23.2. Кыйыр саясий таасир

Мамлекеттердин дипломатиялык басымы, эл аралык коомдук пикирди калыптандыруусу же коомдук дипломатия ишмердиги ачыгыраак ыкмалар менен жүргүзүлүшү мүмкүн.

Бул ишмердиктердин болушу менен ички саясаттагы белгилүү бир чечим ошолордун натыйжасы деген доомат дагы өзүнчө бааланууга тийиш.

23.3. Жергиликтүү коомдук кыймылдар

Жергиликтүү диний, маданий же саясий кыймылдардын өз талаптары жана уюшуу формалары болушу мүмкүн.

Бул кыймылдардын бардык ишмердигин чет мамлекеттер менен байланыштырууга аракет кылуу ички коомдук динамикаларды көз жаздымда калтырууга алып келиши мүмкүн.

23.4. Тышкы кийлигишүү дооматынын ички саясатта колдонулушу

Саясат таануу боюнча изилдөөлөр айрым мамлекеттер коопсуздук жүйөлөрүн көз карандысыз коомдук кыймылдарды чектөө үчүн колдонушу мүмкүн экенин талкуулайт.

Бирок мындай жалпы механизмдин болушу ар кандай коопсуздук дооматы автоматтык түрдө туура эмес дегенди билдирбейт.

Ар бир окуянын далилдери өзүнчө каралышы керек.

Азербайжандагы 2026-жылдагы жоолук окуялары боюнча азырынча такталбаган маселе — нааразылык акцияларынын өзүнөн-өзү жаралган жергиликтүү реакцияларынан тышкары, чет өлкөлүк актёрлор башкарган ишмердиктердин болгон-болбогону.

Бул суроо ачык бойдон калууда.

24. Элдин эркиндиги: дин тутуу эркиндиги ишенүү менен гана чектелбейт

Дин жана абийир эркиндиги жеке адамдын белгилүү бир динге таандык болуу укугун гана камтыбайт.

Ал ошондой эле динди өзгөртүү, эч бир динге ишенбөө жана белгилүү шарттарда өз ишенимин билдирүү эркиндиктерин да камтыйт.

Ошондуктан дин тутуу эркиндигин коргоо көпчүлүктүн динин гана коргоо дегенди билдирбейт.

Коомдогу ар түрдүү ишенимдердин, азчылык диндердин жана динге ишенбеген адамдардын укуктары да ошол эле талдоонун бир бөлүгү.

Мамлекет белгилүү бир диний чечмелөөнү колдогону ошол диндин бардык өкүлдөрү бирдей чечмелөөнү кабыл алышы керек дегенди билдирбейт.

Ошол сыяктуу эле мамлекеттин диний мекемелерге карата бейтарап болуу талабы жеке адамдар бардык диний иденттүүлүктөрүнөн баш тартууга милдеттүү деген мааниде чечмелениши шарт эмес.

Бул маселе боюнча ар башка укук системалары ар башка чектерди кабыл алышат.

Бирок бул моделдердин баарын баалоодо адамдын мыйзам алдында теңдиги жана анын негизги укуктарына жасалган кийлигишүүнүн негиздемеси маанилүү.

25. Аялдардын эркиндиги: жоолук салуу жана салбоо укугу

Жоолук тууралуу талкууларды көбүнчө аялдардын атынан сүйлөгөн ар түрдүү саясий жана коомдук актёрлор жүргүзөт.

Диний мекемелер, саясий партиялар, мамлекеттик башкаруулар, адам укуктары уюмдары жана коомдук кыймылдар аялдардын кийими боюнча ар башка көз караштарды иштеп чыгышы мүмкүн.

Бирок аялдардын өз тажрыйбалары бул талкууда өзүнчө изилдөө предмети болууга тийиш.

Аялдын жоолук салууну өзү каалашы менен үй-бүлөсү тарабынан мажбурланып салышы бирдей жагдай эмес.

Ошол сыяктуу эле аялдын жоолугун чечүүнү өзү тандашы менен билим алуу же эмгек кылуу укугунан ажырап калбоо үчүн аны чечүүгө мажбурланышы бирдей жагдай эмес.

25.1. Эркин эркти изилдөө

Социалдык илимдерде жеке адамдын чечим кабыл алуу автономиясы басымдын ачык түрдө болбошу менен гана түшүндүрүлбөйт.

Экономикалык көз карандылык, үй-бүлөлүк мамилелер, коомдон четтетилүүдөн коркуу, билим алуу мүмкүнчүлүктөрү жана коомдук күтүүлөр адамдардын тандоосуна таасир этиши мүмкүн.

Ошондуктан жоолук салган же салбаган аялдардын эркиндиги изилденгенде алардын өз билдирүүлөрү, тажрыйбалары жана жашаган шарттары эске алынышы керек.

25.2. Кыз балдар жана билим алуу укугу

Жоолук талкуусу балдарга тиешелүү болгон учурларда билим алуу укугу өзгөчө мааниге ээ.

Баланын дин жана абийир эркиндиги, өнүгүп жаткан чечим кабыл алуу жөндөмү жана ата-энелердин жоопкерчилиги бирге бааланышы керек.

Кыз баланы үй-бүлөсү белгилүү бир кийимди кийүүгө мажбурлашы өзүнчө маселе, ал эми жоолук салганы үчүн мектепке киргизилбеши башка маселе.

Бул эки жагдай бири-биринин автоматтык негиздемеси же чечими эмес.

Баланын билим алууга жетүүсүнө тоскоолдук кылуу анын узак мөөнөттүү билим алуу мүмкүнчүлүктөрүнө жана коомдук катышуусуна таасир эткен натыйжаларды жаратышы мүмкүн.

Бирок Азербайжандагы 2026-жылдагы практиканын бул натыйжаларды кайсы деңгээлде жаратканын аныктаган узак мөөнөттүү изилдөө азырынча жок.

Ошондуктан мүмкүн болгон натыйжалар менен өлчөнгөн натыйжалардын ортосунда айырма жасалышы керек.

26. Жоолукка чектөөлөр билим берүүдөгү теңдикке кандай таасир этиши мүмкүн?

Мектеп кийимдерин стандартташтыруу билим берүү башкаруусунда ар кандай максаттар үчүн колдонулган ыкма.

Форма колдонууга байланышкан жүйөлөрдүн арасында таандыктык сезими, мекемедеги тартип жана кийим айырмачылыктарын азайтуу болушу мүмкүн.

Бирок форма саясаты окуучулардын белгилүү бир тобун билим берүүдөн алыстатса, бул саясаттын максаттары менен натыйжаларынын ортосунда өзүнчө бааланууга тийиш болгон байланыш пайда болот.

Эгер окуучу кийимине байланыштуу сабактарга киргизилбесе, анын билим алууга болгон укугу канчалык деңгээлде чектелип жатканын изилдөө керек.

Мындай практиканын мектепке катышууга, академиялык жетишкендикке же психологиялык бакубаттуулукка мүмкүн болгон таасирлерин өлчөө үчүн системалуу маалымат керек.

Азербайжандын 2026-жылдагы окуялары боюнча мындай мүнөздөгү кеңири натыйжа изилдөөлөрү азырынча жок.

Ошондуктан кийимге чектөөлөр белгилүү бир деңгээлде мектепти таштоого, академиялык ийгиликсиздикке же психологиялык көйгөйлөргө алып келет деп айтууга жетиштүү далил жок.

Ошол эле учурда билим алуу укугу боюнча эл аралык стандарттар билим берүү кызматтарына басмырлоосуз жетүүнү коргоону маанилүү милдеттенме катары карайт.

Конкреттүү практиканын бул стандарттарга шайкештиги өзүнчө укуктук талдоону талап кылат.

27. Медианын жана саясий дискурстардын ролу

Жоолук тууралуу талкууларда колдонулган тил коомчулуктун окуяларды кандай баалашына таасир этиши мүмкүн.

Айрым саясий дискурстарда жоолук салттуулук жана диний берилгендик менен байланыштырылса, башка дискурстарда саясий Ислам, чет өлкөлүк маданият же радикалдашуу менен байланыштуу көрсөтүлүшү мүмкүн.

Ошол сыяктуу эле жоолук салбаган аялдар да айрым чөйрөлөр тарабынан динсиздик же маданий жатташуу менен байланыштырылышы мүмкүн.

Бул дискурстар жеке адамдардын өз иденттүүлүгүн аныктоо укугу менен карама-каршы келиши мүмкүн.

Galib Bashirovдун Азербайжан боюнча изилдөөсү улуттук жана чет өлкөлүк, заманбап жана салттуу, светтик жана диний сыяктуу карама-каршылыктар саясий дискурстарда кандай колдонуларын изилдейт.

Бул түшүнүк жуптары коомдук талкууларды жөнөкөйлөштүрүп жаткандай көрүнсө да, коомдук реалдуулуктун татаалдыгын жетиштүү чагылдырбашы мүмкүн.

Мисалы, жоолук салган аял светтик мамлекеттик түзүлүштү колдошу мүмкүн. Жоолук салбаган аял да диний ишенимине бекем болушу мүмкүн.

Ошондуктан жеке саясий көз караштарды диний кийимге гана карап чыгаруу ишенимдүү ыкма эмес.

28. Илимий жактан мүмкүн болгон негизги механизмдер

Изилдөөнүн ушул баскычында ар түрдүү түшүндүрмөлөрдү бири-биринен ажыратууга болот.

28.1. Светтик билим берүү тартибин коргоо

2026-жылдагы жөнгө салууларда светтик принцип ачык түрдө камтылган.

Ошондуктан мамлекеттин расмий укуктук жүйөлөрүнүн арасында светтик билим берүү түшүнүгү бар экени документтештирилген факт.

Бирок бул жүйө жеке укуктарга киргизилген ар бир чектөөнү автоматтык түрдө актоого жетиштүү деген жыйынтыкка келүүгө болбойт.

28.2. Улуттук иденттүүлүктү аныктоо

Азербайжандагы жоолук талкууларынын улуттук иденттүүлүк менен байланышы академиялык изилдөөлөрдө каралган.

Айрым диний жана маданий символдорду улуттук салттардын бир бөлүгү катары колдоо, ал эми башкаларын чет өлкөлүк таасир же саясатташкан диний кыймылдар менен байланыштыруу бул механизмдин бир бөлүгү болушу мүмкүн.

Бул түшүндүрмө тарыхый булактар менен колдоого алынат.

Бирок 2026-жылдагы чечимдин жалгыз же аныктоочу себеби улуттук иденттүүлүктү калыптандыруу максаты болгону такталган эмес.

28.3. Диний мекемелерди көзөмөлдөө

Азербайжанда диний мекемелерге жана дин кызматкерлерине мамлекеттик көзөмөлгө байланыштуу жөнгө салуулар бар.

Бул диндин коомдук уюшулушуна карата институционалдык мамиленин бир бөлүгү.

Академиялык эмгектер бул көзөмөлдүн коопсуздук жүйөлөрү менен катар саясий оппозицияны чектөө менен болгон байланышын да талкуулайт.

Бул механизм учурдагы мыйзамдар жана институттар аркылуу изилдөөгө мүмкүн болгон конкреттүү түзүлүшкө ээ.

28.4. Чет өлкөлүк диний жана саясий таасирлерди чектөө

Азербайжандын коңшу өлкөлөр менен мамилелери жана диний кыймылдардын эл аралык байланыштарына байланышкан коопсуздук талкуулары документтештирилген.

Демек, тышкы таасирге болгон тынчсыздануу тарыхый жактан бар фактор.

Бирок 2026-жылдагы мектеп кийими боюнча чечим белгилүү бир чет мамлекеттин ишмердигине түз жооп катары кабыл алынганын далилдеген жетиштүү ачык булактагы документ табылган жок.

28.5. Ички саясий көзөмөл

Диний кыймылдардын көз карандысыз уюшулушу менен саясий бийликтин ортосундагы мамилелер Азербайжан боюнча академиялык изилдөөлөрдө каралган.

Ошондуктан диний чөйрөнү көзөмөлдөөнүн ички саясий функциялары болушу мүмкүн деген түшүндүрмө илимий адабиятта колдоого алынат.

Бирок белгилүү бир чечимдин артындагы жарыяланбаган саясий максаттарды ушул жалпы адабиятка гана таянып так аныктоого болбойт.

29. Изилдөөдө далилденбеген дооматтар

Илимий эмгекте тастыкталган маалыматтар гана эмес, далилдердин жетишсиздиги да ачык көрсөтүлүшү керек.

2026-жылдын 13-октябрына карата төмөнкү дооматтар жетиштүү далилдер менен ырасталган эмес:

Биринчи доомат: Азербайжандагы жоолук боюнча нааразылык акцияларын Иран мамлекети уюштурганы.

Экинчи доомат: 2026-жылдагы кийим боюнча чечимдер Израилдин, Россиянын, Түркиянын же башка чет мамлекеттин көрсөтмөсү менен даярдалганы.

Үчүнчү доомат: Азербайжанда диний жоолук салган адамдардын баары белгилүү бир саясий кыймыл менен байланыштуу экени.

Төртүнчү доомат: 2026-жылдын октябрындагы бардык нааразылык акциялары бир борбордон башкарылганы.

Бешинчи доомат: Кийим жөнгө салууларынан жабыркаган окуучулар менен мугалимдердин өлкө боюнча так саны белгилүү экени.

Алтынчы доомат: 2026-жылдагы чечимди даярдоо процессиндеги бардык саясий жүйөлөр коомчулукка ачык документтер менен толук көрсөтүлгөнү.

Жетинчи доомат: Жаңы жөнгө салуулардын узак мөөнөттүү билим берүү жана коомдук натыйжалары илимий түрдө өлчөнгөнү.

Бул дооматтардын кайсынысы болбосун келечекте пайда боло турган документтер менен ырасталышы мүмкүн. Бирок учурдагы далилдердин жетишсиздиги аларды бүгүн тастыкталган факт катары көрсөтүүгө жол бербейт.

30. Тарыхый салыштыруу көрсөткөн жалпы көрүнүш

Жоолук тууралуу талкуулар ар башка өлкөлөрдө ар башка мезгилдерде пайда болгону көрүнөт.

19. кылымдын аягы жана 20. кылымдын башында аялдардын билим алуусу жана коомдук модернизация тууралуу талкуулар алдыга чыккан.

Советтик мезгилде аялдардын кийими коомдук өзгөрүүнүн жана мамлекеттик идеологиянын символдорунун бирине айланган.

Түркияда жоолук, айрыкча 20. кылымдын акыркы чейрегинде, университеттик билим берүү, мамлекеттик кызмат жана светтик принцип тууралуу саясий талкуулардын борборунда болгон.

Францияда республикалык светтик принцип түшүнүгү мектептерде даана диний символдорду чектөөгө негиз болгон.

Германияда конституциялык дин тутуу эркиндиги менен мамлекеттин бейтараптыгынын ортосундагы мамиле башкача соттук мамиле менен бааланган.

Улуу Британияда көптөгөн диний кийим муктаждыктарын мектеп формасынын ичинде камсыз кылууга болору кабыл алынат.

Иранда жоолук салуу мамлекет милдеттүү кылган эрежелердин предметине айланган.

Азербайжанда болсо постсоветтик улуттук иденттүүлүк, светтик мамлекет түшүнүгү, диний мекемелерди жөнгө салуу жана коопсуздук саясатынын ичинде жоолук талкуулары кайрадан күн тартибине келген.

Бул ар түрдүү тажрыйбалар бир эле кийим диний маанисинен улам гана эмес, өзү жайгашкан саясий жана институционалдык контекстке жараша ар башка укуктук натыйжаларга алып келиши мүмкүн экенин көрсөтөт.

31. Жыйынтык: жоолук талкуусунун борборунда эмне турат?

Азербайжанда 2026-жылы болгон жоолук талкууларынын түз укуктук негизи жалпы билим берүү мыйзамында жана мектеп кийимине байланыштуу Министрлер Кабинетинин чечимдеринде киргизилген өзгөртүүлөр менен документтештирилген.

Бул жөнгө салуулардын айрым билим берүү мекемелеринде жоолукчан окуучулар менен мугалимдерди мектептерге киргизбөө түрүндө колдонулушу коомдук нааразылык акцияларына алып келген.

Бирок талаштын тарыхый негизи 2026-жылдан кыйла мурда башталган.

Азербайжандын алгачкы модернизация кыймылдары, аялдардын билим алуу укугу тууралуу талкуулар, советтик мезгилдеги дин жана кийим саясаты, эгемендүүлүктөн кийинки улуттук иденттүүлүктүн калыптанышы жана мамлекеттин диний мекемелерди көзөмөлдөөсү азыркы окуяларды түшүнүү үчүн маанилүү контекст берет.

Академиялык изилдөөлөр Азербайжандагы дин-мамлекет мамилелерин светтик принцип менен диний ишенимдин карама-каршылыгы аркылуу гана түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт.

Улуттук иденттүүлүктү аныктоо, диний мекемелердин ишмердигин жөнгө салуу, коопсуздукка байланышкан тынчсыздануулар жана көз карандысыз коомдук кыймылдардын саясий орду бул мамилелердин бөлүктөрү болуп саналат.

Түркия жана Европа мисалдары светтик мамлекет түшүнүгүнүн бир гана колдонуу формасы жок экенин көрсөтөт.

Иран мисалы болсо диний кийимди мамлекет тарабынан милдеттүү кылуу башкача эркиндик жана укук маселесин жаратарын көрсөтөт.

Тышкы кийлигишүү темасын изилдөөнүн сыртында калтырууга болбойт. Азербайжандын Иран, Түркия, Израиль, Россия жана Европа Биримдиги менен болгон мамилелери реалдуу, документтештирилген жана геосаясий жактан маанилүү.

Бирок бул мамилелердин болушу кайсы бир өлкө Азербайжандын 2026-жылдагы жоолук боюнча чечимин башкарганын далилдебейт.

Бул жерде илимий ыкманын чеги ачык: документтештирилген мамилелерди талдоого болот; далили жок байланыштар болсо мүмкүнчүлүк же доомат деңгээлинде калууга тийиш.

Изилдөөнүн бүтүндүгүнөн чыккан негизги жыйынтык — жоолуктун бир гана тарыхый же саясий мааниси жок.

Жоолук бир адам үчүн диний милдет, башкасы үчүн маданий мурас, дагы бири үчүн иденттүүлүктү билдирүү болушу мүмкүн. Айрым адамдар аны өз эрки менен колдонсо, башкалары жабынууга же жабуусун чечүүгө мажбурланышы мүмкүн.

Мамлекеттердин бул ар түрдүү жагдайларга карата саясаты да бирдей эмес.

Ошондуктан жоолук тууралуу талкуулардын борборундагы негизги маселе кийимдин өзү гана эмес; мамлекеттин диний жана маданий иденттүүлүктөрдү жөнгө салуу ыйгарым укугунун чектери, жеке эркиндиктерди коргоо жана бул чектердин тарыхый шарттардын ичинде кантип аныкталары болуп саналат.

Бул жыйынтык бардык өлкөлөрдөгү окуялар бир эле себепке негизделет дегенди билдирбейт.

Тескерисинче, тарыхый документтер, сот чечимдери жана академиялык изилдөөлөр жоолук тууралуу талкуулар бири-биринен айырмаланган коомдук жана саясий процесстердин кесилишинде пайда болорун көрсөтөт.

Азербайжандын 2026-жылдагы тажрыйбасы да ушул кеңири тарыхый алкакта каралышы керек.

Булактар жана изилдөөнүн негиздери

Төмөнкү булактар түпнуска аталыштары менен берилди. Текстте интернет шилтемелери колдонулган жок.

A. Азербайжандын баштапкы укуктук документтери

1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. 12-ноябрь 1995; айрыкча 18, 42, 47, 48 жана 49-беренелер.
2. Azərbaycan Respublikasının “Ümumi təhsil haqqında” Qanunu. 29-март 2019, 1532-VQ.
3. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda dəyişiklik edilməsi barədə Qanun. 7-июль 2026, 434-VIIQD.
4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı. 22-июль 2026, 729 номерлүү жарлык.
5. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli Qərarı. 21-сентябрь 2026. Окуучулардын формасы жөнүндө жобого өзгөртүү.
6. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli Qərarı. 6-октябрь 2026. Мамлекеттик билим берүү мекемелериндеги билим берүү кызматкерлери үчүн кийимге коюлуучу талаптар.

B. Азербайжан боюнча академиялык изилдөөлөр

7. Bashirov, Galib (2020). “The Politics of the Hijab in Post-Soviet Azerbaijan.” Nationalities Papers , 48(2), 357–372.
8. Bedford, Sofie; Mahmudlu, Ceyhun; Abilov, Shamkhal (2021). “Protecting Nation, State and Government: ‘Traditional Islam’ in Azerbaijan.” Europe-Asia Studies , 73(4), 691–712.
9. Khalilzada, Javadbay (2024). “Religion as a ‘Threat’ and ‘Instrument’ in Authoritarian Regimes: State-Religion Relations in Post-Soviet Azerbaijan.” Religion, State and Society , 52(4), 300–321.
10. Gradskova, Yulia (2026). “‘Woman of the East’ and Soviet Orientalism: Reviewing the Soviet Story on the ‘Emancipation’ of Women in Azerbaijan in the 1920s–1930s.” Kafkasya Çalışmaları , Атайын саны, 1–22.

C. Тарыхый документтер жана маданий мурас

11. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı İşler İdaresi Siyasi Belgeler Arşivi. “İşıq qəzeti – milli mətbuatımızın ilk qadın mətbu orqanı.” 1911-жылдагы аялдар басма сөзү боюнча архивдик изилдөө.
12. UNESCO (2014). “Traditional Art and Symbolism of Kelaghayi, Making and Wearing Women's Silk Headscarves.” Материалдык эмес маданий мурастын репрезентативдик тизмеси, файл 00669.
13. Northrop, Douglas (2004). Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia. Cornell University Press.

D. Эл аралык укук жана сот чечимдери

14. Birleşmiş Milletler (1966). Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пакт , 18-берене.
15. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi (1993). № 22 жалпы комментарий: Ой жүгүртүү, абийир жана дин тутуу эркиндиги.
16. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi (2004). Hudoyberganova/Özbekistan , Арыз 931/2000, чечимдин датасы 5-ноябрь 2004.
17. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi (2005). Leyla Şahin/Türkiye , Арыз 44774/98, 10-ноябрь 2005.
18. Alman Federal Anayasa Mahkemesi (2015). Мамлекеттик мектептердеги мугалимдердин диний символдорду колдонушуна байланыштуу чечим, 13-март 2015-жылдагы пресс-релиз.
19. Fransa Cumhuriyeti (2004). 15-март 2004-жылдагы 2004-228 номерлүү мыйзам.
20. Birleşik Krallık Eğitim Bakanlığı (2026). Developing School Uniform Policy , 8-октябрь 2026-жылдагы жаңыртуу. Англия үчүн колдонмо.

E. Дин тутуу эркиндиги жана адам укуктары боюнча баяндамалар

21. ABD Dışişleri Bakanlığı (2023). Report on International Religious Freedom: Azerbaijan.
22. USCIRF (2025). Azerbaijan Country Update – Religious Freedom Conditions , август 2025.
23. Human Rights Watch (2016). Harassed, Imprisoned, Exiled: Azerbaijan's Continuing Crackdown on Government Critics, Lawyers, and Civil Society.
24. Birleşmiş Milletler İran Bağımsız Uluslararası Hakikat Araştırma Misyonu (2024). Ирандагы 2022-жылдын сентябрындагы нааразылык акциялары жана адам укуктарынын бузулушу боюнча баяндама.
25. Birleşmiş Milletler İran Bağımsız Uluslararası Hakikat Araştırma Misyonu (2025). 2025-жылдын март айындагы баяндама жана кеңири тыянактар.

F. Эл аралык мамилелер жана коопсуздук

26. Azerbaycan Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti (2021). Шуша декларациясы , 15-июнь 2021.
27. SIPRI (2021). Trends in International Arms Transfers, 2020 жана Тоолуу Карабактагы курал-жарак берүүлөрү боюнча 2021-жылкы изилдөө.
28. Avrupa Komisyonu ve Azerbaycan Cumhuriyeti (2022). Энергетика тармагындагы стратегиялык өнөктөштүк жөнүндө өз ара түшүнүшүү меморандуму, 18-июль 2022.

G. 2026-жылдагы учурдагы окуялардын жазмалары

29. Azerbaycan Devlet Haber Ajansı AZƏRTAC (11 Ekim 2026). Мектептердеги кийим эрежелеринин укуктук алкагы.
30. Meydan TV (12 Ekim 2026). Жоолук боюнча нааразылык акциялары, мектептердеги практикалар жана кармоолор тууралуу кабар.
31. Al Jazeera (10 ve 12 Ekim 2026). Азербайжанда мектептердеги жоолук чектөөлөрү жана нааразылык акциялары боюнча кабар жана түшүндүрмө талдоо.
32. Medyascope (12 Ekim 2026). Азербайжандагы жоолук талаштары жана кармоолор жөнүндө кабар.

Булактарды колдонуу боюнча эскертүү: 2026-жылдагы окуялар тууралуу кабарлар уланып жаткан өнүгүүлөрдү камтыйт. Кабарларда келтирилген дооматтар көз карандысыз түрдө ырасталмайынча, такталган факт катары бааланган жок. Айрым академиялык изилдөөлөрдү баалоодо жарыяланган аннотациялар колдонулду; жеткиликсиз толук тексттер изилденди деп айтылган жок.

Жарыялоо боюнча эскертүү: Бул текст булактарга таянган салыштырма изилдөө жыйнагы болуп саналат. Ал оригиналдуу талаа изилдөөсү, көз карандысыз иликтөө же системалуу сереп катары сунушталбашы керек. Диний чечмелөөлөргө, саясий актёрлордун билдирүүлөрүнө жана коопсуздук боюнча айыптоолорго байланыштуу баалоолор тиешелүү булактардын мүнөзү жана далил деңгээли эске алынып окулууга тийиш.

Маалыматтын акыркы датасы: 13-октябрь 2026.