Рӯймол дар тӯли таърих ҳамчун ифодаи эътиқодҳои динӣ, анъанаҳои фарҳангӣ, мансубияти иҷтимоӣ ва интихоби шахсӣ истифода шудааст. Аммо дар баъзе давраҳо он аз доираи интихоби шахсии либос берун рафта, ба мавзӯи сиёсати ҳувиятии давлатҳо, барномаҳои навсозӣ, равишҳои амниятӣ ва рақобати сиёсии байналмилалӣ табдил ёфтааст. Ҳамин як либос дар баъзе ҷомеаҳо нишонаи пойбандии динӣ, дар баъзеи дигар мероси фарҳангӣ, дар бархе мухолифати сиёсӣ ва дар баъзеҳо рамзе арзёбӣ шудааст, ки давлат бояд онро маҳдуд кунад.

Тағйироте, ки соли 2026 дар Озарбойҷон вобаста ба либоси мактабӣ анҷом дода шуданд, яке аз намунаҳои имрӯзаи ин баҳси таърихӣ мебошанд. Бо тағйироти қонун аз 7 июли 2026 хусусияти миллӣ ва дунявии таҳсилоти умумӣ аз нав танзим шуд; 21 сентябр барои либоси хонандагон ва 6 октябр барои либоси омӯзгорон қоидаҳои нав қабул гардиданд. Гарчанде дар санадҳои меъёрӣ рӯймол ба таври ошкор номбар нашуда буд, дар баъзе муассисаҳои таълимӣ татбиқи қоидаҳо ба шакле сурат гирифт, ки хонандагон ва омӯзгорони рӯймолпӯш ба мактаб роҳ дода намешуданд ва ин боиси вокунишҳои иҷтимоӣ гардид.

Решаҳои таърихии ин рӯйдодҳо танҳо ба соли 2026 маҳдуд намешаванд. Дар Озарбойҷон ҳанӯз соли 2010 низ маҳдудиятҳои рӯймол дар заминаи либоси ягонаи мактабӣ ба рӯзнома ворид шуда, эътирозҳо ва баҳсҳои сиёсӣ ба вуҷуд омада буданд. Агар ба давраҳои пештар назар кунем, ба ҳаракатҳои ислоҳотӣ дар замони Русияи подшоҳӣ, матбуоти занонаи давраи аввали Озарбойҷон, таҷрибаи ҷумҳуриявии солҳои 1918–1920 ва сиёсати ҳокимияти шӯравӣ рӯ ба рӯ мешавем, ки либоси занонро ҳамчун рамзи дигаргунсозии иҷтимоӣ истифода мебурд.

Тадқиқоти Galib Bashirov, ки соли 2020 нашр шудааст, нишон медиҳад, ки баҳси рӯймол дар Озарбойҷон танҳо масъалаи дунявият нест, балки бо ташаккули ҳувияти миллӣ низ алоқаманд аст. Тадқиқоти Sofie Bedford, Ceyhun Mahmudlu ва Shamkhal Abilov аз соли 2021 бошад, фаҳмиши исломи анъанавиеро, ки давлат ташвиқ мекунад, баррасӣ намуда, робитаҳои байни назорати ниҳодҳои динӣ, мубориза бо ифротгароӣ ва маҳдуд кардани мухолифати сиёсиро муҳокима мекунад. Тадқиқоти Javadbay Khalilzada аз соли 2024 нишон медиҳад, ки дар Озарбойҷон дин метавонад ҳам ҳамчун таҳдиди эҳтимолии амниятӣ ва ҳам ҳамчун абзори сиёсати давлатӣ мавриди баррасӣ қарор гирад.

Ҳангоми муқоисаи намунаҳои Туркия, Фаронса, Олмон, Подшоҳии Муттаҳида, Ӯзбекистон ва Эрон дида мешавад, ки дар масъалаҳои дунявият, озодии дин ва либоси занон модели ягонаи давлатӣ вуҷуд надорад. Дар баъзе кишварҳо либоси динӣ дар муассисаҳои муайяни таълимӣ маҳдуд карда мешавад, дар дигарҳо бошад қоидаҳое қабул мешаванд, ки ифодаи шахсии динӣ бо низоми мактаб ҳамоҳанг карда шавад. Дар Эрон сиёсати давлат оид ба пӯшиши ҳатмӣ намунаи самти баръакси масъала мебошад.

Муносибатҳои Озарбойҷон бо Туркия, Эрон, Русия, Исроил ва Иттиҳоди Аврупо барои фаҳмидани сиёсати динӣ ва амниятии кишвар заминаи муҳими геополитикӣ фароҳам меоранд. Бо вуҷуди ин, мавҷудияти муносибатҳои хориҷӣ ва исбот шудани он ки як қарори мушаххаси сиёсати дохилӣ аз ҷониби як бозигари хориҷӣ роҳнамоӣ шудааст, ду чизи гуногун мебошанд. То моҳи октябри 2026 далели кофии манбаи кушодае, ки ба таври мустақилона созмон додани эътирозҳои рӯймол аз ҷониби як давлати хориҷиро тасдиқ кунад, муайян карда нашудааст.

Ин баррасӣ нишон медиҳад, ки баҳсҳои рӯймолро бо як сабаби ягона шарҳ додан мумкин нест. Фаҳмиши давлат аз дунявият, равандҳои ташаккули ҳувияти миллӣ, танзими ниҳодҳои динӣ, фишорҳои иҷтимоӣ, озодиҳои шахсӣ ва нигарониҳои амнияти хориҷӣ дар давраҳои гуногун бо вазнҳои тағйирёбанда метавонанд таъсиргузор бошанд. Аммо ҳуҷҷатнок шудани ин механизмҳои умумӣ нияти пинҳонии як қарори мушаххаси ҳукуматро ба таври қатъӣ ошкор намекунад.

1. Муқаддима: Чаро як либос ба масъалаи давлатӣ табдил меёбад?

Пӯшондан ё напӯшондани сари инсон дар назари аввал ҷузъи ҳаёти шахсии ӯст. Аммо таърих нишон медиҳад, ки намуди зоҳирии одамон гоҳ-гоҳ ба соҳаи дахолати давлат, ниҳодҳои динӣ ва бахшҳои гуногуни ҷомеа табдил ёфтааст.

Дар баъзе давраҳо заноне, ки рӯймол намепӯшиданд, ба фишори динӣ ё иҷтимоӣ дучор мешуданд; дар давраҳои дигар занони рӯймолпӯш аз муассисаҳои таълимӣ ё баъзе вазифаҳои давлатӣ дур карда мешуданд. Ин амалҳо бар як андешаи сиёсии ягона асос намеёбанд. Гоҳе татбиқи қоидаҳои динӣ аз ҷониби давлат, гоҳе сиёсати дунявият, гоҳе ҳадафҳои навсозӣ ва гоҳе далелҳои тартиботи ҷамъиятӣ ё амният омили муайянкунанда буданд.

Ин фарқият нишон медиҳад, ки баррасии баҳс танҳо аз рӯи аҳкоми динӣ оид ба пӯшиш кофӣ нест. Масъала бояд дар якҷоягӣ бо он баррасӣ шавад, ки давлат ҳаққи танзими кадом рафторҳоро дорад, озодиҳои шахс аз куҷо оғоз мешаванд ва арзишҳои аксарияти иҷтимоӣ ба шахсони дар ақаллиятбуда чӣ таъсир мерасонанд.

Рӯймол барои одамони гуногун метавонад маъноҳои гуногун дошта бошад. Як зан метавонад онро масъулияти динӣ шуморад. Дигаре метавонад онро барои идома додани анъанаи оилавӣ истифода барад. Барои шахси дигар пӯшиш метавонад ҷузъи мансубияти фарҳангӣ, фаҳмиши маҳрамият ё ҳувияти шахсӣ бошад. Ҳамзамон, баъзе занон метавонанд аз ҷониби оила, муҳит ё ҳокимияти сиёсӣ ба пӯшиш маҷбур карда шаванд.

Аз ин рӯ, танҳо бар асоси намуди зоҳирӣ дар бораи эътиқод, назари сиёсӣ, иродаи озод ё робитаи шахс бо як ҳаракати сиёсии хориҷӣ хулосаи қатъӣ баровардан мумкин нест.

Саволи асосии тадқиқот чунин аст:

Рӯймол дар кадом шароити таърихӣ ва сиёсӣ аз як унсури ҳаёти шахсӣ берун рафта, ба рамзе табдил меёбад, ки давлат мекӯшад онро танзим, маҳдуд ё ҳатмӣ гардонад?

Ҳангоми ҷустуҷӯи посух ба ин савол ҳам озодии шахс ва ҳам далелҳое, ки давлатҳо пеш меоранд, бояд баррасӣ шаванд. Дар акси ҳол, тадқиқот метавонад ба ривояте табдил ёбад, ки танҳо яке аз дидгоҳҳои гуногунро тасдиқ кардан мехоҳад.

1.1. Усули тадқиқот

Дар ин тадқиқот панҷ гурӯҳи ҷудогонаи манбаъҳо истифода шудаанд.

Гурӯҳи аввал Конститутсияи Озарбойҷон, қонунҳои соҳаи маориф, қарорҳои Девони Вазирон ва дигар санадҳои расмии меъёрии ҳуқуқӣ мебошанд. Онҳо барои муайян кардани мавҷудият ва доираи қоидаҳои ҳуқуқӣ хизмат мекунанд; аммо худ ба худ ҳамаи ҷузъиёти татбиқи воқеӣ ё ниятҳои эъломнашудаи қароргирандагонро нишон намедиҳанд.

Гурӯҳи дуюм шартномаҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон, арзёбиҳои мақомоти Созмони Милали Муттаҳид, қарорҳои Суди Аврупо оид ба ҳуқуқи инсон ва таҷрибаи судии судҳои конститутсионии миллӣ мебошанд.

Гурӯҳи сеюм тадқиқоти академии тақризшуда ва таҳқиқоти таърихӣ мебошанд. Ин манбаъҳо барои шарҳи пайвастагиҳои таърихӣ ва механизмҳои эҳтимолии сабабӣ истифода шудаанд.

Гурӯҳи чорум бойгониҳои давлатӣ, сабтҳои таърихии матбуот ва ҳуҷҷатҳои мероси фарҳангӣ мебошанд.

Гурӯҳи панҷум бошад, изҳороти расмӣ, хабарҳо ва баррасиҳои расонаҳои мустақил оид ба рӯйдодҳои моҳи октябри 2026 мебошанд.

Фарқи муҳими байни манбаъҳо чунин аст: нашр шудани як қонунро метавон ба таври қатъӣ тасдиқ кард. Аммо шумораи иштирокчиёни як тазоҳурот ё шумораи боздоштшудагон ҳангоми идома доштани рӯйдод метавонад ба шаклҳои гуногун гузориш шавад. Иддаои дахолати як давлат ба давлати дигар бошад, танҳо бо хабар ё изҳороти сиёсӣ исботшуда ҳисобида намешавад.

Ин тадқиқот бар пажӯҳиши нави саҳроӣ, ҳуҷҷатҳои махфӣ ё пурсиши афкори умум, ки мустақилона ҷамъоварӣ шуда бошад, асос намеёбад. Натиҷаҳои он бо баррасии муқоисавии ҳуҷҷатҳои дастрас маҳдуд мебошанд.

2. Баҳси рӯймол дар Озарбойҷон дар соли 2026 чӣ гуна оғоз шуд?

Барои фаҳмидани рӯйдодҳои соли 2026 бояд на танҳо ба рӯзҳои оғози эътирозҳо, балки ба тағйироти қонунгузорие, ки пеш аз эътирозҳо анҷом дода шуданд, назар кард.

2.1. 7 июли 2026: Тағйирот ба Қонуни таҳсилоти умумӣ

Қонуни рақами 434-VIIQD, ки 7 июли 2026 дар Ҷумҳурии Озарбойҷон қабул шуд, ба қонуни Ümumi təhsil haqqında тағйирот ворид кард.

Бо ин тағйирот мафҳумҳои миллӣ будан ва дунявият ба қатори принсипҳои асосии таҳсилоти умумӣ илова шуданд. Ҳамчунин муайян кардани талабот ба либоси кормандони соҳаи маориф, ки дар муассисаҳои давлатии таҳсилоти умумӣ кор мекунанд, ва уҳдадории хонандагону омӯзгорон барои риояи ин талабот танзим гардид.

Ба волидайн ва дигар намояндагони қонунӣ низ масъулият вогузор шуд, ки риояи қоидаҳои марбут ба либоси мактабии фарзандонашонро таъмин кунанд.

Дар матни аслии қонун иборае вуҷуд надошт, ки рӯймолро мустақиман манъ кунад.

Ин тафовут муҳим аст. Зеро барои фаҳмидани хусусияти ҳуқуқии баҳсҳои баъдӣ бояд ҷудогона баррасӣ кард, ки санад чӣ мегӯяд ва дар муассисаҳои таълимӣ чӣ гуна тафсир шудааст.

2.2. 22 июли 2026: Фармони президентӣ оид ба татбиқ

Фармони президентии рақами 729, ки 22 июли 2026 нашр шуд, тақсими салоҳиятҳоро барои татбиқи тағйироти 7 июл муайян кард.

Аз Девони Вазирон талаб карда шуд, ки шартҳои либоси кормандони соҳаи маорифро таҳия кунад ва низоми мавҷудаи либоси ягонаи хонандагонро ба қонуни нав мутобиқ созад.

Ин ҳуҷҷат нишон медиҳад, ки қарорҳои марбут ба либос, ки дар моҳҳои сентябр ва октябр қабул шуданд, рӯйдодҳои аз ҳам ҷудо набуданд.

Раванди қонунгузорие вуҷуд дошт, ки дар моҳи июл оғоз шуда, баъдан бо санадҳои зерқонунӣ такмил ёфтааст.

Аммо мавҷудияти ин раванд маънои онро надорад, ки нияти ҳадаф қарор додани рӯймол аз марҳилаи аввал ба таври ошкор баён шуда буд. Барои расидан ба чунин хулоса далелҳои иловагӣ, аз қабили гузоришҳои асосноккунӣ, ҳуҷҷатҳои омодагӣ ё изҳороти мустақими мансабдорон, заруранд.

2.3. 21 сентябри 2026: Қарори рақами 309 оид ба либоси хонандагон

Қарори рақами 309-и Девони Вазирони Озарбойҷон ба низоми либоси ягонаи хонандагон аз 17 марти 2022, рақами 96, тағйирот ворид кард.

Муқаррароти нав истифодаи унсурҳои дигари либосро, ки якпорчагии либоси ягонаи муқарраршударо халалдор мекунанд ва ба принсипи дунявии таҳсилоти умумӣ мутобиқ нестанд, иҷозат намедоданд.

Дар ҳамон қарор пешбинӣ шуд, ки дар чорабиниҳои марбут ба таърих, фарҳанг ва арзишҳои миллию маънавии халқи Озарбойҷон бо қарори шӯрои педагогии мактаб метавон либоси миллӣ ё унсурҳои либоси миллиро истифода бурд.

Дар масъалаҳои риояи қоидаҳои либос ба шӯрои педагогӣ салоҳият дода шуда, масъулияти волидайн ба таври возеҳ зикр гардид.

Номи рӯймол боз ҳам мустақиман зикр нашуд.

Аз ин рӯ, ҳангоми арзёбии ҳуқуқии ин танзим ду сатҳи ҷудогона вуҷуд дорад:

Якум, мавҷудияти танзими умумӣ дар бораи якпорчагии либоси ягона ва принсипи дунявият.

Дуюм, он ки ин танзим дар баъзе мактабҳо ба қабул нашудани рӯймол оварда расонд.

Ба миён омадани ҳолати дуюм тақозо мекунад, ки татбиқи он ҳамчунин аз нигоҳи ҳуқуқ ба таҳсил, озодии дин ва принсипи мутаносибӣ баррасӣ шавад.

2.4. 6 октябри 2026: Қарори рақами 325 барои омӯзгорон

Қарори рақами 325-и Девони Вазирон, ки 6 октябр қабул шуд, шартҳои либоси кормандони соҳаи маориферо, ки дар муассисаҳои давлатии таҳсилоти умумӣ фаъолият мекунанд, танзим намуд.

Дар матн шартҳое ба монанди либоси сода ва мувофиқ ба касб, монеъ нашудани либос ба иҷрои вазифаи омӯзгорӣ ва мутобиқ будани он ба принсипи таҳсилоти дунявӣ пешбинӣ шуда буданд.

Мутобиқати либос ба муҳити корӣ бо масъулиятҳои касбии омӯзгорон пайваст карда шуд.

Набояд фаромӯш кард, ки мақоми ҳуқуқии хонандагон ва омӯзгорон аз ҳам фарқ мекунад.

Хонандагон соҳибони ҳуқуқ ба таҳсилоти ҳатмӣ мебошанд. Омӯзгорон бошанд, баробари доштани ҳуқуқ ба меҳнат, хидмати ҷамъиятиро низ анҷом медиҳанд.

Аз ин рӯ, татбиқи як маҳдудияти якхелаи либос нисбат ба хонанда ва омӯзгор метавонад аз нигоҳи ҳуқуқӣ натиҷаи яксон надошта бошад. Сабаб ва вазни дахолат барои ҳар ду гурӯҳ бояд ҷудогона арзёбӣ шавад.

2.5. Октябри 2026: Татбиқ дар мактабҳо ва эътирозҳо

Дар рӯзҳои аввали моҳи октябр хабарҳо паҳн шуданд, ки хонандагони рӯймолпӯш ба баъзе мактабҳо роҳ дода намешаванд ва аз омӯзгорон талаб мешавад либосашонро иваз кунанд.

Тасвирҳо ва хабарҳо дар бораи баъзе муассисаҳои таълимии Ҷалилабод ва Боку ба ҷомеа расиданд. Гуфта мешуд, ки хонандагон аз омӯзгорони худ пуштибонӣ карданд, баъзе дарсҳо бойкот шуданд ва дар атрофи мактабҳо эътирозҳо баргузор гардиданд.

Қисми муҳими ин хабарҳо аз он пуштибонӣ мекунад, ки дар баъзе мактабҳо нисбат ба рӯймол маҳдудияти воқеӣ татбиқ шудааст. Аммо маҷмӯи фарогир ва тасдиқшудаи маълумоте, ки нишон диҳад дар саросари кишвар чанд мактаб ҳамин тартибро татбиқ кардааст, вуҷуд надорад.

Дар хабарҳои 12 октябр бо такя ба Вазорати корҳои дохилии Озарбойҷон гуфта шуд, ки 37 нафар боздошт шудаанд.

Мақомот аз амалҳое ёд карданд, ки ба гуфтаи онҳо тартиботи ҷамъиятӣ ва фаъолияти муассисаҳои таълимиро халалдор кардаанд. Дар баъзе нашрияҳо ҳамчунин иддаоҳо дар бораи осеб ба молу мулк ва хушунат ҷой доштанд.

Ин айбдоркуниҳо нишон намедиҳанд, ки ҳар як эътирозгар ҳамин амалҳоро анҷом додааст ё ин айбҳо аз ҷониби суд исбот шудаанд.

Дар ҳамон сана дар баъзе нашрияҳо инчунин хабарҳои тасдиқнашудае паҳн шуданд, ки шумораи боздоштшудагон шояд аз 200 нафар гузашта бошад. Азбаски ин рақам то 13 октябр ба таври мустақилона ва қатъӣ тасдиқ нашудааст, онро наметавон ҳамчун шумораи умумии тасдиқшудаи боздоштҳо истифода бурд.

Шумораи боздоштшудагон, дар кадом ҳодисаҳо бо кадом асосҳои ҳуқуқӣ нисбат ба онҳо чора андешида шуд ва равандҳои судӣ чӣ гуна анҷом меёбанд, бояд ҷудогона пайгирӣ шаванд.

Он чизе, ки рӯйдодҳои соли 2026 ба таври қатъӣ нишон медиҳанд, ба миён омадани ихтилофи воқеӣ байни қоидаҳои нави либоси мактабӣ ва талабҳои ифодаи шахсии динӣ мебошад.

Аммо ангезаи сиёсии паси ин ихтилофро танҳо аз мавҷудияти эътирозҳо ба таври қатъӣ муайян кардан мумкин нест.

3. Фаҳмиши дунявият дар Озарбойҷон: Робитаи ҳуқуқ ва ҳаёти иҷтимоӣ

Конститутсияи Озарбойҷон муқаррар мекунад, ки дин аз давлат ҷудо аст.

Тибқи моддаи 18-и Конститутсияи соли 1995, ҳамаи эътиқодҳои динӣ дар назди қонун баробаранд ва низоми давлатии маориф хусусияти дунявӣ дорад.

Моддаи 48-и ҳамон Конститутсия озодии виҷдонро кафолат медиҳад. Ҳуқуқи одамон ба пайравӣ кардан ё накардан ба дин ва ифода кардани эътиқоди динии худ эътироф мешавад.

42. модда бошад, ҳуқуқ ба таҳсилро танзим мекунад.

Дар ин ҷо як масъалаи муҳими ҳуқуқӣ ба миён меояд: Оё дунявӣ будани низоми давлатии маориф маънои онро дорад, ки шахсоне, ки аз он истифода мебаранд, наметавонанд ҳувияти динии худро ба таври намоён ифода кунанд?

Посух ба ин савол ба он вобаста аст, ки дунявият чӣ гуна таъриф мешавад ва низоми ҳуқуқии дахлдор байни ҳуқуқҳои шахсӣ ва бетарафии давлат чӣ гуна тавозун барқарор мекунад.

Ҷудоии институтсионалии давлат аз ниҳодҳои динӣ ва маҳдуд кардани рафтори динии шаҳрвандон дар фазои ҷамъиятӣ як мафҳуми ҳуқуқӣ нестанд.

Он ки барномаи таълимӣ бар қабул кардани ҳатмии ягон таълимоти динӣ асос наёбад, метавонад яке аз хусусиятҳои асосии таҳсилоти дунявӣ бошад. Аммо оё либоси шахсии хонанда бетарафии динии давлатро халалдор мекунад ё не, масъалаи ҷудогонае мебошад, ки бояд баррасӣ шавад.

Ин тафовут танҳо назариявӣ нест. Тартиботи гуногуни Олмон, Фаронса ва Подшоҳии Муттаҳида нишон медиҳанд, ки арзишҳои монанди конститутсионӣ ё демократӣ метавонанд ба амалияҳои гуногун оварда расонанд.

Аз нигоҳи танзими соли 2026 дар Озарбойҷон, масъалаи асосии ҳуқуқӣ он аст, ки байни дунявияти институтсионалии мактаб ва ифодаи шахсии динии хонанда чӣ гуна робита барқарор шудааст.

Дар арзёбии ин робита, асосноккунии манъи либос, доираи он, натиҷаҳо ва мавҷуд будан ё набудани имконоти камтар маҳдудкунанда аҳамияти ҳалкунанда доранд.

4. Маъноҳои динӣ, фарҳангӣ ва таърихии рӯймол

Яке аз мушкилоти асосии тадқиқот дар бораи рӯймол он аст, ки либосҳои мансуб ба анъанаҳои гуногун дар як гурӯҳи ягона арзёбӣ мешаванд.

Истилоҳҳое чун ҳиҷоб, химор, чодар ва ниқоб, ки дар ҷомеаҳои исломӣ истифода мешаванд, метавонанд навъҳои гуногуни либос ё шаклҳои гуногуни пӯшишро ифода кунанд.

Келағайии анъанавии Озарбойҷон бошад, рӯймоли абрешимиест, ки усулҳои махсуси истеҳсол, рангҳо, нақшҳо ва шаклҳои хоси истифодаи фарҳангӣ дорад.

Маъноҳои таърихӣ ва динии ин либосҳо ҳамеша бо ҳам мувофиқат намекунанд.

4.1. Пӯшиш дар манбаъҳои исломӣ

Дар масъалаи пӯшиш дар Ислом ду бахши Қуръон, ки бештар ба онҳо муроҷиат мешавад, ояти 31-и сураи Нур ва ояти 59-и сураи Аҳзоб мебошанд.

Ифодаи сураи Нур ҳукмеро дар бар мегирад, ки занон рӯймолҳои худро бар сари синаи худ фуроранд. Ифодаи сураи Аҳзоб бошад, бо танзими пӯшиши берунии занон пайванд дода мешавад.

Дар бисёре аз тафсирҳои ҳуқуқи классикии исломӣ ин оятҳо ва ривоятҳои марбут ба онҳо асос барои хулосае шудаанд, ки пӯшондани баъзе қисмҳои бадани занон вазифаи динӣ мебошад.

Бо вуҷуди ин, дар мавриди доираи пӯшиш, пӯшондани рӯй, шакли либос, шароити иҷтимоии татбиқ ва арзёбиҳои мазҳабҳои гуногун гуногунандешии тафсирӣ вуҷуд дорад.

Дар давраи муосир баъзе мутафаккирони мусулмон заминаи таърихӣ ва ҳадафи ахлоқии аҳкоми марбут ба пӯшишро аз нав арзёбӣ кардаанд.

Хулосаи илмие, ки аз ин ҷо метавон баровард, ин аст, ки пӯшиш дар анъанаи исломӣ як соҳаи муҳими баҳс мебошад. Гуфтан дуруст нест, ки ҳамаи мусулмонон як тафсири ягона доранд.

Ғайр аз ин, либоси шахс на ҳамеша дар бораи тафсири динии ӯ маълумоти боэътимод медиҳад.

4.2. Фарқ байни эътиқоди динӣ ва татбиқи ҳатмӣ

Вазифа шуморидани як амал дар як анъанаи динӣ ва ба уҳдадории ҳуқуқӣ табдил додани он аз ҷониби давлат равандҳои гуногун мебошанд.

Нуфузи динӣ, меъёрҳои иҷтимоӣ, интизориҳои оила ва таҳримҳои давлатӣ метавонанд шаклҳои гуногуни фишорро бар шахс ба вуҷуд оранд.

Рӯймол пӯшидани зан метавонад интихоби озод бошад, аммо дар баъзе шароит он метавонад натиҷаи фишори иҷтимоӣ ё оилавӣ низ бошад.

Ба ҳамин монанд, рӯймол напӯшидани зан метавонад интихоби шахсӣ бошад; аммо маҷбур кардани ӯ ба кашидани рӯймол дар баъзе муассисаҳо низ дахолат ба ҳуқуқ ба ҳисоб меравад.

Аз ин рӯ, танҳо аз рӯи намуди зоҳирии зан хулоса кардан, ки ӯ озод аст ё зери фишор қарор дорад, аз нигоҳи методологӣ нодуруст мебошад.

Таҷрибаи худи шахс, интихоби ӯ ва таҳримҳои эҳтимолие, ки ба ӯ таъсир мерасонанд, бояд ҷудогона омӯхта шаванд.

4.3. Маъноҳои тағйирёбандаи рамзҳои динӣ

Маънои як рамз дар тӯли таърих ҳатман собит намемонад.

Рӯймоле, ки бо мақсади динӣ истифода мешавад, дар давраи дигар метавонад нишонаи анъанаи оилавӣ ё эътибори иҷтимоӣ бошад. Дар давраҳои фишори сиёсӣ ҳамон рамз метавонад ҳамчун нишонаи муқовимат қабул гардад.

Баръакс, ҳатмӣ кардани шакли муайяни либос аз ҷониби давлат метавонад робитаи рамзро бо эътиқоди шахсӣ тағйир диҳад.

Ин ҳолат нишон медиҳад, ки дар тадқиқоти таърихӣ рамзҳо ва маъноҳое, ки ба онҳо нисбат дода мешаванд, бояд ҷудогона омӯхта шаванд.

5. Давраи Русияи подшоҳӣ ва пайдоиши баҳсҳои навсозӣ дар Озарбойҷон

Баҳсҳо дар бораи муносибатҳои дин ва давлат ва мақоми иҷтимоии занон дар Озарбойҷон пеш аз давраи шӯравӣ оғоз шуда буданд.

19. дар тӯли аср тавсеаи ҳукмронии Империяи Русия бар Қафқози Ҷанубӣ ба сохтори сиёсӣ, таълимӣ ва фарҳангии минтақа таъсир расонд.

Бо шаҳрнишинӣ, рушди иқтисоди нафтӣ, густариши матбаа ва кушода шудани мактабҳои нав баҳсҳои ислоҳоти иҷтимоӣ инкишоф ёфтанд.

Зиёиёне чун Mirza Fethali Ahundzade ва Hasan Bey Zerdabi бо равишҳои гуногун ба масъалаҳои маориф, дониш, пешрафти иҷтимоӣ ва интиқоди ниҳодҳои анъанавӣ таваҷҷуҳ карданд.

Дар ин давра таҳсили занон ва иштироки онҳо дар ҳаёти иҷтимоӣ ба яке аз мавзӯъҳои муҳими баҳс табдил ёфт.

Аммо ҳаракатҳои навсозиро танҳо ҳамчун ҳаракати зидди дин тавсиф кардан дуруст нест. Дар байни ислоҳталабони мусулмони он давра низ касоне буданд, ки бо ҳифзи андешаи динӣ аз маориф ва навовариҳои иҷтимоӣ пуштибонӣ мекарданд.

Ба ин тартиб, дида мешавад, ки навсозӣ дар Озарбойҷон аз як хатти ягонаи фикрӣ инкишоф наёфтааст.

Аз як тараф бозтафсири анъанаҳои динӣ, аз тарафи дигар талабҳои таҳсилоти дунявӣ ва ислоҳоти ҳуқуқӣ ва аз тарафи дигар ҳаракатҳо барои ташаккули ҳувияти миллӣ вуҷуд доштанд.

Ин муҳити фикрӣ барои фаҳмидани он ки чаро рамзҳое чун рӯймол дар асри баъдӣ маъноҳои гуногун гирифтаанд, нуқтаи муҳими оғоз мебошад.

6. 1911: Як ҳуҷҷати ҷолиби таърихӣ дар матбуоти занонаи Озарбойҷон

Рӯзномаи İşıq , ки ҳамчун нахустин рӯзномаи занонаи Озарбойҷон шинохта мешавад, 22 январи 1911 ба нашр оғоз кард.

Муҳаррири рӯзнома Xədicə Əlibəyova ва ношири он Mustafa Bey Əlibəyov буд.

Тибқи баррасии таърихии нашркардаи Бойгонии ҳуҷҷатҳои сиёсии Идораи корҳои Президенти Озарбойҷон, дар муқоваи рӯзнома зани чодарпӯше тасвир шуда буд, ки дасти кӯдакеро гирифта, тулӯи офтобро нишон медод.

Шарҳи бойгонӣ зикр мекунад, ки ин рамз ба аҳамияти илм ва маориф барои ояндаи беҳтар ишора мекард.

Ин ҳуҷҷат як ҷузъиёти муҳими таърихи навсозии Озарбойҷонро нишон медиҳад.

Дар соли 1911, дар нашрияе, ки ба таҳсил ва рушди иҷтимоии занон бахшида шуда буд, симои зани рӯймолпӯш на ҳамчун мухолифи маърифат, балки ҳамчун рамзи марбут ба таҳсил истифода шудааст.

Ин як мисол нишон намедиҳад, ки ҳамаи зиёиёни он давра ба пӯшиш назари мусбат доштанд. Аммо он намунаи мушаххасест, ки исбот мекунад пӯшиш ва андешаи таҳсил дар ҳама давраҳои таърихӣ ҳатман зидди ҳам шуморида нашудаанд.

Аз ин рӯ, равишҳое, ки имрӯз пӯшишро ҳатман бо мухолифат ба таҳсил ва напӯшиданро ҳатман бо муосирият баробар медонанд, аз нигоҳи таърихӣ аз ҳад зиёд умумӣ мебошанд.

7. 1918–1920: Ҷумҳурии Халқии Озарбойҷон ва ҳуқуқҳои сиёсии занон

Ҷумҳурии Халқии Озарбойҷон, ки 28 майи 1918 таъсис ёфт, таҷрибаи барвақт ва муҳиме барои бунёди низоми ҷумҳуриявии парлумонӣ дар ҷомеае бо аксарияти мусулмон буд.

Дар давраи ҷумҳурӣ ҳуқуқи занон ба интихоб кардан ва интихоб шудан эътироф гардид. Ин пешрафт барои Озарбойҷон дар таърихи иштироки сиёсии занон ҷойгоҳи муҳим фароҳам овард.

Эътирофи баробарии сиёсӣ дар сатҳи ҳуқуқ маънои онро надорад, ки дар ҳамаи қишрҳои ҷомеа баробарии воқеӣ таъмин шуда буд.

Имкониятҳои таҳсилии занон, фарқияти байни шаҳр ва деҳот, сохтори оила ва шароити иқтисодӣ ҳамчунон ба иштироки иҷтимоӣ таъсир мерасонданд.

Бо вуҷуди ин, таҷрибаи ҷумҳурӣ нишон медиҳад, ки баҳсҳо дар бораи иштироки занон дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва ниҳодҳои давлатии муосир дар Озарбойҷон танҳо натиҷаи ҳокимияти шӯравӣ набуданд.

Бо ба даст гирифтани ҳокимият аз ҷониби болшевикон дар соли 1920 ва пайвастани Озарбойҷон ба низоми шӯравӣ чаҳорчӯбаи сиёсӣ ба таври бунёдӣ тағйир ёфт.

Ҳокимияти нав сиёсати тағйир додани мақоми занонро ба як қисми барномаи дигаргунсозии иҷтимоии сотсиалистӣ табдил дод.

8. Давраи шӯравӣ: Чаро либоси занон ба рамзи дигаргунсозии сиёсӣ табдил дода шуд?

Дар Иттиҳоди Шӯравӣ дар соҳаҳои таҳсили занон, иштироки онҳо дар ҳаёти меҳнатӣ, муносибатҳои оилавӣ ва анъанаҳои динӣ сиёсати васеи дигаргунсозӣ татбиқ гардид.

Баланд бардоштани саводнокии занон ва таъмин кардани иштироки васеътари онҳо дар ҳаёти ҷамъиятӣ аз ҳадафҳои муҳими ин давра буданд.

Аммо арзёбии сиёсати шӯравӣ танҳо ҳамчун чораҳое, ки ҳуқуқҳои занонро васеъ мекарданд, нопурра хоҳад буд. Қисме аз ин сиёсатҳо инчунин ба дигаргунсозии низоми мавҷудаи иҷтимоӣ аз ҷониби давлат ва ташаккули ҳувиятҳои нави идеологӣ алоқаманд буданд.

8.1. Табдил додани пӯшиш ба рамзи навсозӣ

Дар маводи таблиғотии шӯравӣ симои зани рӯймолпӯш гоҳ-гоҳ ҳамчун нишонаи муносибатҳои анъанавии иҷтимоӣ ва ақибмондагӣ муаррифӣ мешуд.

Кашидани рӯймол бошад, ба рамзи иштироки занон дар истеҳсолот, таҳсил ва ҷомеаи нави сотсиалистӣ табдил дода шуд.

Аммо он ки занон воқеан чӣ мехостанд, чӣ гуна дар ин маъракаҳо иштирок мекарданд ва зери кадом фишорҳо қарор доштанд, дар ҳамаи минтақаҳо яксон набуд.

Тадқиқоти Yulia Gradskova, ки соли 2026 дар маҷаллаи Kafkasya Çalışmaları нашр шудааст, меомӯзад, ки занони озарбойҷонӣ дар маводи таълимӣ ва фарҳангии шӯравии солҳои 1920 ва 1930 чӣ гуна намояндагӣ мешуданд.

Тадқиқот ба тасвирҳои шарқшиносона дар гуфтори навсозии шӯравӣ таваҷҷуҳ мекунад.

Истилоҳи шарқшиносӣ дар ин ҷо дар маънои он истифода мешавад, ки ҷомеаҳои Шарқ аз берун бо қолабҳои муайяни тасаввурӣ таъриф шуда, ҳамчун ҷомеаҳое пешниҳод мегарданд, ки ба навсозӣ ниёз доранд.

8.2. Маъракаҳои Ҳуҷум дар Осиёи Марказӣ

Яке аз намунаҳои муҳими таърихи шӯравӣ маъракаи дигаргунсозии мақоми иҷтимоии занон аст, ки соли 1927 махсусан дар Ӯзбекистон роҳандозӣ шуда, бо номи Hucum шинохта мешавад.

Китоби Douglas Northrop аз соли 2004 бо номи Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia ин равандро бар асоси бойгониҳои шӯравӣ ва Ӯзбекистон таҳқиқ кардааст.

Китоб нишон медиҳад, ки маъракаи кашидани рӯймоли занон танҳо ба ҳуқуқҳои занон марбут набуд, балки ҳамзамон бо кӯшиши давлати шӯравӣ барои дигаргун кардани ҷомеаҳои маҳаллӣ иртибот дошт.

Дар ҳоле ки баъзе занон аз сиёсати дигаргунсозӣ пуштибонӣ мекарданд, дар бисёр минтақаҳо муқовимати иҷтимоӣ ва ҳолатҳои хушунат ба амал омаданд.

Дар ин ҷо ҷудокунии ҷуғрофӣ зарур аст: ҷузъиёти маъракаи Ҳуҷум дар Ӯзбекистонро наметавон мустақиман ба Озарбойҷон интиқол дода, чунин нишон дод, ки ҳамон рӯйдодҳо дар он ҷо низ рух додаанд.

Аммо муқоисаи сиёсати ҳокимияти шӯравӣ дар бораи либос ва занон дар байни ҷомеаҳои гуногуни мусулмон барои фаҳмидани равиши умумии идеологӣ кумак мекунад.

8.3. Таъсири мероси шӯравӣ ба имрӯз

Давраи шӯравӣ ба тарзи дидани дин аз ҷониби давлат ҳамчун як қудрати мустақил дар фазои ҷамъиятӣ таъсири назаррас расонд.

Назорати ниҳодҳои динӣ, пайвастани маориф бо идеологияи давлатӣ ва чен кардани навсозӣ бо нишондиҳандаҳои муайяни иҷтимоӣ қисмҳои ин мероси таърихӣ буданд.

Аммо наметавон гуфт, ки сиёсати Озарбойҷон пас аз соли 1991 идомаи мустақим ва бетағйири давраи шӯравӣ мебошад.

Пас аз истиқлол ҳувияти миллӣ, эҳёи динӣ, амнияти минтақавӣ ва ниҳодҳои нави сиёсӣ шароити дигареро ба вуҷуд оварданд.

Аз ин рӯ, мероси шӯравӣ бояд ҳамчун як тағйирёбандаи таърихие баррасӣ шавад, ки барои фаҳмидани сиёсати имрӯз кумак мекунад, на ҳамчун сабаби ягонаи шарҳдиҳанда.

9. Озарбойҷон пас аз 1991: Эҳёи динӣ ва ҷустуҷӯи ҳувияти нави давлатӣ

Вақте Озарбойҷон соли 1991 дубора истиқлол ба даст овард, бо ниҳодҳои боқимонда аз давраи шӯравӣ ба раванди бунёди давлати нави миллӣ ворид шуд.

Эҳёи ҳаёти диние, ки дар давраи шӯравӣ маҳдуд шуда буд, боз шудани масҷидҳо, густариши таълими динӣ ва намоён шудани ҳаракатҳои гуногуни динӣ аз рӯйдодҳои ин давра буданд.

Аммо эҳёи динӣ якшакл набуд.

Дар Озарбойҷон ҷомеаҳои мусулмони шиъа ва суннӣ, анъанаҳои гуногуни динии маҳаллӣ, шаҳрвандоне, ки тарзи ҳаёти дунявитарро қабул кардаанд, ва ҷомеаҳои динии ғайримусулмон вуҷуд доштанд.

Пас аз истиқлол яке аз масъалаҳои асосии давлат ин буд, ки дар чунин гуногунӣ робитаи байни дин ва ҳувияти миллӣ чӣ гуна ташкил карда шавад.

Дар Озарбойҷони пасошӯравӣ дин танҳо ба соҳаи эътиқоди шахсӣ ё ибодат маҳдуд намонд. Он ҳамчунин ҳамчун як қисми фарҳанги миллӣ, пайвастагии таърихӣ ва ҳувияти ҷамъиятӣ арзёбӣ гардид.

Аммо шакли ҳувияти диние, ки давлат пуштибонӣ мекард, ҳамеша бо талабҳои ҳаракатҳои мустақили динӣ мувофиқат намекард.

Ин вазъ ба рушди баҳсҳо дар бораи назорати ниҳодҳои динӣ ва сиёсишавии баъзе ҳаракатҳои динӣ овард.

10. Фаҳмиши исломи анъанавие, ки давлат пуштибонӣ мекунад

Тадқиқоти Sofie Bedford, Ceyhun Mahmudlu ва Shamkhal Abilov бо номи Protecting Nation, State and Government: ‘Traditional Islam’ in Azerbaijan , ки соли 2021 дар маҷаллаи Europe-Asia Studies нашр шудааст, барои фаҳмидани ин баҳс манбаи муҳими академӣ мебошад.

Муҳаққиқон ташаккули фаҳмиши исломи анъанавиро, ки аз ҷониби давлат дар Озарбойҷон дастгирӣ мешавад, баррасӣ кардаанд.

Тибқи тадқиқот, ин равиш хусусиятҳои маҳаллӣ ва миллии Исломро, коҳиш додани тафриқаи мазҳабӣ ва дур нигоҳ доштани дин аз сиёсат таъкид мекунад.

Дар байни асосҳои муҳиме, ки барои ин равиш ба ҷомеа пешниҳод мешаванд, мубориза бо ифротгароии динӣ, ҳифзи ҳувияти миллӣ ва маҳдуд кардани таъсирҳои радикалии динӣ аз хориҷ ҷой доранд.

Муҳаққиқон ҳамчунин вазифаи фаҳмиши исломи анъанавиро дар тавсеаи назорати давлат бар соҳаи дин ва пешгирӣ аз рушди мухолифати сиёсии бар пояи дин муҳокима мекунанд.

Ин фарқият муҳим аст.

Ҳадафе, ки давлат эълон мекунад, ва вазифаи воқеии сиёсии як сиёсат ҳатман яксон нестанд.

Як давлат метавонад воқеан бихоҳад бо таҳдидҳои амниятӣ мубориза барад. Ҳамзамон усулҳое, ки истифода мекунад, метавонанд фаъолияти ҷомеаҳои мустақили диниро низ маҳдуд созанд.

Барои омӯхтани ин ду эҳтимол бояд ба салоҳияти ниҳодҳо, амалияҳо ва дахолатҳо ба ҳуқуқҳои шахсӣ назар кард.

10.1. Таъйини ходимони динӣ ва назорати институтсионалӣ

Дар Озарбойҷон расмиёти бақайдгирӣ ва фаъолияти ниҳодҳои динӣ тобеи танзимоти гуногуни давлатӣ мебошанд.

Тағйироте, ки соли 2022 эътибор пайдо карданд, ба салоҳиятҳо оид ба таъйин ва аз вазифа озод кардани ходимони динӣ дар масҷидҳо таъсир расонданд.

Тавре ки дар Гузориши байналмилалии озодии дин барои соли 2023-и Департаменти давлатии ИМА зикр шудааст, салоҳиятҳои марбут ба таъйин ва аз вазифа озод кардани ходимони динӣ дар ҳамаи масҷидҳо аз Идораи мусулмонони Қафқоз ба Кумитаи давлатии кор бо муассисаҳои динӣ интиқол дода шуданд.

Ин танзим намунаи муҳими салоҳияти мустақими маъмурии давлат бар кормандони динӣ мебошад.

Аз нигоҳи институтсионалӣ, дар ин ҷо на танҳо назорати мутобиқати фаъолияти динӣ ба қонун, балки таъйини шахсоне низ матраҳ аст, ки хидмати динӣ мерасонанд.

Ин ҳолат барои фаҳмидани нақши давлат дар соҳаи дин аҳамият дорад.

Аммо доштани чунин салоҳияти институтсионалӣ аз ҷониби давлат маънои онро надорад, ки ҳамаи рафторҳои шахсии динии кишвар ба ҳамон андоза назорат мешаванд.

10.2. Оё дин метавонад ҳам масъалаи амният ва ҳам абзори сиёсати давлатӣ бошад?

Тадқиқоти Javadbay Khalilzada, ки соли 2024 дар маҷаллаи Religion, State and Society нашр шудааст, муносибатҳои дин ва давлат дар Озарбойҷонро дар ҳамин чаҳорчӯбаи дугона баррасӣ мекунад.

Тадқиқот зикр мекунад, ки давлат мекӯшад сиёсишавии гурӯҳҳои динӣ ва таъсири кишварҳои хориҷиро дар соҳаи дин маҳдуд кунад.

Аз тарафи дигар, пуштибонии давлат аз нишастҳои байналмилалии муколамаи байнидинӣ ва муаррифии ҳувияти бисёрфарҳангии Озарбойҷон низ як қисми ин сиёсат мебошад.

Аз ин рӯ, нақши дин дар сиёсати давлатӣ бо як мафҳуми ягона шарҳ дода намешавад.

Фаъолияти динӣ дар баъзе ҳолатҳо ҳамчун унсури мероси фарҳангӣ ё ҳамбастагии иҷтимоӣ пуштибонӣ мешавад, дар ҳолатҳои дигар бошад дар чаҳорчӯбаи амният ва назорати сиёсӣ арзёбӣ мегардад.

Масъалаи асосие, ки бояд омӯхта шавад, ин аст, ки ин равишҳои гуногун бо кадом меъёрҳо татбиқ мешаванд ва ба ҳуқуқҳои шахсӣ чӣ гуна натиҷаҳо меоранд.

11. Баҳсҳои рӯймол дар солҳои 2010–2012: Пешзаминаи таърихии соли 2026

Баҳси рӯймоли мактабӣ, ки шояд хоси соли 2026 дар Озарбойҷон ба назар расад, соли 2010 низ ба миён омада буд.

Тадқиқоти Galib Bashirov бо номи The Politics of the Hijab in Post-Soviet Azerbaijan баррасӣ мекунад, ки дар охири соли 2010 қоидаҳои либоси ягонаи мактабӣ чӣ гуна ҳамчун асос барои маҳдудиятҳои рӯймол истифода шуданд.

Ҳуҷҷатгузорӣ шудааст, ки дар ин давра баъзе хонандагони рӯймолпӯш ба мактабҳо қабул нашуданд ва баъдан мақомоти маориф оид ба қоидаҳои либоси ягона изҳорот доданд.

Дар байни далелҳое, ки ҷонибдорони маҳдудияти рӯймол пеш меоварданд, ҳифзи сохтори дунявии давлат, пешгирӣ аз сиёсишавии дин ва маҳдуд кардани таъсирҳои динии хориҷӣ ҷой доштанд.

Мухолифон бошанд, мегуфтанд, ки ин танзимот бо озодии дин ва ҳуқуқ ба таҳсил мувофиқат намекунад.

Яке аз саҳмҳои муҳими тадқиқоти Bashirov он аст, ки ин баҳсҳоро ба муқобилгузории содаи дунявият ва диндорӣ фурӯ намекаҳонад.

Муҳаққиқ бар он аст, ки гуфторҳои сиёсӣ дар бораи рӯймол бо сохтани ҳувияти миллӣ алоқаманданд.

Муайян кардани баъзе шаклҳои пӯшиш ҳамчун унсури фарҳангии хориҷие, ки ба Озарбойҷон тааллуқ надорад, яке аз қисмҳои муҳими ин гуфторҳо мебошад.

11.1. Эътирозҳо ва сиёсишавии ҳаракатҳои динӣ

Пас аз баҳси либоси соли 2010, дар солҳои 2011 ва 2012 танишҳо байни ҳаракатҳои динӣ ва ниҳодҳои амниятӣ ба миён омаданд.

Эътирозҳои марбут ба рӯймол ва равандҳои судӣ нисбат ба баъзе фаъолони динӣ дар арзёбиҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон низ инъикос ёфтанд.

Гуфтан дуруст нест, ки ҳар як боздошти ин давра танҳо ба рӯймол алоқаманд буд. Дар рӯйдодҳои гуногун айбдоркуниҳо ва заминаҳои сиёсии гуногун вуҷуд доштанд.

Аммо дар адабиёти академӣ баҳси рӯймол ҳамчун қисми таниши васеътаре баррасӣ шудааст, ки бо муносибати давлат ба ҳаракатҳои динӣ иртибот дорад.

Монандии байни солҳои 2010 ва 2026 ихтилофест, ки дар заминаи либоси ягонаи мактабӣ ва дунявият ба миён омадааст.

Фарқият бошад, дар ҷузъиёти қонунгузорӣ, шароити татбиқ ва муҳити байналмилалии сиёсие мебошад, ки рӯйдодҳо дар он сурат гирифтанд.

Дурусттар аст, ки ин ду давра на ҳамчун як рӯйдоди якхела, балки ҳамчун марҳилаҳои гуногуни як ихтилофи такроршавандаи дин ва давлат дар як кишвар арзёбӣ шаванд.

12. Рӯйдодҳои Нардорон ва равиши давлатии амнияти динӣ

Барои фаҳмидани робитаи ҳаракатҳои динӣ бо сиёсати амниятӣ дар Озарбойҷон, рӯйдодҳои Нардорони соли 2015 як намунаи муҳими таърихӣ мебошанд.

Дар моҳи ноябри 2015 дар амалиёти амниятие, ки дар минтақаи Нардорон дар наздикии Боку анҷом шуд, одамон кушта шуданд ва шумораи зиёде боздошт гардиданд.

Раҳбари Ҳаракати Иттиҳоди Мусулмонон Taleh Bağırov низ дар байни боздоштшудагон буд.

Мақомоти Озарбойҷон баъзе айбдоршавандагонро ба ҷиноятҳои вазнин, аз ҷумла терроризм, нигоҳдории ғайриқонунии силоҳ ва амалҳо алайҳи сохтори давлатӣ муттаҳам карданд.

Гузориши Human Rights Watch аз соли 2016 бошад, иддаоҳои шиканҷа ва бадрафторӣ нисбат ба баъзе айбдоршавандагон, мушкилоти марбут ба ҳуқуқи дифоъ ва кафолатҳои мурофиавӣ дар равандҳои судиро баррасӣ кард.

Дар бораи ҳамаи ҷанбаҳои рӯйдодҳо байни тарафҳо ихтилофҳои ҷиддӣ вуҷуд доштанд.

Баррасии ин мисол маънои онро надорад, ки ҳаракатҳои динӣ ҳатман ба фаъолиятҳои хушунатомез рӯ меоранд.

Ба ҳамин монанд, аз ин мисол низ наметавон мустақиман ба хулоса расид, ки ҳамаи иддаоҳои амниятии давлат беасосанд.

Муҳим он аст, ки айбдоркуниҳои мушаххас фардӣ карда шаванд, далелҳо мустақилона санҷида шаванд ва мансубияти динӣ худ ба худ ҳамчун асоси гумони ҷиноят истифода нашавад.

Намунаи Нардорон нишон медиҳад, ки дар Озарбойҷон тасаввури амниятӣ нисбат ба ҳаракатҳои динӣ хеле пештар аз соли 2026 вуҷуд дошт.

13. Фарқ байни рӯймоли анъанавӣ ва рӯймоли динӣ дар Озарбойҷон

Дар мероси фарҳангии Озарбойҷон анъанаҳои муҳими марбут ба пӯшондани сари занон вуҷуд доранд.

Яке аз муҳимтарини онҳо келағайӣ мебошад.

Келағайии абрешимӣ бо рангҳо, нақшҳо ва шаклҳои истифодаи худ яке аз унсурҳои фарқкунандаи фарҳанги Озарбойҷон аст.

UNESCO соли 2014 дониш ва рамзҳои анъанавии марбут ба истеҳсол ва истифодаи келағайиро ба Феҳристи намояндагии мероси фарҳангии ғайримоддии башарият ворид кард.

Дар арзёбии UNESCO робитаи ин анъана бо ҳувияти фарҳангӣ, анъанаҳои динӣ ва ҳамбастагии иҷтимоӣ зикр шудааст.

Ин ҳолат як тафовути таърихии ҷолиб ба вуҷуд меорад.

Дар ҳоле ки як шакли рӯймол ҳамчун қисми муҳими фарҳанги миллӣ ҳифз мешавад, шакли дигар метавонад дар таҳсилоти давлатӣ бо дунявият номувофиқ арзёбӣ гардад.

Аммо дар ин ҷо наметавон фарз кард, ки ин ду навъи либос як чизанд.

Шакли истифодаи келағайӣ, асоси ҳиҷоби динӣ, маънои иҷтимоӣ ва нақши он дар ҳаёти ҳаррӯза метавонанд фарқ кунанд.

Саволи асосии тадқиқот ин аст, ки либосҳо бо кадом меъёрҳо ҳамчун унсури фарҳангии миллӣ ё рамзи динӣ тасниф мешаванд.

Дар ин таснифот, дар баробари таърих, фарҳанг ва тафсирҳои динӣ, равиши давлат ба таърифи ҳувияти миллӣ низ метавонад нақш дошта бошад.

Аммо танҳо аз фарқи байни мероси фарҳангӣ ва сиёсати имрӯзаи либоси мактабӣ наметавон дар бораи ниятҳои пинҳонии қароргирандагон хулосаи қатъӣ баровард.

14. Рушди таърихии баҳси рӯймол дар Туркия

Муқоисаи баҳсҳои рӯймол дар Туркия бо Озарбойҷон муҳим аст. Аммо низомҳои ҳуқуқӣ, ниҳодҳои сиёсӣ ва гузаштаи иҷтимоии ин ду кишвар яксон нестанд.

Бо таъсиси Ҷумҳурии Туркия, сиёсати дунявият ва навсозӣ ба яке аз соҳаҳои асосии баҳси давлатӣ табдил ёфт.

Баҳсҳои либос ва ислоҳоти иҷтимоӣ, ки дар солҳои охири Империяи Усмонӣ оғоз шуда буданд, дар давраи ҷумҳурӣ ба чаҳорчӯбаи нави институтсионалӣ ворид шуданд.

Танзимоти давраи аввали ҷумҳурӣ, аз ҷумла Қонуни кулоҳ аз соли 1925, қисме аз сиёсати либос ва навсозии он давра буданд.

Бо вуҷуди ин, иддао кардан, ки Қонуни кулоҳи соли 1925 истифодаи рӯймолро барои ҳамаи занон ба таври умум манъ кардааст, дуруст нест.

Фишорҳои иҷтимоӣ вобаста ба пӯшиши занон, амалияҳои маҳаллӣ ва маҳдудиятҳои солҳои баъдӣ дар таҳсил ва хидмати давлатӣ бояд ҳамчун равандҳои таърихии ҷудогона омӯхта шаванд.

14.1. Маҳдудиятҳо дар донишгоҳҳо ва ниҳодҳои давлатӣ

Дар Туркия, махсусан дар солҳои 1980 ва 1990, рӯймол аз нигоҳи дастрасӣ ба таҳсилоти донишгоҳӣ ва вазифаҳои давлатӣ ба як ихтилофи муҳими ҳуқуқӣ ва сиёсӣ табдил ёфт.

Гарчанде амалияҳо дар донишгоҳҳо вобаста ба муассиса ва давра фарқ мекарданд, баъзе донишҷӯёни рӯймолпӯш барои иштирок дар дарсҳо ё имтиҳонҳо бо монеаҳо рӯ ба рӯ мешуданд.

Раванди Шӯрои амнияти миллӣ аз 28 феврали 1997 ва амалияҳои баъди он аҳамияти сиёсии баҳсҳои рӯймолро зиёд карданд.

Ҷонибдорони маҳдуд кардани рӯймол ҳифзи хусусияти дунявии давлат ва бетарафии муассисаҳои ҷамъиятиро ҳамчун асос пеш меоварданд.

Мухолифони маҳдудиятҳо бошад, ба озодии дин ва виҷдон, ҳуқуқ ба таҳсил, ҳуқуқ ба меҳнат ва принсипҳои баробарӣ таъкид мекарданд.

Арзёбии ин давра танҳо аз рӯи рӯймол нопурра хоҳад буд. Муносибатҳои низомӣ ва сиёсат, баҳсҳои исломи сиёсӣ, худмухтории муассисаҳои таҳсилоти олӣ, қарорҳои судӣ ва мавқеи ҳизбҳои сиёсӣ низ қисмҳои ин ихтилоф буданд.

14.2. Танзимоти солҳои 2013 ва 2014

Дар Туркия соли 2013 маҳдудиятҳои муҳими марбут ба либоси кормандони давлатӣ бардошта шуданд.

Соли 2014 қоидаҳои либос дар муассисаҳои таҳсилоти миёна, ки тобеи Вазорати маорифи миллӣ буданд, тағйир дода шуда, муқаррароти талабкунандаи боз будани сар бекор гардид.

Ин пешрафтҳо нишон медиҳанд, ки амалияҳои қаблан қабулшуда дар масъалаи рӯймол тағйирнопазир нестанд.

Аммо дуруст нест, ки фарз кунем пас аз либерализатсияи ҳуқуқӣ ҳамаи шаклҳои фишори иҷтимоӣ пурра аз байн рафтанд.

Озодии шахсӣ танҳо ба он вобаста нест, ки давлат манъ ҷорӣ мекунад ё не. Таъсири оила, муҳити корӣ, муассисаҳои таълимӣ ва меъёрҳои иҷтимоӣ ба интихоби шахс низ муҳим аст.

14.3. Фарқи асосии Туркия ва Озарбойҷон

Дар Туркия баҳси рӯймол дар давраҳои гуногун дар майдони васеи рақобат байни ҳизбҳои сиёсӣ, муассисаҳои таҳсилоти олӣ, мақомоти судӣ ва идораи давлатӣ шакл гирифт.

Дар Озарбойҷон бошад, назорати давлат бар ниҳодҳои динӣ, ташаккули ҳувияти миллӣ пас аз давраи шӯравӣ ва нигарониҳои амнияти минтақавӣ заминаи институтсионалии дигареро ба вуҷуд меоранд.

Истифодаи мафҳуми дунявият дар ҳар ду кишвар маънои онро надорад, ки ҳамон асосҳо ё ҳамон натиҷаҳои сиёсӣ ба вуҷуд меоянд.

15. Рӯймол ва дунявият дар Аврупо: Модели ягона вуҷуд надорад

Кишварҳои Аврупо дар масъалаи рӯймол низоми ягонаи ҳуқуқӣ ё фаҳмиши ягонаи дунявиятро татбиқ намекунанд.

Намунаҳои Фаронса, Олмон ва Подшоҳии Муттаҳида ин фарқиятро ба таври равшан нишон медиҳанд.

15.1. Фаронса: Дунявияти ҷумҳуриявӣ

Дар Фаронса дунявият бо бетарафии давлат дар баробари дин ва хусусияти ҷумҳуриявии муассисаҳои таҳсилоти давлатӣ робитаи наздик дорад.

Қонуни рақами 2004-228 аз 15 марти 2004 дар мактабҳои ибтидоӣ ва миёнаи давлатӣ рамзҳо ва либосҳоеро, ки мансубияти динии хонандагонро ба таври намоён нишон медиҳанд, маҳдуд кард.

Ин танзим танҳо барои рӯймоли исломӣ навишта нашуда буд. Рамзҳои гуногуни нишондиҳандаи мансубияти динии намоён ба доираи ҳамон чаҳорчӯбаи ҳуқуқӣ дохил шуданд.

Аммо натиҷаҳои татбиқ, махсусан барои духтарони мусулмон, ба як баҳси муҳими иҷтимоӣ табдил ёфтанд.

Ҷонибдорони танзим бар онанд, ки мактаб фазоест, ки дар он арзишҳои умумии шаҳрвандӣ омӯзонда мешаванд ва бояд аз фишорҳои динӣ ҳифз гардад.

Мухолифон бошанд, мегӯянд, ки озодии шахсии ифодаи динии хонандагон маҳдуд мешавад ва баъзе хонандагон метавонанд маҷбур шаванд байни таҳсил ва ҳувияти динӣ интихоб кунанд.

Ин ихтилофи назар бо тафсирҳои таърихӣ ва ҳуқуқии дунявияти фаронсавӣ робитаи наздик дорад.

15.2. Олмон: Бетарафии давлат ва озодии омӯзгор

Дар қароре, ки Суди федералии конститутсионии Олмон соли 2015 эълон кард, зикр шуд, ки манъи умумии ифодаи эътиқоди динии омӯзгорони мактабҳои давлатӣ тавассути намуди зоҳирӣ бо ҳуқуқҳои конститутсионӣ мувофиқат намекунад.

Суд арзёбӣ кард, ки танҳо хатари абстрактӣ кофӣ нест ва бояд хатари ба қадри кофӣ мушаххас ба оромии мактаб ё бетарафии давлат вуҷуд дошта бошад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими қарор ин шарҳ буд, ки истифодаи рамзи динӣ аз ҷониби омӯзгори алоҳида дар ҳар ҳолат маънои онро надорад, ки давлат он динро қабул кардааст.

Ин қарор ҳамаи маҳдудиятҳои либосро аз байн набурд. Аммо он як равиши муҳими конститутсиониро муқаррар кард, ки маҳдудият бояд ба асосҳои мушаххас такя кунад.

15.3. Подшоҳии Муттаҳида: Ҳамоҳанг кардани либоси ягона бо ниёзҳои динӣ

Дар Англия дастури расмии Вазорати маориф оид ба либоси ягонаи мактабӣ ҳадафҳое чун интизом, амният ва ҳувияти умумии мактабро эътироф мекунад.

Ҳамзамон он пешбинӣ мекунад, ки ниёзҳои динӣ ё фарҳангии хонандагон ба таври оқилона қонеъ карда шаванд.

Дастуре, ки соли 2026 нав карда шуд, зикр мекунад, ки бисёре аз ниёзҳои марбут ба либоси динӣ метавонанд дар доираи қоидаҳои либоси ягонаи мактабӣ қонеъ карда шаванд.

Ин равиш нишон медиҳад, ки либоси ягонаи мактабӣ ва ифодаи шахсии динӣ ҳатман дар ҳар ҳолат якдигарро истисно намекунанд.

Аммо наметавон гуфт, ки ин ҳуқуқ бе ягон шарт ва бе маҳдудият аст. Унсурҳое чун амният, манъи табъиз ва низоми мактаб дар ҳолатҳои мушаххас арзёбӣ мешаванд.

15.4. Хулоса аз таҷрибаи Аврупо

Маҳдуд шудани рамзҳои намоёни динӣ дар мактабҳои давлатии Фаронса, ҳифзи қавии озодии динии омӯзгорон дар Олмон ва таъкид ба имкониятҳои мутобиқсозӣ дар Англия нишон медиҳанд, ки муносибати байни дунявият ва озодии шахсии динӣ дар низомҳои ҳуқуқии гуногун бо роҳҳои гуногун ҳал мешавад.

Аз ин рӯ, ҳангоми арзёбии маҳдудияти рӯймол дар ягон кишвар танҳо ба он нигоҳ кардан кофӣ нест, ки давлат дунявӣ аст ё не.

Ҳамчунин бояд омӯхта шавад, ки маҳдудият нисбат ба кӣ татбиқ мешавад, ба кадом асоси ҳуқуқӣ такя мекунад ва ба ҳаёти таҳсилӣ ё меҳнатии шахсон чӣ гуна таъсир мерасонад.

16. Либосҳои динӣ дар ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи инсон

Моддаи 18-и Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ озодии андеша, виҷдон ва динро кафолат медиҳад.

Тафсири умумии рақами 22-и Кумитаи ҳуқуқи инсони Созмони Милали Муттаҳид аз соли 1993 зикр мекунад, ки ифодаи дин ё эътиқод танҳо бо ибодат маҳдуд намешавад.

Истифодаи баъзе намудҳои либос ва сарпӯшҳо низ дар доираи амалҳои динӣ баррасӣ мешавад.

Аммо ифодаи дин ё эътиқод ҳуқуқи мутлақе нест, ки дар ҳеҷ шароит маҳдуд карда нашавад.

Дар банди сеюми моддаи 18-и Паймон маҳдудиятҳое пешбинӣ шудаанд, ки бо қонун муқаррар гардида, барои ҳифзи амнияти ҷамъиятӣ, тартиботи ҷамъиятӣ, саломатӣ, ахлоқ ё ҳуқуқу озодиҳои асосии дигарон зарур мебошанд.

Дар ин ҷо се мафҳум махсусан муҳиманд.

Қонуният талаб мекунад, ки дахолат ба асоси ҳуқуқии ба қадри кофӣ равшан ва пешбинишаванда такя кунад.

Зарурат талаб мекунад, ки воқеан зарур будан ё набудани дахолат барои расидан ба ҳадафи қонунии пешбинишуда санҷида шавад.

Мутаносибӣ арзёбии тавозун байни маҳдудияти ҳуқуқи шахс ва ҳадаферо, ки ҳифз кардан мехоҳанд, талаб мекунад.

Чӣ гуна татбиқ шудани ин меъёрҳо ба як рӯйдоди мушаххас аз шароити он рӯйдод ва арзёбии мақомоти судӣ ё назоратии салоҳиятдор вобаста аст.

16.1. Намунаи Ӯзбекистон: Қарори Hudoyberganova

Қарори Hudoyberganova/Özbekistan -и Кумитаи ҳуқуқи инсони Созмони Милали Муттаҳид аз 5 ноябри 2004 аз нигоҳи рӯймол ва ҳуқуқ ба таҳсил намунаи муҳим мебошад.

Аризаи донишҷӯе баррасӣ шуд, ки ба сабаби пӯшидани рӯймол аз муассисаи таҳсилоти олӣ хориҷ карда шуда буд.

Кумита дар шароити ин парванда ба хулоса омад, ки моддаи 18-и Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ вайрон шудааст.

Ин қарор аз он ҷиҳат муҳим аст, ки нишон медиҳад рӯймол метавонад дар доираи озодии ифодаи динӣ арзёбӣ шавад.

Аммо татбиқи худкори қароре, ки дар як кишвар қабул шудааст, ба ҳамаи ихтилофҳои либос дар кишварҳои дигар дуруст нест.

16.2. Қарори Leyla Şahin-и Суди Аврупо оид ба ҳуқуқи инсон

Қарори Палатаи бузурги Суди Аврупо оид ба ҳуқуқи инсон аз 10 ноябри 2005 дар парвандаи Leyla Şahin/Türkiye ба маҳдудияти рӯймол дар донишгоҳ марбут буд.

Суд шароити он давраро арзёбӣ карда, аз нигоҳи моддаи 9-и Конвенсияи Аврупо оид ба ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқ ба таҳсил вайроншавиро муайян накард.

Дар қарор фаҳмиши конститутсионии дунявият дар Туркия ва заминаи ҳуқуқии дахлдор ба назар гирифта шуданд.

Набояд фаромӯш кард, ки ин қарор ба як парвандаи мушаххас марбут буд.

Ин ки суд дар он ҳолат чунин қарор дод, маънои онро надорад, ки ҳамаи манъҳои рӯймол бо ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқанд.

Дар воқеъ, мақомоти гуногуни ҳуқуқи инсон ва судҳои конститутсионии миллӣ дар ҳолатҳои дигар арзёбиҳои гуногун анҷом додаанд.

16.3. Саволҳои таҳқиқоти ҳуқуқӣ аз нигоҳи Озарбойҷон

Барои он ки татбиқи соли 2026 аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ ба таври ҳамаҷониба арзёбӣ шавад, бояд ба саволҳои зерин посух дода шавад:

1. Оё доираи ҳуқуқии маҳдудияте, ки барои хонандагон ё омӯзгорон ҷорӣ шудааст, ба қадри кофӣ равшан аст?
2. Дар рӯйдодҳои мушаххас далели дунявият ба кадом хатар ё ниёз асос ёфтааст?
3. Оё маҳдудиятҳо дар ҳамаи муассисаҳои таълимӣ ба як шакл татбиқ мешаванд?
4. Дастрасии хонандагони рӯймолпӯш ба ҳуқуқи таҳсилоти ҳатмӣ чӣ гуна таъсир мебинад?
5. Оё имконоте баррасӣ шудаанд, ки истифодаи рӯймолро иҷозат медиҳанд, аммо хусусиятҳои дигари либоси ягонаро нигоҳ медоранд?
6. Оё байни маҳдудиятҳои нисбат ба омӯзгорон ва маҳдудиятҳои нисбат ба хонандагон фарқи ҳуқуқӣ гузошта шудааст?
7. Оё бар зидди қарорҳо роҳҳои муассири маъмурӣ ва судии шикоят вуҷуд доранд?

То замоне ки ин саволҳо ҷавоб дода нашаванд, дар бораи он ки танзим аз ҳамаи ҷиҳатҳо мутобиқ ё мухолифи ҳуқуқ аст, арзёбии қатъӣ анҷом додан мумкин нест.

17. Эрон: Ҳатмӣ кардани рӯймол аз ҷониби давлат

Баррасии баҳси рӯймол дар Озарбойҷон ҷудо аз Эрон аз нигоҳи таърихи минтақавӣ ва муносибатҳои геополитикӣ равиши нопурра хоҳад буд.

Аммо ду масъалаи ҷудогонаи марбут ба Эрон вуҷуд дорад.

Якум, сиёсати либоси диниест, ки давлати Эрон нисбат ба шаҳрвандони худ татбиқ мекунад.

Дуюм, саволи он ки оё Эрон ба ҳаракатҳои динӣ ё рӯйдодҳои сиёсӣ дар Озарбойҷон таъсир мерасонад ё не.

Ин ду масъала набояд бо ҳам омехта шаванд.

17.1. Тағйирот дар Эрон пас аз 1979

Пас аз Инқилоби Эрон дар соли 1979 сохтори сиёсӣ ва ҳуқуқии кишвар тағйир ёфт.

Ҳукумати Ҷумҳурии Исломӣ либоси занонро дар фазои ҷамъиятӣ дар доираи қоидаҳои динӣ танзим карда, сиёсати пӯшиши ҳатмиро татбиқ намуд.

Дар ин раванд рӯймол на танҳо ҳамчун ифодаи шахсии динӣ, балки ҳамчун уҳдадории ҳуқуқие, ки давлат татбиқ мекунад, баррасӣ шуд.

Дар ҷомеаи Эрон назарҳо нисбат ба ин амалия гуногунанд.

Баъзе занон рӯймолро мувофиқи эътиқоди динии худ истифода мекунанд, дигарон бошанд ба ҳатмӣ будани он мухолифанд.

Аз ин рӯ, дуруст нест, ки фарз кунем ҳамаи занони Эрон интихоби якхелаи пӯшиш ё назари якхелаи сиёсӣ доранд.

17.2. Jina Mahsa Amini ва эътирозҳои соли 2022

Марги Jina Mahsa Amini пас аз боздошт дар моҳи сентябри 2022 боиси оғози эътирозҳои васеъ дар Эрон гардид.

Ҳуқуқҳои занон дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсати пӯшиши ҳатмӣ аз мавзӯъҳои марказии эътирозҳо буданд.

Миссияи мустақили байналмилалии таҳқиқи воқеият, ки аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид таъсис дода шуд, марги Amini ва вайронкуниҳои ҳангоми эътирозҳоро баррасӣ кард.

Дар хулосаҳои миссия аз солҳои 2024 ва 2025 ба натиҷа расида шуд, ки мақомоти давлатӣ вайронкуниҳои ҷиддии ҳуқуқи инсонро содир кардаанд ва баъзеи онҳо ба сатҳи ҷиноятҳои зидди башарият расидаанд.

Ин хулосаҳо нишон медиҳанд, ки амалияҳои либоси ҳатмӣ на танҳо баҳсҳои динӣ ё фарҳангӣ ба вуҷуд меоранд, балки дар баъзе шароит метавонанд ба вайронкуниҳои ҷиддии ҳуқуқ табдил ёбанд, ки бо механизмҳои ҳифзи тартибот ва ҷазои давлат алоқаманданд.

17.3. Муқоисаи манъ кардан ва ҳатмӣ гардондан

Маҳдудияти либоси мактабӣ дар Озарбойҷон ва сиёсати пӯшиши ҳатмии Эрон як амалияи яксон нестанд.

Дар ҳолати аввал сухан дар бораи маҳдуд кардани либоси динӣ дар як муассисаи муайяни ҷамъиятӣ меравад.

Дар ҳолати дуюм давлат занонро маҷбур мекунад, ки дар фазои ҷамъиятӣ ба шакли муайян пӯшиш дошта бошанд.

Заминаҳои ҳуқуқӣ, таҳримҳо ва натиҷаҳо барои шахсон аз ҳам фарқ мекунанд.

Аммо ҳар ду метавонанд аз нигоҳи танзими интихоби шахсии либос аз ҷониби давлат ба таври муқоисавӣ омӯхта шаванд.

Ҳадафи ин муқоиса баробар нишон додани низомҳои гуногун нест, балки омӯзиши таъсири дахолати давлат ба озодӣ мебошад.

18. Муносибатҳои Озарбойҷон ва Эрон ва баҳси таъсири динӣ

Муносибатҳои Озарбойҷон ва Эрон ҷанбаҳои таърихӣ, фарҳангӣ, динӣ ва сиёсӣ доранд.

Байни ду кишвар наздикии ҷуғрофӣ ва робитаҳои таърихӣ вуҷуд доранд. Ҳамчунин дар Эрон аҳолии зиёди туркҳои озарбойҷонӣ зиндагӣ мекунад.

Бо анъанаи исломи шиъа алоқаманд будани қисми муҳими аҳолии Озарбойҷон низ як ҷузъи заминаи динӣ мебошад.

Аммо муштарак будани мазҳаб маънои вобастагии сиёсӣ ё робитаи ташкилӣ бо давлати хориҷиро надорад.

Шиъа будан ё рӯймол пӯшидани як шаҳрванди Озарбойҷон исбот намекунад, ки ӯ аз давлати Эрон пуштибонӣ мекунад.

18.1. Ихтилофҳои амнияти минтақавӣ

Дар давраҳои гуногун байни Озарбойҷон ва Эрон бар сари амнияти марз, роҳҳои нақлиётии минтақавӣ, муносибатҳо бо Арманистон, ҳамкории Исроил ва Озарбойҷон ва фаъолияти низомӣ танишҳо ба вуҷуд омадаанд.

Ҳамлаи мусаллаҳонаи соли 2023 ба Сафорати Озарбойҷон дар Теҳрон низ дар муносибатҳои ду кишвар бӯҳрони ҷиддӣ ба вуҷуд овард.

Ин гуна рӯйдодҳо заминаҳои таърихии мушаххасеро фароҳам меоранд, ки ду кишварро водор мекунанд сиёсати амниятии якдигарро бодиққат пайгирӣ кунанд.

Аммо мавҷудияти таниши дипломатӣ байни ду давлат нишон намедиҳад, ки ҳар як ҳаракати динӣ ё эътирози сиёсати дохилӣ аз хориҷ идора мешавад.

18.2. Иддаоҳо дар бораи фаъолиятҳои вобаста ба Эрон

Мақомоти Озарбойҷон дар давраҳои гуногун дар бораи фаъолияти истихборотӣ, ифротгароӣ ё дахолати сиёсие, ки ба Эрон нисбат дода мешуданд, изҳорот додаанд.

Махсусан соли 2023 амалиётҳо ва боздоштҳо нисбат ба баъзе фаъолони динии шиъа дар ҷомеа бозتاب ёфтанд.

Дар ҳоле ки мақомоти расмӣ далелҳои амниятӣ пеш меоварданд, созмонҳои ҳуқуқи инсон дар бораи хусусияти сиёсии баъзе тафтишот ва боздоштҳо нигаронӣ баён карданд.

Барои баррасии чунин рӯйдодҳо айбдоркуниҳо, далелҳои инфиродӣ, равандҳои судӣ ва хулосаҳои назорати мустақил бояд якҷоя арзёбӣ шаванд.

18.3. Оё дахолати Эрон ба эътирозҳои соли 2026 исбот шудааст?

То 13 октябри 2026 дар манбаъҳои кушодаи баррасишуда занҷири мустақил ва санҷишшавандаи далелҳое муайян нашудааст, ки нишон диҳад давлати Эрон эътирозҳои рӯймол дар Озарбойҷонро роҳбарӣ кардааст.

Ин маънои онро надорад, ки эҳтимоли таъсири хориҷӣ комилан ғайриимкон аст.

Аммо эҳтимол ва далел ду чизи гуногун мебошанд.

Барои тасдиқи дахолати хориҷӣ унсурҳои мушаххасе чун сабтҳои маблағгузорӣ, дастурҳои ташкилӣ, иртиботи санҷишшаванда, далелҳои судӣ ё таҳқиқоти мустақил заруранд.

Танҳо таниш байни ду кишвар, рамзҳои динии истифодашуда дар эътирозҳо ё иддаоҳои паҳншуда дар шабакаҳои иҷтимоӣ далели кофӣ ба ҳисоб намераванд.

19. Иттифоқи сиёсии Озарбойҷон ва Туркия ва баҳси рӯймол

Байни Туркия ва Озарбойҷон робитаҳои таърихӣ, фарҳангӣ, иқтисодӣ ва низомӣ вуҷуд доранд.

Эъломияи Шуша, ки 15 июни 2021 имзо шуд, муносибатҳои иттифоқии ду кишварро ба чаҳорчӯбаи расмӣ даровард.

Эъломия соҳаҳое чун мудофиа, амният, ҳамоҳангсозии сиёсати хориҷӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва робитаҳои фарҳангиро дар бар мегирад.

Мавҷудияти ин иттифоқ як воқеияти мустақиман ҳуҷҷатшуда мебошад.

Аммо иттифоқи низомӣ ва сиёсӣ маънои онро надорад, ки ҳамаи амалияҳои сиёсати дохилии ду кишвар яксон хоҳанд буд.

Дар даврае, ки танзимоти ҷамъиятӣ оид ба рӯймол дар Туркия ба таври назаррас озодтар шуданд, пеш гирифтани сиёсати дигар дар Озарбойҷон тавассути қоидаҳои либоси мактабӣ фарқи интихоби ҳуқуқӣ ва идории кишварҳоро нишон медиҳад.

19.1. Бозتابи рӯйдодҳои соли 2026 дар Туркия

Дар моҳи октябри 2026 хабарҳо паҳн шуданд, ки дар Туркия низ зидди қоидаҳои либоси Озарбойҷон эътирозҳо баргузор шудаанд.

Тазоҳуроте, ки дар атрофи намояндагии дипломатии Озарбойҷон дар Истанбул баргузор шуд, дар ҷомеа бозتاب ёфт.

Изҳороти Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев дар бораи он ки набояд ба тарзи зиндагии кишвараш аз хориҷ дахолат шавад, низ ҷанбаи сиёсии баҳсро ба рӯзнома овард.

Бо вуҷуди ин, мавҷудияти эътирозҳои оммавӣ маънои онро надорад, ки давлати Ҷумҳурии Туркия онҳоро ташкил кардааст.

Ниҳодҳои давлатӣ, ҳизбҳои сиёсӣ, созмонҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва эътирозгарони инфиродӣ бозигарони гуногун мебошанд.

Бе гузоштани ин фарқ, вокуниши иҷтимоии як кишварро мустақиман ҳамчун дахолати давлатӣ тавсиф кардан нодуруст аст.

19.2. Иттифоқҳо чӣ гуна метавонанд ба қарорҳои сиёсати дохилӣ таъсир расонанд?

Дар адабиёти муносибатҳои байналмилалӣ баҳс мешавад, ки иттифоқҳои байни давлатҳо метавонанд ба интихоби сиёсии дохилӣ таъсирҳои гуногун расонанд.

Ҳамкории амниятӣ, интизориҳои дипломатӣ, вобастагиҳои иқтисодӣ ва муносибатҳои афкори умум аз ҷумлаи онҳо мебошанд.

Аммо барои нишон додани он ки дар як рӯйдоди мушаххас кадом яке аз ин механизмҳо таъсиргузор будааст, далели мустақим лозим аст.

Ҳуҷҷати кушодае муайян нашудааст, ки тасдиқ кунад қарори рӯймоли соли 2026 дар натиҷаи як созишномаи мушаххас ё дастури дипломатӣ дар муносибатҳои Туркия ва Озарбойҷон қабул шудааст.

Аз ин рӯ, омили Туркия бояд на ҳамчун сабаби исботшудаи қарор, балки ҳамчун қисми заминаи сиёсии минтақавӣ арзёбӣ гардад.

20. Муносибатҳои Озарбойҷон ва Исроил ва сиёсати амниятӣ

Байни Озарбойҷон ва Исроил дар соҳаҳои технологияҳои низомӣ, саноати мудофиа, энергетика ва дипломатия робитаҳои муҳим вуҷуд доранд.

Тибқи маълумоте, ки Институти байналмилалии тадқиқоти сулҳи Стокҳолм (SIPRI) соли 2021 нашр кардааст, Исроил дар солҳои 2016–2020 тақрибан 69 фоизи ҳаҷми интиқоли силоҳҳои бузурги маъмулеро, ки Озарбойҷон ворид кардааст, таъмин намудааст.

Ин нишондиҳанда ба як давраи мушаххаси панҷсола марбут аст; барои ҳамаи солҳо эътибор надорад ва арзиши пулии фурӯши силоҳро ифода намекунад.

Ҳавопаймоҳои бесарнишини сохти Исроил, муҳимоти саргардон ва системаҳои гуногуни силоҳ дар иқтидори низомии Озарбойҷон нақши муҳим бозидаанд.

Ин ҳамкорӣ яке аз мавзӯъҳое мебошад, ки дар арзёбиҳои амнияти минтақавии Эрон таваҷҷуҳро ҷалб мекунад.

Аммо далели тасдиқшудае вуҷуд надорад, ки робитаи мустақими сабабиро байни ҳамкории низомӣ ва қарорҳои Озарбойҷон оид ба либоси мактабӣ нишон диҳад.

Ин фарқ муҳим аст. Мавҷудияти робитаи стратегии ду кишварро метавон исбот кард; аммо иддаои он ки ҳамин робита як қарори мушаххаси сиёсати дохилиро муайян кардааст, ба далели ҷудогона ниёз дорад.

Омехта кардани ин ду сатҳ дар таҳлили муносибатҳои сиёсии минтақавӣ метавонад боис шавад, ки рӯйдодҳои воқеӣ барои хулосаҳои тасдиқнашуда ҳамчун асос истифода шаванд.

21. Нақши таърихӣ ва имрӯзаи Русия

Таъсири таърихии Русия ба муносибатҳои дин ва давлат дар Озарбойҷонро метавон тавассути давраи ҳукумати подшоҳӣ ва давраи шӯравӣ омӯхт.

Сохторҳои маъмурии давраи Империяи Русия, сиёсати динӣ дар давраи шӯравӣ ва муносибатҳои минтақавӣ пас аз соли 1991 марҳилаҳои гуногуни таърихӣ мебошанд.

Пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ Русия ҳамчун як давлати таъсиргузор дар сиёсати амниятӣ ва энергетикии Қафқози Ҷанубӣ боқӣ монд.

Байни Озарбойҷон ва Русия дар соҳаҳои иқтисод, мудофиа ва дипломатия робитаҳои гуногун вуҷуд доранд.

Бо вуҷуди ин, муносибатҳое, ки Озарбойҷон бо Туркия, Исроил ва кишварҳои Аврупо инкишоф додааст, нишон медиҳанд, ки сохтори сиёсати хориҷии он танҳо ба Русия марказонида нашудааст.

Барои барқарор кардани робитаи мустақим байни таъсири таърихии Русия ва қоидаҳои имрӯзаи рӯймол далелҳо оид ба ниҳод, қарор ё тамосҳои сиёсии мушаххас заруранд.

То замоне ки чунин робита исбот нашудааст, мавҷудияти мероси шӯравӣ набояд чунин тафсир шавад, ки Русия қарори соли 2026-ро роҳнамоӣ кардааст.

22. Иттиҳоди Аврупо, муносибатҳои энергетикӣ ва ҳуқуқи инсон

Муносибатҳои Озарбойҷон бо Иттиҳоди Аврупо аз нигоҳи амнияти энергетикӣ аҳамияти бештар пайдо кардаанд.

18 июли 2022 байни Комиссияи Аврупо ва Озарбойҷон ёддошти тафоҳуми шарикии стратегӣ дар соҳаи энергетика имзо шуд.

Долони Ҷанубии Газ барои расондани гази Озарбойҷон ба бозорҳои Аврупо инфрасохтори муҳим фароҳам меорад.

Ҳуҷҷатҳои Иттиҳоди Аврупо ин ҳамкориро бо гуногунсозии манбаъҳои энергетикӣ ва амнияти таъминот пайванд медиҳанд.

Дар ҳамон давра созмонҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон дар Озарбойҷон масъалаҳои гуногуни марбут ба озодии баён, озодии иттиҳодия ва озодии динро матраҳ кардаанд.

Ин ҳолат нишон медиҳад, ки муносибатҳои иқтисодии байнидавлатӣ ва сиёсати ҳуқуқи инсон ҳамеша бо як афзалият пеш бурда намешаванд.

Аммо мавҷудияти ҳамкории энергетикӣ исбот намекунад, ки Иттиҳоди Аврупо аз як қарори мушаххаси рӯймол пуштибонӣ кардааст ё дар омода кардани он иштирок намудааст.

Саволи мушаххастаре, ки дар ин ҷо метавон таҳқиқ кард, ин аст, ки шарикии иқтисодӣ ва амниятӣ ба мавқеъҳои дипломатӣ дар масъалаҳои ҳуқуқи инсон чӣ гуна таъсир мерасонад.

Барои посух ба ин савол бояд изҳороти ниҳодҳои Иттиҳоди Аврупо, иқдомҳои дипломатӣ, гузоришҳои ҳуқуқи инсон ва матни созишномаҳо муқоиса шаванд.

23. Дахолати хориҷӣ чӣ гуна бояд таҳқиқ шавад?

Мафҳуми дахолати хориҷӣ азбаски намудҳои гуногуни фаъолиятро дар бар гирифта метавонад, бояд бо эҳтиёт таъриф шавад.

Изҳороти дипломатӣ, пуштибонии сиёсии байналмилалӣ, маблағгузории таълими динӣ, таблиғоти хориҷӣ, фаъолияти истихборотӣ ва мустақиман ташкил кардани як эътироз як чиз нестанд.

Изҳори назар кардани як давлат дар бораи рӯйдодҳои кишвари дигар худ ба худ маънои дахолати пинҳониро надорад.

Ба ҳамин монанд, доштани робитаҳои фарҳангӣ ё динӣ бо давлати дигар аз ҷониби шахсони сокини як кишвар нишон намедиҳад, ки онҳо таҳдиди амниятӣ мебошанд.

23.1. Далели дахолати мустақим

Барои иддаое, ки давлати хориҷӣ як амали мушаххасро роҳбарӣ кардааст, дастурҳои санҷишшаванда, робитаҳои молиявӣ, пайвандҳои ташкилӣ ё далелҳои мушаххаси монанд заруранд.

23.2. Таъсири ғайримустақими сиёсӣ

Фишори дипломатӣ, ташаккули афкори байналмилалӣ ё фаъолияти дипломатияи ҷамъиятӣ аз ҷониби давлатҳо метавонанд бо роҳҳои ошкортар сурат гиранд.

Мавҷудияти чунин фаъолиятҳо ва иддаои он ки як қарори мушаххаси сиёсати дохилӣ натиҷаи онҳо мебошад, боз ҳам бояд ҷудогона арзёбӣ шаванд.

23.3. Ҳаракатҳои иҷтимоии маҳаллӣ

Ҳаракатҳои маҳаллии динӣ, фарҳангӣ ё сиёсӣ метавонанд талабҳо ва шаклҳои ташкилёбии худро дошта бошанд.

Пайвастани ҳамаи фаъолияти чунин ҳаракатҳо ба давлатҳои хориҷӣ метавонад боис шавад, ки динамикаҳои дохилии иҷтимоӣ аз назар дур монанд.

23.4. Истифодаи иддаои дахолати хориҷӣ дар сиёсати дохилӣ

Тадқиқоти илми сиёсат баҳс мекунад, ки баъзе давлатҳо метавонанд далелҳои амниятиро барои маҳдуд кардани ҳаракатҳои мустақили иҷтимоӣ истифода баранд.

Аммо мавҷудияти ин механизми умумӣ маънои онро надорад, ки ҳар як иддаои амниятӣ худкорона нодуруст аст.

Далелҳои ҳар рӯйдод бояд ҷудогона омӯхта шаванд.

Дар мавриди рӯйдодҳои рӯймоли соли 2026 дар Озарбойҷон масъалаи ҳанӯз қатъӣ нашуда ин аст, ки дар баробари вокунишҳои худҷӯши маҳаллӣ, оё фаъолиятҳое низ вуҷуд доштанд, ки аз ҷониби бозигарони хориҷӣ роҳнамоӣ мешуданд.

Ин савол боз боқӣ мемонад.

24. Озодии мардум: Озодии дин танҳо бовар кардан нест

Озодии дин ва виҷдон танҳо ҳуқуқи шахс ба пайравӣ кардан ба як дини муайянро дар бар намегирад.

Он ҳамчунин озодии иваз кардани дин, ба ягон дин бовар накардан ва дар шароити муайян эътиқоди худро ифода карданро фаро мегирад.

Аз ин рӯ, ҳифзи озодии дин танҳо маънои ҳифзи дини аксариятро надорад.

Ҳуқуқҳои эътиқодҳои гуногун, динҳои ақаллият ва шахсони беэътиқод дар як ҷомеа низ қисми ҳамин баррасӣ мебошанд.

Пуштибонии давлат аз як тафсири муайяни динӣ маънои онро надорад, ки ҳамаи пайравони он дин бояд ҳамон тафсирро қабул кунанд.

Ба ҳамин монанд, иддаои давлат дар бораи бетарафӣ нисбат ба ниҳодҳои динӣ ҳатман чунин тафсир намешавад, ки шахсон бояд аз ҳамаи ҳувиятҳои динии худ даст кашанд.

Низомҳои ҳуқуқии гуногун дар ин масъала ҳудудҳои гуногунро қабул мекунанд.

Аммо дар арзёбии ҳамаи ин моделҳо баробарии шахс дар назди қонун ва асосноккунии дахолат ба ҳуқуқҳои асосии ӯ аҳамияти муҳим доранд.

25. Озодии занон: Ҳуқуқ ба пӯшидан ва напӯшидани рӯймол

Баҳсҳои рӯймол аксар вақт аз ҷониби бозигарони гуногуни сиёсӣ ва иҷтимоӣ, ки ба номи занон сухан мегӯянд, пеш бурда мешаванд.

Ниҳодҳои динӣ, ҳизбҳои сиёсӣ, ҳукуматҳо, созмонҳои ҳуқуқи инсон ва ҳаракатҳои иҷтимоӣ метавонанд дар бораи либоси занон дидгоҳҳои гуногун ташаккул диҳанд.

Аммо таҷрибаи худи занон бояд дар ин баҳс ҳамчун мавзӯи ҷудогонаи тадқиқот баррасӣ шавад.

Хоҳиши як зан барои пӯшидани рӯймол ва маҷбур шудани ӯ ба пӯшидани он аз ҷониби оилааш як ҳолат нест.

Ба ҳамин монанд, интихоби як зан барои кашидани рӯймол ва маҷбур шудани ӯ ба кашидани он барои аз даст надодани ҳуқуқ ба таҳсил ё меҳнат як ҳолат нест.

25.1. Омӯзиши иродаи озод

Дар илмҳои иҷтимоӣ худмухтории шахс дар қабули қарор танҳо бо набудани ошкори фишор шарҳ дода намешавад.

Вобастагии иқтисодӣ, муносибатҳои оилавӣ, тарси канорагузории иҷтимоӣ, имкониятҳои таҳсил ва интизориҳои ҷомеа метавонанд ба интихоби шахсон таъсир расонанд.

Аз ин рӯ, ҳангоми омӯхтани озодии заноне, ки рӯймол мепӯшанд ё намепӯшанд, изҳороти худи онҳо, таҷрибаҳои онҳо ва шароите, ки дар он зиндагӣ мекунанд, бояд ба назар гирифта шаванд.

25.2. Духтарон ва ҳуқуқ ба таҳсил

Дар ҳолатҳое, ки баҳси рӯймол ба кӯдакон дахл дорад, ҳуқуқ ба таҳсил аҳамияти махсус дорад.

Озодии дин ва виҷдони кӯдак, қобилияти рушдёбандаи ӯ барои қабули қарор ва масъулиятҳои волидайн бояд якҷоя арзёбӣ шаванд.

Маҷбур кардани як духтар аз ҷониби оила ба пӯшидани либоси муайян як масъала аст; ба мактаб роҳ надодани ӯ ба сабаби пӯшидани рӯймол масъалаи дигар мебошад.

Ин ду ҳолат худ ба худ асос ё ҳалли якдигар нестанд.

Монеъ шудан ба дастрасии кӯдак ба таҳсил метавонад барои имкониятҳои дарозмуддати таҳсил ва иштироки иҷтимоии ӯ натиҷаҳо ба бор орад.

Аммо то ҳол тадқиқоти дарозмуддате вуҷуд надорад, ки муайян кунад татбиқи соли 2026 дар Озарбойҷон ин натиҷаҳоро то кадом андоза ба вуҷуд овардааст.

Аз ин рӯ, бояд байни натиҷаҳои эҳтимолӣ ва натиҷаҳои ченшуда фарқ гузошта шавад.

26. Маҳдудиятҳои рӯймол ба баробарӣ дар таҳсил чӣ гуна метавонанд таъсир расонанд?

Стандартӣ кардани либоси мактабӣ усулест, ки дар идоракунии маориф барои ҳадафҳои гуногун истифода мешавад.

Дар байни далелҳои либоси ягона метавон эҳсоси мансубият, тартиботи муассиса ва коҳиш додани фарқиятҳои либосиро ном бурд.

Аммо дур шудани як гурӯҳи муайяни хонандагон аз таҳсил дар натиҷаи сиёсати либоси ягона байни ҳадафҳо ва натиҷаҳои ин сиёсат робитае ба вуҷуд меорад, ки бояд ҷудогона арзёбӣ шавад.

Агар хонанда ба сабаби либос ба дарс роҳ дода нашавад, бояд омӯхта шавад, ки ҳуқуқи ӯ ба истифода аз таҳсил то кадом андоза маҳдуд мегардад.

Барои чен кардани таъсирҳои эҳтимолии чунин амалия ба ҳузури мунтазам, муваффақияти академӣ ё беҳбудии равонӣ маълумоти низомманд зарур аст.

Дар бораи рӯйдодҳои соли 2026 дар Озарбойҷон ҳанӯз тадқиқоти фарогири натиҷаҳо бо чунин хусусият вуҷуд надорад.

Аз ин рӯ, далели кофӣ вуҷуд надорад, ки бигӯем маҳдудиятҳои либос бо як сатҳи муайян ба тарки мактаб, нокомии академӣ ё мушкилоти равонӣ оварда мерасонанд.

Бо вуҷуди ин, стандартҳои байналмилалии ҳуқуқ ба таҳсил ҳифзи дастрасӣ ба хизматрасониҳои таълимиро бидуни табъиз ҳамчун уҳдадории муҳим мешуморанд.

Мутобиқати татбиқи мушаххас бо ин стандартҳо таҳлили ҷудогонаи ҳуқуқиро талаб мекунад.

27. Нақши расонаҳо ва гуфторҳои сиёсӣ

Забоне, ки дар баҳсҳои рӯймол истифода мешавад, метавонад ба тарзи арзёбии рӯйдодҳо аз ҷониби афкори умум таъсир расонад.

Дар баъзе гуфторҳои сиёсӣ рӯймол бо анъанапарастӣ ва пойбандии динӣ пайваст мешавад, дар дигар гуфторҳо бошад метавонад бо исломи сиёсӣ, фарҳанги хориҷӣ ё ифротгароӣ иртибот дода шавад.

Ба ҳамин монанд, мумкин аст заноне, ки рӯймол намепӯшанд, аз ҷониби баъзе доираҳо бо бединӣ ё бегонашавии фарҳангӣ алоқаманд карда шаванд.

Ин гуна гуфторҳо метавонанд бо ҳуқуқи шахсон барои худтаърифкунии ҳувияташон бархӯрд кунанд.

Тадқиқоти Galib Bashirov дар бораи Озарбойҷон меомӯзад, ки муқобилгузориҳое чун миллӣ ва хориҷӣ, муосир ва анъанавӣ, дунявӣ ва динӣ дар гуфторҳои сиёсӣ чӣ гуна истифода мешаванд.

Ҳарчанд ин ҷуфтҳои мафҳумӣ гӯё баҳсҳои ҷамъиятиро осон мекунанд, онҳо метавонанд мураккабии воқеияти иҷтимоиро ба қадри кофӣ инъикос накунанд.

Масалан, як зани рӯймолпӯш метавонад аз сохтори дунявии давлат пуштибонӣ кунад. Зане, ки рӯймол намепӯшад, низ метавонад ба эътиқоди динии худ содиқ бошад.

Аз ин рӯ, танҳо аз рӯи либоси динӣ баровардани хулоса дар бораи назари сиёсии шахсӣ усули боэътимод нест.

28. Механизмҳои эҳтимолии асосӣ аз нигоҳи илмӣ

Дар ин марҳилаи тадқиқот метавон шарҳҳои гуногунро аз ҳам ҷудо кард.

28.1. Ҳифзи низоми таҳсилоти дунявӣ

Дар танзимоти соли 2026 принсипи дунявият ба таври ошкор ҷой дорад.

Аз ин рӯ, мавҷуд будани фаҳмиши таҳсилоти дунявӣ дар байни асосҳои расмии ҳуқуқии давлат як воқеияти ҳуҷҷатшуда мебошад.

Аммо аз ин асос худ ба худ ба хулоса омадан мумкин нест, ки ҳар маҳдудияте ба ҳуқуқҳои шахсӣ асоснок аст.

28.2. Таърифи ҳувияти миллӣ

Робитаи баҳсҳои рӯймол дар Озарбойҷон бо ҳувияти миллӣ дар тадқиқоти академӣ баррасӣ шудааст.

Пуштибонӣ аз баъзе рамзҳои динӣ ва фарҳангӣ ҳамчун қисми анъанаҳои миллӣ ва алоқаманд кардани рамзҳои дигар бо таъсири хориҷӣ ё ҳаракатҳои сиёсии динӣ метавонад қисми ин механизм бошад.

Ин шарҳ бо манбаъҳои таърихӣ дастгирӣ мешавад.

Аммо тасдиқ нашудааст, ки ҳадафи ташаккули ҳувияти миллӣ сабаби ягона ё ҳалкунандаи қарори соли 2026 буд.

28.3. Назорати ниҳодҳои динӣ

Дар Озарбойҷон танзимоти марбут ба назорати давлатии ниҳодҳои динӣ ва ходимони динӣ вуҷуд доранд.

Ин як қисми равиши институтсионалӣ ба ташкили ҷамъиятии дин мебошад.

Тадқиқоти академӣ дар баробари далелҳои амниятӣ робитаи ин назоратро бо маҳдуд кардани мухолифати сиёсӣ низ муҳокима мекунад.

Ин механизм сохтори мушаххасе дорад, ки тавассути қонунгузорӣ ва ниҳодҳои мавҷуда омӯхта мешавад.

28.4. Маҳдуд кардани таъсирҳои динию сиёсии хориҷӣ

Баҳсҳои амниятӣ оид ба муносибатҳои Озарбойҷон бо ҳамсоягон ва робитаҳои байналмилалии ҳаракатҳои динӣ ҳуҷҷатгузорӣ шудаанд.

Аз ин рӯ, нигаронӣ аз таъсири хориҷӣ омили таърихан мавҷуд аст.

Аммо ҳуҷҷати кофии манбаи кушодае муайян нашудааст, ки исбот кунад қарори либоси мактабии соли 2026 мустақиман ҳамчун посух ба фаъолияти як давлати мушаххаси хориҷӣ қабул шудааст.

28.5. Назорати сиёсии дохилӣ

Муносибатҳои байни ташкили мустақили ҳаракатҳои динӣ ва ҳокимияти сиёсӣ дар тадқиқоти академӣ оид ба Озарбойҷон баррасӣ шудаанд.

Аз ин рӯ, эҳтимоли он ки назорати соҳаи дин вазифаҳои сиёсати дохилӣ дошта бошад, шарҳест, ки дар адабиёти илмӣ дастгирӣ мешавад.

Аммо танҳо бар асоси ин адабиёти умумӣ ҳадафҳои сиёсии эълоннашудаи паси як қарори мушаххасро ба таври қатъӣ муайян кардан мумкин нест.

29. Иддаоҳое, ки дар тадқиқот исбот нашуданд

Дар як тадқиқоти илмӣ на танҳо маълумоти тасдиқшуда, балки камбуди далелҳо низ бояд ба таври ошкор зикр шаванд.

То 13 октябри 2026 иддаоҳои зерин бо далели кофӣ тасдиқ нашудаанд:

Иддаои якум: Эътирозҳои рӯймол дар Озарбойҷон аз ҷониби давлати Эрон ташкил шудаанд.

Иддаои дуюм: Қарорҳои либоси соли 2026 бо дастури Исроил, Русия, Туркия ё давлати дигари хориҷӣ омода шудаанд.

Иддаои сеюм: Ҳамаи истифодабарандагони рӯймоли динии Озарбойҷон бо як ҳаракати сиёсии муайян иртибот доранд.

Иддаои чорум: Ҳамаи эътирозҳои моҳи октябри 2026 аз як марказ идора шудаанд.

Иддаои панҷум: Шумораи дақиқи хонандагон ва омӯзгороне, ки аз татбиқи қоидаҳои либос дар саросари кишвар таъсир дидаанд, маълум аст.

Иддаои шашум: Ҳамаи асосҳои сиёсии раванди омодасозии қарори соли 2026 бо ҳуҷҷатҳои дастраси умум ошкор шудаанд.

Иддаои ҳафтум: Натиҷаҳои дарозмуддати таълимӣ ва иҷтимоии танзимоти нав ба таври илмӣ чен шудаанд.

Мумкин аст ҳар яке аз ин иддаоҳо дар оянда бо ҳуҷҷатҳои нав тасдиқ шаванд. Аммо нокифоя будани далелҳои мавҷуда имкон намедиҳад, ки онҳо имрӯз ҳамчун воқеияти тасдиқшуда пешниҳод шаванд.

30. Манзараи умумие, ки муқоисаи таърихӣ нишон медиҳад

Дида мешавад, ки баҳсҳои рӯймол дар кишварҳои гуногун ва давраҳои гуногун ба миён омадаанд.

19. дар охири аср ва аввали асри 20 баҳсҳо дар бораи таҳсили занон ва навсозии иҷтимоӣ бештар ба пеш баромаданд.

Дар давраи шӯравӣ либоси занон ба яке аз рамзҳои дигаргунсозии иҷтимоӣ ва идеологияи давлатӣ табдил ёфт.

Дар Туркия рӯймол, махсусан дар чоряки охири асри 20, дар маркази баҳсҳои сиёсӣ оид ба таҳсилоти донишгоҳӣ, хидмати давлатӣ ва дунявият қарор гирифт.

Дар Фаронса фаҳмиши дунявияти ҷумҳуриявӣ барои маҳдуд кардани рамзҳои намоёни динӣ дар мактаб асос фароҳам овард.

Дар Олмон робитаи байни озодии конститутсионии дин ва бетарафии давлат бо равиши дигари судӣ арзёбӣ шуд.

Дар Подшоҳии Муттаҳида қабул шудааст, ки бисёре аз ниёзҳои либоси динӣ метавонанд дар доираи либоси ягонаи мактабӣ қонеъ карда шаванд.

Дар Эрон истифодаи рӯймол ба мавзӯи қоидаҳое табдил ёфтааст, ки давлат ҳатмӣ мекунад.

Дар Озарбойҷон бошад, баҳсҳои рӯймол дар доираи ҳувияти миллии пасошӯравӣ, фаҳмиши давлати дунявӣ, танзими ниҳодҳои динӣ ва сиёсати амниятӣ дубора ба рӯзнома омадаанд.

Ин таҷрибаҳои гуногун нишон медиҳанд, ки як либос на танҳо ба сабаби маънои динии худ, балки вобаста ба заминаи сиёсӣ ва институтсионии он метавонад натиҷаҳои гуногуни ҳуқуқӣ ба вуҷуд орад.

31. Хулоса: Дар маркази баҳси рӯймол чӣ қарор дорад?

Заминаи мустақими ҳуқуқии баҳсҳои рӯймол дар Озарбойҷон дар соли 2026 бо тағйироте, ки ба қонуни таҳсилоти умумӣ ва қарорҳои Девони Вазирон оид ба либоси мактабӣ ворид шуданд, ҳуҷҷатгузорӣ шудааст.

Татбиқи ин танзимот дар баъзе муассисаҳои таълимӣ ба шакле, ки хонандагон ва омӯзгорони рӯймолпӯш ба мактабҳо қабул намешуданд, боиси эътирозҳои иҷтимоӣ гардид.

Аммо заминаи таърихии ихтилоф аз соли 2026 хеле қадимтар аст.

Ҳаракатҳои аввали навсозӣ дар Озарбойҷон, баҳсҳо дар бораи ҳуқуқи занон ба таҳсил, сиёсати дин ва либос дар давраи шӯравӣ, ташаккули ҳувияти миллӣ пас аз истиқлол ва назорати давлат бар ниҳодҳои динӣ барои фаҳмидани рӯйдодҳои имрӯз заминаи муҳим фароҳам меоранд.

Тадқиқоти академӣ нишон медиҳанд, ки муносибатҳои дин ва давлат дар Озарбойҷонро танҳо бо муқобилгузории дунявият ва эътиқоди динӣ шарҳ додан мумкин нест.

Таърифи ҳувияти миллӣ, танзими фаъолияти ниҳодҳои динӣ, нигарониҳои амниятӣ ва мавқеи сиёсии ҳаракатҳои мустақили иҷтимоӣ қисмҳои ин муносибатҳо мебошанд.

Намунаҳои Туркия ва Аврупо нишон медиҳанд, ки фаҳмиши давлати дунявӣ танҳо як шакли татбиқ надорад.

Намунаи Эрон бошад нишон медиҳад, ки ҳатмӣ кардани либоси динӣ аз ҷониби давлат масъалаи дигаре дар соҳаи озодӣ ва ҳуқуқ ба вуҷуд меорад.

Масъалаи дахолати хориҷиро аз доираи тадқиқот берун гузоштан мумкин нест. Муносибатҳои Озарбойҷон бо Эрон, Туркия, Исроил, Русия ва Иттиҳоди Аврупо воқеӣ, ҳуҷҷатшаванда ва аз нигоҳи геополитикӣ муҳим мебошанд.

Аммо мавҷудияти ин муносибатҳо исбот намекунад, ки ягон кишвар қарори рӯймоли соли 2026-и Озарбойҷонро роҳбарӣ кардааст.

Дар ин нуқта ҳудуди усули илмӣ равшан аст: муносибатҳои ҳуҷҷатшуда метавонанд таҳлил шаванд; робитаҳое, ки далел надоранд, бояд дар сатҳи эҳтимол ё иддао нигоҳ дошта шаванд.

Хулосаи асосие, ки аз тамоми тадқиқот бармеояд, ин аст, ки рӯймол як маънои ягонаи таърихӣ ё сиёсӣ надорад.

Рӯймол барои як шахс метавонад вазифаи динӣ, барои дигаре мероси фарҳангӣ ва барои шахси дигар ифодаи ҳувият бошад. Баъзе шахсон онро бо иродаи озоди худ истифода мекунанд, дигарон метавонанд ба пӯшидан ё кашидани он маҷбур шаванд.

Сиёсати давлатҳо нисбат ба ин ҳолатҳои гуногун низ яксон нест.

Аз ин рӯ, масъалаи асосӣ дар маркази баҳсҳои рӯймол танҳо худи либос нест; балки ҳудуди салоҳияти давлат барои танзими ҳувиятҳои динӣ ва фарҳангӣ, ҳифзи озодиҳои шахсӣ ва он аст, ки ин ҳудудҳо дар шароити таърихӣ чӣ гуна муайян мешаванд.

Ин хулоса маънои онро надорад, ки рӯйдодҳои ҳамаи кишварҳо ба як сабаби ягона такя мекунанд.

Баръакс, ҳуҷҷатҳои таърихӣ, қарорҳои ҳуқуқӣ ва тадқиқоти академӣ нишон медиҳанд, ки баҳсҳои рӯймол дар нуқтаи бархӯрди равандҳои гуногуни иҷтимоӣ ва сиёсӣ ташаккул меёбанд.

Таҷрибаи соли 2026-и Озарбойҷон низ бояд дар доираи ҳамин чаҳорчӯбаи васеи таърихӣ баррасӣ шавад.

Манбаъҳо ва асосҳои тадқиқот

Манбаъҳои зерин бо номҳои аслии худ оварда шудаанд. Дар матн пайванди интернетӣ истифода нашудааст.

A. Ҳуҷҷатҳои ибтидоии ҳуқуқии Озарбойҷон

1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. 12 ноябри 1995; махсусан моддаҳои 18, 42, 47, 48 ва 49.
2. Azərbaycan Respublikasının “Ümumi təhsil haqqında” Qanunu. 29 марти 2019, 1532-VQ.
3. “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda dəyişiklik edilməsi barədə Qanun. 7 июли 2026, 434-VIIQD.
4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı. 22 июли 2026, фармони рақами 729.
5. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli Qərarı. 21 сентябри 2026. Тағйирот ба низоми либоси ягонаи хонандагон.
6. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli Qərarı. 6 октябри 2026. Шартҳои либос барои кормандони соҳаи маориф дар муассисаҳои давлатии таълимӣ.

B. Тадқиқоти академӣ оид ба Озарбойҷон

7. Bashirov, Galib (2020). “The Politics of the Hijab in Post-Soviet Azerbaijan.” Nationalities Papers , 48(2), 357–372.
8. Bedford, Sofie; Mahmudlu, Ceyhun; Abilov, Shamkhal (2021). “Protecting Nation, State and Government: ‘Traditional Islam’ in Azerbaijan.” Europe-Asia Studies , 73(4), 691–712.
9. Khalilzada, Javadbay (2024). “Religion as a ‘Threat’ and ‘Instrument’ in Authoritarian Regimes: State-Religion Relations in Post-Soviet Azerbaijan.” Religion, State and Society , 52(4), 300–321.
10. Gradskova, Yulia (2026). “‘Woman of the East’ and Soviet Orientalism: Reviewing the Soviet Story on the ‘Emancipation’ of Women in Azerbaijan in the 1920s–1930s.” Kafkasya Çalışmaları , шумораи махсус, 1–22.

C. Ҳуҷҷатҳои таърихӣ ва мероси фарҳангӣ

11. Бойгонии ҳуҷҷатҳои сиёсии Идораи корҳои Президенти Озарбойҷон. “İşıq qəzeti – milli mətbuatımızın ilk qadın mətbu orqanı.” Баррасии бойгонӣ оид ба матбуоти занонаи соли 1911.
12. UNESCO (2014). “Traditional Art and Symbolism of Kelaghayi, Making and Wearing Women's Silk Headscarves.” Феҳристи намояндагии мероси фарҳангии ғайримоддӣ, парвандаи 00669.
13. Northrop, Douglas (2004). Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia. Cornell University Press.

D. Ҳуқуқи байналмилалӣ ва қарорҳои судӣ

14. Созмони Милали Муттаҳид (1966). Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ , моддаи 18.
15. Кумитаи ҳуқуқи инсони Созмони Милали Муттаҳид (1993). Тафсири умумӣ № 22: Озодии андеша, виҷдон ва дин.
16. Кумитаи ҳуқуқи инсони Созмони Милали Муттаҳид (2004). Hudoyberganova/Özbekistan , Аризаи 931/2000, санаи қарор 5 ноябри 2004.
17. Палатаи бузурги Суди Аврупо оид ба ҳуқуқи инсон (2005). Leyla Şahin/Türkiye , Аризаи 44774/98, 10 ноябри 2005.
18. Суди федералии конститутсионии Олмон (2015). Қарор оид ба истифодаи рамзҳои динӣ аз ҷониби омӯзгорони мактабҳои давлатӣ, баёнияи матбуотӣ аз 13 марти 2015.
19. Ҷумҳурии Фаронса (2004). Қонуни рақами 2004-228 аз 15 марти 2004.
20. Вазорати маорифи Подшоҳии Муттаҳида (2026). Developing School Uniform Policy , навсозии 8 октябри 2026. Дастур барои Англия.

E. Гузоришҳо оид ба озодии дин ва ҳуқуқи инсон

21. Департаменти давлатии ИМА (2023). Report on International Religious Freedom: Azerbaijan.
22. USCIRF (2025). Azerbaijan Country Update – Religious Freedom Conditions , августи 2025.
23. Human Rights Watch (2016). Harassed, Imprisoned, Exiled: Azerbaijan's Continuing Crackdown on Government Critics, Lawyers, and Civil Society.
24. Миссияи мустақили байналмилалии таҳқиқи воқеияти Созмони Милали Муттаҳид оид ба Эрон (2024). Гузориш оид ба эътирозҳои моҳи сентябри 2022 дар Эрон ва вайронкуниҳои ҳуқуқи инсон.
25. Миссияи мустақили байналмилалии таҳқиқи воқеияти Созмони Милали Муттаҳид оид ба Эрон (2025). Гузориши моҳи марти 2025 ва хулосаҳои муфассал.

F. Муносибатҳои байналмилалӣ ва амният

26. Ҷумҳурии Озарбойҷон ва Ҷумҳурии Туркия (2021). Эъломияи Шуша , 15 июни 2021.
27. SIPRI (2021). Trends in International Arms Transfers, 2020 ва тадқиқоти соли 2021 оид ба интиқоли силоҳ дар Қарабоғи Кӯҳӣ.
28. Комиссияи Аврупо ва Ҷумҳурии Озарбойҷон (2022). Ёддошти тафоҳуми шарикии стратегӣ дар соҳаи энергетика, 18 июли 2022.

G. Сабтҳои рӯйдодҳои ҷории соли 2026

29. Оҷонсии давлатии иттилоотии Озарбойҷон AZƏRTAC (11 октябри 2026). Чаҳорчӯбаи ҳуқуқии қоидаҳои либос дар мактабҳо.
30. Meydan TV (12 октябри 2026). Хабар оид ба эътирозҳои рӯймол, амалияҳои мактабӣ ва боздоштҳо.
31. Al Jazeera (10 ва 12 октябри 2026). Хабар ва баррасии тавзеҳӣ оид ба маҳдудиятҳои рӯймол дар мактабҳо ва эътирозҳо дар Озарбойҷон.
32. Medyascope (12 октябри 2026). Хабар оид ба баҳсҳои рӯймол ва боздоштҳо дар Озарбойҷон.

Ёддошт оид ба истифодаи манбаъҳо: Хабарҳои марбут ба рӯйдодҳои соли 2026 таҳаввулоти идомаёбандаро фаро мегиранд. Иддаоҳои дар хабарҳо овардашуда то замоне ки мустақилона тасдиқ нашаванд, ҳамчун воқеияти қатъӣ арзёбӣ нашудаанд. Ҳангоми арзёбии баъзе тадқиқоти академӣ аз хулосаҳои нашршуда истифода шудааст; иддао намешавад, ки матнҳои пурраи дастнорас баррасӣ шудаанд.

Ёддошти нашр: Ин матн маҷмӯаи муқоисавии тадқиқотӣ бар асоси манбаъҳо мебошад. Он набояд ҳамчун тадқиқоти аслии саҳроӣ, тафтиши мустақил ё баррасии низомманд пешниҳод шавад. Арзёбиҳо оид ба тафсирҳои динӣ, изҳороти бозигарони сиёсӣ ва айбдоркуниҳои амниятӣ бояд бо дарназардошти хусусияти манбаъҳои дахлдор ва сатҳи далелҳо хонда шаванд.

Санаи қатъи иттилоот: 13 октябри 2026.