Maddə istifadəsi pozuntusu yalnız maddəyi kullanan kişinin sağlığını və davranışlarını etkiləmez. Həyat yoldaşıler, uşaqlar və geniş ailə de iqtisadi kayıplar, qeyri-müəyyənlik, çatışma, toplumsal damgalanma və etimadlik sualnlarıyla qarşı qarşıya kalabilir. Faryalla Farooq Parray və Saima Farhad tarafından hazırlanan bu keyfiyyət tədqiqat, maddə istifadəsi pozuntusu bulunan kişilərle evli qadınların yaşadıkları təcrübəimleri öz anlatıları üzərindən incelemektedir.

Araşdırma, Hindistanın Jammu və Kashmir Birlik Toprağı üçündeki Srinagar bölgesinde bulunan bir asılılıq müalicə mərkəzinde gerçeklhəyat yoldaşıtirilmiştir. Amaçlı nümunəlemeyle seçilən, 22-39 yaş aralığındaki on qadınla ortalama 60-90 dakika süren dərin müsahibəler yapılmıştır. İştirakçıların həyat yoldaşıleri qanunsuz maddə kullanan, tək və ya birdən çox maddə istifadəsi tarixçəsi bulunan və müalicə sürecinde olan kişilərdir.

Görüşmeler Yorumlayıcı Fenomenoloji Analiz (Interpretative Phenomenological Analysis, IPA) kullanılarak çözümlenmiştir. Bu yaklaşım, bir təcrübəimin toplum genelinde ne kadar yaygın olduğunu sayısal olaraq ölçmekten çok, insanların yaşadıkları olaylara nasıl anlam verdiklerini ayrıntılı bdaxiliimde incelemeyi amaçlar.

Araşdırmada altı əsas tema belirlenmiştir:

• Güvenin kırılması və xəyanət,
• Finansal istikrarsızlık və gələcək qeyri-müəyyənliyi,
• Evlilik və geniş ailə çatışmaları,
• Uşaqların etimadliği və geleceğinin tehlikeye girmesi,
• Yaxın partnyor şiddəti,
• Boşanma ikiləmi.

İştirakçı anlatılarında həyat yoldaşıin maddə istifadəsinın çoğu zaman evlilikten sonra öğrenildiği, qələviı qadınların bu durumun həyat yoldaşıin ailəsi tarafından əvvəlden bilindiğini düşündüğü, ailə gəlirinin maddəye və borclara yöneldiği, qadınların öz ailəlerine bağımlı hâle geldiği və uşaqları evdeki ortamdan uzaklaştırmak zorunda kaldığı aktarılmıştır.

Yaxın partnyor şiddəti anlatıları fiziksel saldırının yanı sıra korkutma, para isteme, iqtisadi mənbəlara el koyma, aşağılama, suçlama və qadının yaşadığı travmanın küçümsenmesini əhatə edir. Buna rağmen qadınların boşanmayı kolay bir çıkış yolu olaraq göremediği; uşaqların geleceği, iqtisadi asılılıq, ailə nüfuzu, boşanma damğası və evlənməmiş bacılarin etkilənebiləceği korkusuyla evlilikte kalmayı dəyərlendirdiği görülmüşdür.

Tədqiqat, bu qadınların yalnız “bağımlı bir həyat yoldaşıle həyatanın zorluklarını” değil, birbirine bağlı çok sayıda baskıyı eyni anda yaşadığını müdafiə edir. Yazarlar bu durumu çok boyutlu bir tez-tezışmışlık olaraq yorumlamakta; qadınların etimadlik, iqtisadi müstəqillık, travma məlumatlı psixi sağlamlıq desteği, barınma, hüquqi müdafiə və toplumsal damgalamayla mücadele alanlarında bütünlhəyat yoldaşıik desteğe ihtiyaç duyduğunu qeyd edir.

Bununla belə araşdırma yalnız on qadınla və tək bir müalicə mərkəzinde yapılmıştır. İştirakçılar həyat yoldaşılerinin müalicəsine aktif bdaxiliimde katılan qadınlardan seçilmiştir. Nəticələr Kashmir’deki və ya başka toplumlarda maddə istifadəsi pozuntusu bulunan kişilərin bütün həyat yoldaşılerine genellenemez. Tədqiqat bir preprinttir və hakem qiymətləndirməsinden gecmemiştir.

Araşdırmanın əsas problemi

Maddə istifadəsi pozuntusu, kişinin maddə istifadəsinı kontrol etmekte zorlandığı, maddəye diğer həyat alanlarından daha çox əvvəllik verdiği və zarar ortaya çıkmasına rağmen istifadəı sürdürebildiği bir durum olaraq ele alınmaktadır. Tədqiqatnın əsas yaklaşımı, bu pozuntusun etkisinin yalnız kullanan kişiyle sərhədlı olmadığıdır.

Bir həyat yoldaşıin maddə istifadəsi ev üçündeki ilətişimi, iqtisadi mənbəların dağılımını, ebeveynlik rollerini, etimad ilişkisini, ailə sərhədlərinı və güc dengesini dəyiştirebilir. Tədqiqat özellikle kişilərin maddə istifadəsi pozuntusunun qadın həyat yoldaşıler üzərindeki nəticələrina fokuslanmaktadır.

Araşdırmacıların yanıt aradığı əsas sual şöyledir:

Maddə istifadəsi pozuntusu bulunan kişilərle yaşayan qadınlar evliliklerini, ailə ilişkilərini, iqtisadi həyatlarını, uşaqlarının geleceğini, etimadliklerini və ayrılma kararlarını nasıl təcrübəimlemekte və anlamlandırmaktadır?

Bu sual kəmiyyət bir müqayisədan çok yaşantının anlamına yöneliktir. Araşdırma, “həyat yoldaşı zorakılıqi kaç qadında görülüyor?” və ya “boşanma riski yüzde kaç artıyor?” suallarına yanıt vermemektedir. Bunun yerine zorakılıq, xəyanət, borc, damgalanma və annelik sualmluluğunun qadınların həyat anlatısında nasıl birlhəyat yoldaşıtiğini incelemektedir.

Tədqiqatnın doldurmayı amaçladığı boşluk

Maddə istifadəsi pozuntusu araşdırmalarının önemli bir bölməü tanı alan kişinin müalicəsi, maddə istifadə örüntüsü, residivetme riski və ya səhiyyə nəticəları üzərine yoğunlaşmaktadır. Bu tədqiqat ise asılılıqla yaşayan həyat yoldaşıin görünmeyen yükünü merkeze taşımaktadır.

Yazarlar özellikle şu konuların birlikte incelenmesi gerektiğini müdafiə edir:

• Evlilik əvvəlsinde və ya sırasında maddə istifadəsinın gizlenmesi,
• Geniş ailənin bilik saklama və ya qadını suçlama rolü,
• Ekonomik mənbəların maddə istifadəsina aktarılması,
• Uşaqların zorakılıq və düzensizliğe tanık olması,
• Qadının həyat yoldaşıini terk etme özgürlüğünü sərhədlayan toplumsal normlar,
• Maddə istifadəsi, iqtisadi asılılıq və yaxın partnyor şiddətinin birlhəyat yoldaşımesi.

Tədqiqatnın özgün katkısı, bu sualnları birbirinden kopuk baş örtüyülar olaraq değil, qadının həyatını çevreleyen bağlantılı bir sistem olaraq yorumlamasıdır.

Yorumlayıcı fenomenologiyak yaklaşım ne anlama geliyor?

Araşdırmada yorumlayıcı fenomenologiya istifadə edilmişdir. Yazarlar bu metodi üç əsas ilkeyle izahktadır:

• Fenomenoloji: İnsanların yaşadıkları təcrübəimin şüurlerinde nasıl ortaya çıktığını incelemek,
• Hermeneutik: Anlamanın bir yorum süreci olduğunu kabul etmek,
• İdiyografi: Büyük nümunəlemlerde ortalama nəticə aramak yerine her bir vakayı ayrıntılı bdaxiliimde incelemek.

IPA yaklaşımında iştirakçı öz həyatını anlamlandırmaya çalışirqen araşdırmacı da iştirakçının bu anlamlandırma sürecini yorumlar. Bu durum “ikiqat hermenevtika” və ya “double hermeneutic” olaraq adlandırılmaktadır.

Dolayısıyla tədqiqatda ortaya çıqan “xəyanət”, “ontoloji güvənsizlik”, “üçbucaqlanma” və ya “məhdudlaşdırılmış agentlik” kimi kavramlar iştirakçıların kullandığı ölçmə puanları deyil. Bunlar araşdırmacıların anlatıları anlamlandırmak üçün kullandığı yorumlayıcı kavramlardır.

Nümunəlem və iştirakçıların özellikleri

Araşdırmaya on qadın katılmıştır. İştirakçıların ortak özellikleri şöyle bildirilmişdir:

• Yaşları 22 ilə 39 arasındadır.
• Maddə istifadəsi pozuntusu bulunan kişilərle evlidirler.
• Həyat yoldaşıleri tək bir qanunsuz maddə və ya birden çox maddə kullanmıştır.
• Həyat yoldaşıleri Srinagar’daki bir asılılıq müalicə mərkəzinde müalicə görməktedir.
• Qadınlar həyat yoldaşılerinin müalicə sürecine aktif bdaxiliimde katılmaktadır.
• Dördü okuryazar deyil; altısı okuryazar olaraq tərif edilmişdir.
• Ailəlerin aylık gəlirinin 10.000-30.000 aralığında olduğu bildirilmişdir; bu cümlede para birimi açıkça belirtilmemiştir.
• İştirakçılar kırsal və kentsel yerlhəyat yoldaşıimlerden gelmektedir.

Amaçlı nümunəleme istifadə edilmişdir. Bu metodde iştirakçılar toplumun tamamını statistik olaraq temsil etmek üzəre təsadüfi seçilmez. Araşdırma sualsuyla birbaşa əlaqəli təcrübəime sahip oldukları üçün seçilirler.

Müalicə mərkəzinden iştirakçı seçilmesinin anlamı

İştirakçılara asılılıq müalicə mərkəzi üzərindən ulaşılması, hassas və damgalanmış bir konuda qadınlarla etimadli bdaxiliimde temas kurulmasını kolaylaştırmıştır. Yazarlar, toplum üçünde ailəlerin maddə istifadəsinı izahktan çekindiğini və müalicə mərkəzinin hədəf gruba ulaşmak üçün uygulanabilir bir alan sağladığını qeyd edir.

Ancaq bu seçim metodi nümunəlemi de sərhədlandırmaktadır. Araşdırmaya:

• Həyat yoldaşıi müalicəye hdaxili başvurmamış qadınlar,
• Həyat yoldaşıinden ayrılmış və ya boşanmış qadınlar,
• Zorakılıq səbəbiyle sığınacaqnde bulunan qadınlar,
• Həyat yoldaşıinin müalicəsine katılmayan qadınlar,
• Maddə istifadəsinı səhiyyə sistemine bildirmeyen ailəler

sistematik olaraq dâhil edilmemiş ola bilər. Bu səbəbdən tədqiqat, müalicəye erişebilən və həyat yoldaşıin müalicəsine katılan qadınların təcrübəimlerini daha çox yansıtmaktadır.

Görüşmeler nasıl yapıldı?

Araşdırmacılar sosyal hizmet alanından gelmektedir. Görüşmeler Srinagar’daki asılılıq müalicə mərkəzinde gerçeklhəyat yoldaşıtirilmiş və ortalama 60-90 dakika sürmüştür.

İştirakçılara araşdırmanın amacı açıklanmış və sözlü onam alınmıştır. Bazı iştirakçılar ses kaydına izin məlumatrken qələviıları yalnız yazılı not tutulmasını seçim etmiştir. Ses qeydlarının araşdırma tamamlandıktan sonra imha edildiği qeyd olunur.

İştirakçıların gerçek isimleri kullanılmamış, anlatılar takma adlar və ya iştirakçı numaralarıyla sunulmuştur. Görüşme metinlerinde sessizlik, ağlama və benzeri durumları göstermek üzəre sembolik işaretlerin kullanıldığı bildirilmişdir.

Dil və çeviri süreci

Görüşmelerin yerel dilde yapıldığı, metinlerin daha sonra İngilizceye çevrildiği anlaşılmaktadır. Yerel və gündəlik ifadelerin benzersiz anlam taşıdığı durumlarda bunların korunduğu və ardından İngilizce izahlarının məlumatldiği qeyd edilmişdir.

Bu yaklaşım kültürel anlamı korumayı amaçlasa da çeviri süreci qələviı riskler taşır. Bir ifadenin tonunun, mecazının və ya ailə ilişkilərindeki özel anlamının İngilizceye tam aktarılması her zaman mümkün olmayabilir. Tədqiqat, çevirinin kim tarafından yapıldığını, müstəqil ikinci bir çevirmenin bulunup bulunmadığını və ya geri çeviri yapılıp yapılmadığını ayrıntılı bdaxiliimde izahmaktadır.

Analiz süreci

Verilərin tümevarımsal bdaxiliimde analiz edildiği bildirilmişdir. Süreç şu aşamalardan ibarətdir:

1. Görüşme metinlerini tekrar tekrar okuyarak məlumatye aşina olma,
2. Anlamlı bölməleri belirleyerek kodlama,
3. Benzer kodları ilk temalar altında toplama,
4. Temaları daha geniş üst kategorilər hâlinde düzenlike,
5. Veri ilə temalar arasında tekrar tekrar giderek yorumları gözden gecirme,
6. Fərqlı vakalar arasındaki bağlantıları ortak bir tapıntı yapısında birlhəyat yoldaşıtirme.

Araşdırmada dilin açıklığını artırmak və küçük dil biliksi hatalarını düzeltmek amacıyla Grammarly’nin haqqsiz sürümü istifadə edilmişdir. Yazarlar aracın yalnız dil düzenlikəsik üçün kullanıldığını, əsas fikir və yorumların araşdırmacılara ait olduğunu qeyd edir.

Nitel araşdırmada etimadilirliği artırmak üçün yapılanlar

Tədqiqatda üç etimadilirlik uygulaması bildirilmişdir:

• İştirakçı düzgünlaması: Ön tapıntılar iki iştirakçıya sunulmuş və yorumların təcrübəimleriyle uyğun olup olmadığı suallmuştur.
• Denetim izi: Görüşme metinleri, kodlanmış anlam birimleri, analiz notları və karar qeydlarının saklandığı qeyd edilmişdir.
• Yansıtıcılık günlüğü: Araşdırmacıların görüşmeler və analiz sırasında öz varsayımlarını və emosional tepkilərini kaydettiği bildirilmişdir.

Bu uygulamalar yorumların yalnız araşdırmacıların ön kabullerine dayanması riskini azaltmayı amaçlamaktadır. Bununla belə kodlamanın kaç araşdırmacı tarafından yapıldığı, iki araşdırmacının kodlar üzərinde nasıl uzlaştığı və temalar arası anlaşmazlıkların nasıl çözüldüğü izah edilməmişdir.

Birinci tema: Güvenin kırılması və xəyanət

İştirakçıların önemli bir bölməü həyat yoldaşılerinin maddə istifadəsinı evlilikten sonra öğrendiklerini anlatmıştır. Qadınlar açısından sualn yalnız maddə istifadəsi deyil. Evlilik kararını məlumatrken özlerinden önemli bir gerçeğin saklandığını düşünmeleri, ilişkinin gecmişini və öz kararlarını yenidən sorgulamalarına neden olmuştur.

Bazı iştirakçılar aşk evliliği yapmış, qələviıları görücü usulü evlenmiş, bir iştirakçı ise akrabasıyla evlendiğini aktarmıştır. Fərqlı evlilik bdaxiliimlerine rağmen ortak təcrübəim, etimad duyulan kişinin önemli bir bilikyi gizlediği düşüncəsidir.

Görücü usulü evlilik anlatılarında xəyanət yalnız həyat yoldaşıe atfedilmemektedir. Bazı qadınlar həyat yoldaşılerinin ailəsinin maddə istifadəsinı bildiğini və evlilik əvvəlsinde bunu sakladığını düşünmektedir. Araşdırmacılar bu durumu “kollektiv xəyanət” olaraq yorumlamaktadır.

Bu yorumda evlilik, yalnız iki kişinin özel ilişkisi deyil. Ailəlerin birbirine etimadce sunduğu toplumsal bir müqavilə olaraq görülmektedir. Həyat yoldaşıin ailəsinin bilik saklaması, qadının yanı sıra qadının ailəsinin de aldatılmış və küçük düşürülmüş hissetmesine yol açmaktadır.

İştirakçılar gecmişteki sevgilərini və ya etimadlerini bir hata kimi dəyərlendirmeye başlamış; qələviıları insanlara və yakın ilişkiləre yenidən etimademeyeceğini ifade etmiştir. Araşdırmacılar bu durumu yalnız evlilik doyumunun azalması olaraq değil, kişinin öz həyat öyküsüne duyduğu etimadin yıkılması olaraq izahktadır.

İkinci tema: Finansal istikrarsızlık və gələcək qeyri-müəyyənliyi

Ekonomik kayıp anlatıları tədqiqatnın en güclü ortak noktalarından biridir. Qadınlar həyat yoldaşılerinin haqqini, ailə tasarruflarını, borc olaraq alınan parayı və qələviı durumlarda qadına ait altın kimi kişisel aktivları maddə istifadəsina yönelttiğini anlatmıştır.

Ekonomik baskı fərqlı bdaxiliimlerde ortaya çıkmaktadır:

• Temel ərzaq ihtiyaçlarının qarşılanamaması,
• Qadının öz ailəsinden sürekli para istemek zorunda kalması,
• Uşaqların təhsil giderlerinin anne tarafından və ya anne tarafından büyük ebeveynlerce qarşılanması,
• Qadının aşağı əməkhaqqılı və etimadcesiz işlerde tədqiqatsı,
• Həyat yoldaşıin maddə üçün yaptığı borcların qadının sualmluluğunda kalması,
• Ailənin gələcək üçün tasarruf və ya plan yapamaması.

Araşdırmacılar bu durumu yalnız yoxsulluq olaraq değil, “ontoloji güvənsizlik” kavramıyla yorumlamaktadır. Bu kavram kişinin gündəlik həyatın yarın da belirli ölçüde devam edeceğine ilişkin əsas etimadinin təhrifsını anlatır.

İştirakçılar həyat yoldaşılerinin ertesi gün nerede olacağını, eve hangi durumda döneceğini, çalışıp tədqiqatyacağını və ya zorakılıq gösterip göstermeyeceğini öngöremediklerini aktarmıştır. Dolayısıyla gələcək yalnız iqtisadi baxımdan kötü değil, planlanamaz hâle gelmektedir.

Qadınların zihinsel enerjisi uzun vadeli gelişime değil, o günün yiyeceğini bulmaya, borcu yönetmeye, həyat yoldaşıin davranışını izlemeye və uşaqların etimadliğini sağlamaya yönelmektedir. Tədqiqat bu durumu sürekli kriz idarəetməi üçünde həyatak olaraq tanımlamaktadır.

Ekonomik zorakılıq boyutu

Tədqiqatda “iqtisadi şiddət” üçün ayrı bir ölçmə aparılmamışdır. Ancaq iştirakçı anlatılarında ailə resurslarının izinsiz tüketilmesi, qadının mal varlığının maddə üçün harcanması, borcun qadına yüklenmesi və qadının əsas ihtiyaçlardan yoksun bırakılması kimi örüntüler bulunmaktadır.

Bu anlatılar iqtisadi kaybın tesadüfi bir yan etki olmaktan çıkıp qadının hareket alanını sərhədlayan bir meqanizmaya dönüşebildiğini göstərir. Qadının öz gəliri, etimadli mənzilu və ya ailəsinden müstəqil mənbəları olmadığında zorakılıq ehtiva edən evlilikten ayrılma seçeneği de zəiflamaktadır.

Üçüncü tema: Evlilik və ailə çatışmaları

İştirakçılar evlilikte sevgi, yakınlık, ilgi və birlikte gecirilən zamanın azaldığını anlatmıştır. Bazı qadınlar həyat yoldaşılerinin uzun süre eve gelmemesi səbəbiyle başka bir ilişki yaşadığından şüphelendiklerini, daha sonra maddə istifadəsinı öğrendiklerini belirtmiştir.

Çatışma həyat yoldaşıler arasında kalmamaktadır. Qadının ailəsi ilə həyat yoldaşıin ailəsi de sürece dâhil olmakta; qələviı kayın ailəleri oğullarının maddə istifadəsindan qadını sualmlu tutmaktadır.

Araşdırmacılar bu yapıyı ailə sistemləri yaklaşımındaki “üçbucaqlanma” kavramıyla yorumlamaktadır. İki kişi arasındaki gerilime üçüncü bir kişi və ya grubun dâhil olması başlanğıcta gerilimi azaltıyor kimi görünebilir. Ancaq bu tədqiqatdaki anlatılarda geniş ailəler taraf olmakta və qadın iki ailə arasındaki çatışmanın mərkəzinde kalmaktadır.

Bazı iştirakçılar kayın ailəlerinin:

• Qadını oğullarının maddə istifadəsina neden olmakla suçladığını,
• Qadının ruhsal durumunu sorgulayarak söylediklerini gecersizlhəyat yoldaşıtirdiğini,
• Həyat yoldaşıin davranışını küçümsediğini və ya sakladığını,
• Uşaq sahibi olmanın evlilik sualnlarını çözeceği yönünde baskı yaptığını

aktarmıştır.

Uşaq sahibi olma baskısına maruz kaldığını söyleyen bir iştirakçı ise asılılıq, borc və istikrarsızlık devam ederkən uşaq dünyaya getirmenin sualnu çözmeyeceğini düşünmüş və uşaq sahibi olmayı reddetmiştir. Bu anlatı, qadının annelik kararının da ailə tarafından evliliği koruma aracı olaraq görülebildiğini göstərir.

Dördüncü tema: Uşaqların etimadliği və geleceği

Uşaq sahibi iştirakçıların anlatılarında en güclü kaygı öz həyatlarından çok uşaqlarının geleceğidir. Anneler uşaqların:

• Zorakılıqe tanık olmasından,
• Babanın maddə etkisindeki davranışlarını görməsinden,
• Okulda akranları tarafından damgalanmasından,
• Eğitimlerinin iqtisadi sualnlar səbəbiyle aksamasından,
• Babanın davranışlarını nümunə almasından,
• Güvenli bir baba-uşaq ilişkisinden yoksun kalmasından

endişe etmektedir.

Bazı qadınlar uşaqlarını öz anne və babalarının yanına göndermiş, bir iştirakçı çocuğunu yatılı okula yerlhəyat yoldaşıtirdiğini anlatmıştır. Bu kararlar uşaqları evdeki zorakılıqten və qeyri-müəyyənlikten uzaklaştırmaya yönelik koruyucu önlemler olaraq təqdim olunur.

Ancaq bu koruma stratejilərinin de bedeli vardır. Anne çocuğundan fiziksel olaraq ayrılmakta, uşaq geniş ailə desteğine bağımlı kalmakta və təhsil giderleri qadının ailəsine aktarılır. Böylece etimadliği sağlamak üçün çekirdek ailə parçalanmaktadır.

Tədqiqatda anneler, uşaqların müşahidəledikleri davranışları öğrenebiləceğine ilişkin korkularını yerel atasözleriyle ifade etmiştir. Araşdırmacılar bu anlatıları sosial öyrənmə yanaşmasıyla ilişkiləndirmektedir. Bununla belə tədqiqat uşaqlarda davranış dəyərlendirmesi, psikiyatrik inceleme və ya uzun dövrli izləmə yapmamıştır. Kuşaklar arası akkənd təsərrüfatı iştirakçıların korkusu və araşdırmacıların yorumu səviyyəsindedir.

Bhəyat yoldaşıinci tema: Yaxın partnyor şiddəti

İştirakçıların qələviıları saçından sürüklenme, dövülme, kolunun kırılması, morluklar və para vermediği üçün saldırıya uğrama kimi ağır fiziki zorakılıq təcrübəimleri aktarmıştır.

Zorakılıq yalnız maddə etkisi altındayken gerçeklhəyat yoldaşıen kontrolsüz davranış olaraq anlatılmamaktadır. Para bulamama, maddəye erişememe, yoksunluk, öfke və ev üçündeki güc ilişkiləri de zorakılıqin ortaya çıktığı bağlamlar arasındadır.

İştirakçı anlatıları aşağıdaki zorakılıq bdaxiliimlerini ehtiva edir:

• Fiziksel saldırı,
• Para və ya dəyərli həyat yoldaşıya üçün baskı,
• Aşağılama və qadının onurunu zedeleme,
• Korkutma və öngörülemez davranış,
• Qadının yaşadıklarını inkâr etme,
• Travmaya bağlı olabiləcek unutqanlık kimi sualnları kasıtlı hata olaraq sunma,
• Kayın ailəsinin qadını suçlaması.

Bazı qadınlar uzunmüddətli zorakılıq sonucunda fiziksel acıya qarşı hissizlhəyat yoldaşıtiklerini, ancaq psikolojik acının devam ettiğini söylemiştir. Araşdırmacılar bu anlatıyı “dissosiasiya” və ya travmadan zihinsel uzaklaşma kavramıyla yorumlamaktadır.

Ancaq iştirakçılara klinik dissosiasiya dəyərlendirmesi aparılmamışdır. Bu səbəbdən tədqiqat herhangi bir qadına dissosiativ pozuntu, travma sonrası stress pozuntusu, depresyon və ya başka bir psikiyatrik tanı koymamaktadır. Kullanılan kavramlar anlatıları izahk üçün sunulan fenomenologiyak yorumlardır.

İkincil mağdurlaştırma

Qadınlar yalnız həyat yoldaşıin zorakılıqine değil, yaşadıklarının ailə tarafından gecersizlhəyat yoldaşıtirilmesine de maruz kaldıklarını anlatmıştır. Unutqanlık, ağlama, kararsızlık və ya korku kimi tepkilərin yaşanan zorakılıqle ilişkiləndirilmesi yerine qadının kusuru olaraq görülmesi, araşdırmada ikincil zərərçəkməyə məruz qoyma olaraq şərh olunur.

Bu süreçte qadın hem zorakılıqe uğramakta hem de zorakılıqi izahya çalıştığında yalancılık, delilik və ya yetersizlikle suçlanabilmektedir. Böylece yardım isteyebiləceği sosyal çevre de bir baskı kaynağına dönüşmektedir.

Altıncı tema: Boşanma ikiləmi

İştirakçılar boşanmayı düşündüklerini, ancaq bunu kolayca uygulanabilir bir kişisel seçim olaraq görmədiklerini anlatmıştır. Evlilikte kalmak zorakılıq, xəyanət və iqtisadi yıkımın devamı mənasına gəlirken ayrılmak da fərqlı riskler taşımaktadır.

Boşanmayı zorlaştıran əsas etkenler şunlardır:

• Uşaqların babasız kalacağı korkusu,
• Uşaqların iqtisadi və toplumsal geleceğine ilişkin kaygı,
• Qadının öz gəlirinin və ya mənzilunun bulunmaması,
• Boşanmış qadınlara yönelik toplumsal damgalanma,
• Qadının ailəsinin sorgulanacağı və ya küçük düşürüleceği düşüncəsi,
• Boşanmanın evlənməmiş bacılarin evlilik olasılığını etkiləyebiləceği korkusu,
• Həyat yoldaşıe bir şans daha verme yönündeki ahlaki sualmluluk,
• Sevgi evliliğinden ayrılmanın xəyanət kimi hissedilmesi,
• Boşanma sonrasındaki həyatın bilinsultzliği.

Araşdırmacılar bu durumu “məhdudlaşdırılmış agentlik” və ya “bounded agency” kavramıyla izahktadır. Qadınların seçim yapma qabiliyyəti tamamen yok deyil; ancaq seçimləri iqtisadi asılılıq, ailə normları, toplumsal damga və uşaqların geleceğiyle çevrelenmiştir.

Bu səbəbdən boşanmama kararı her zaman evliliği sürdürmek istemek mənasına gəlmir. Bazı iştirakçılar kişisel etimadliklerinden və xoşbəxtliklarından vazgecmeyi uşaqlarını və ya geniş ailəlerini qoruyan ahlaki bir fedakârlık olaraq dəyərlendirmektedir.

Temaların birbirine bağlanması

Tədqiqatnın en önemli yorumu, altı temanın ayrı sualnlar olmadığıdır. Birbirlerini besleyen bir döngü təşkil edirlar:

1. Maddə istifadəsinın gizlenmesi etimadi yıkar.
2. Maddeye aktarılan mənbəlar iqtisadi bağımlılığı artırır.
3. Ekonomik asılılıq qadının ayrılma qabiliyyətini azaltır.
4. Geniş ailəlerin suçlaması sosyal desteği zəiflatır.
5. Zorakılıq və qeyri-müəyyənlik uşaqların etimadliğini tehdit eder.
6. Uşaqları koruma sualmluluğu qadının evlilikte kalma baskısını artırır.
7. Evlilikte kalma, zorakılıq və iqtisadi kaybın devam etmesine yol açabilir.

Yazarlar bu yapıyı çok boyutlu və ya sistemik tez-tezışmışlık olaraq tanımlamaktadır. Asılılıq başlanğıctaki tetikleyici olsa da qadınların yaşadığı tez-tezışmışlığın sürmesinde iqtisadi bərabərsizlik, ataerkil ailə normları, boşanma damğası və yetersiz destek sistemleri de rol oynamaktadır.

Araşdırmanın önerdiği müdaxilə yaklaşımı

Tədqiqat yalnız maddə kullanan erkeğin müalicəsine odaklanan yaklaşımın yetersiz olduğunu müdafiə edir. Önerilən destek yapısı fərqlı ihtiyaçları eyni anda ele almalıdır:

• Qadının fiziksel etimadliğini dəyərlendiren zorakılıq müdaxiləsi,
• Travma bilikli psikolojik destek,
• Uşaqların etimadliği və ruhsal iyilik hâli üçün dəyərlendirme,
• Ekonomik güclenme və istihdam desteği,
• Güvenli barınma olanakları,
• Hukuki danışmanlık və koruma meqanizmaları,
• Asılılıq müalicəsinde ailə üyelerinin ihtiyaçlarını da diqqəte alma,
• Boşanma və asılılıqla əlaqəli toplumsal damgalamayı azaltma,
• Geniş ailəleri sualmluluk və etimadlik konusunda eğitme.

Bunlar təcrübəsel olaraq sınanmış müdaxiləler deyil. Tədqiqatnın iştirakçı anlatılarından və araşdırmacı yorumundan üretilən uygulama öneriləridir.

Tədqiqatnın güclü tərəfləri

• Damgalanmış və erişilmesi güc bir grubun birbaşa təcrübəimlerine yer vermesi,
• Görüşmelerin 60-90 dakika sürerek ayrıntılı anlatıya olanak sağlaması,
• Her vakayı ayrıntılı inceleyen fenomenologiyak metod kullanması,
• Qadınların ifadelerindeki yerel və kültürel anlamları korumaya tədqiqatsı,
• Ekonomik, ailəvi, toplumsal və etimadlikle ilgili sualnları birlikte dəyərlendirmesi,
• Uşaqların durumunu və boşanma kararındaki toplumsal baskıları görünür kılması,
• İştirakçı düzgünlaması, audit izi və refleksivlik gündəliyi bildirmesi,
• Veri gizliliğinin neden gerekli olduğunu açıkça belirtmesi,
• Finansman və çıkar çatışması beyanı sunmasıdır.

Nümunəlem izahsındaki önemli tutarsızlıklar

Tədqiqatnın metod bölməünde düzeltilmesi və ya açıklanması gereken qələviı sayısal tutarsızlıklar bulunmaktadır:

Bu tutarsızlıklar tədqiqatnın tematik anlatılarını otomatik olaraq gecersiz kılmaz; ancaq nümunəlem özelliklerinin etimadilir bdaxiliimde anlaşılmasını zorlaştırır. Hakemli yayına gecilmeden əvvəl iştirakçı demografisinin düzgünlanması və tək bir tutarlı tabloyla sunulması gerekir.

Etik raporlamadaki eksikler

Tədqiqat, Regional Research Institute bünyesindeki Institutional Ethics Committee’den onay alındığını və şifahi məlumatlandırılmış razılıq kullanıldığını qeyd edir. Bununla belə:

• Etik kurulun tam kurumsal adı,
• Etik onay numarası,
• Onay tarixi,
• Zorakılıq bildiren iştirakçılar üçün uygulanan acil təhlükəsizlik protokolu,
• Zorunlu bildirim və ya yönlendirme süreci,
• Görüşme sonrasında psixososial dəstək sağlanıp sağlanmadığı

izah edilməmişdir.

Yaxın partnyor şiddəti və ciddi travma anlatılarının bulunduğu bir tədqiqatda, iştirakçının görüşme sonrasında etimadliğinin nasıl dəyərlendirildiği önemli bir metod və etik biliksidir.

Diğer metodsel məhdudiyyətlər

• Nümunəlem on kişiyle sərhədlıdır.
• İştirakçılar tək bir müalicə mərkəzinden seçilmiştir.
• Yalnızca qadın həyat yoldaşılerin anlatıları alınmıştır; uşaqlar, həyat yoldaşıler və diğer ailə üyeleriyle görüşülmemiştir.
• İştirakçıların həyat yoldaşılerinin tanısının hangi klinik ölçüt və ya qeydla düzgünlandığı ayrıntılı bdaxiliimde izah edilməmişdir.
• Madde türleri, istifadə süresi və bozukluk zorakılıqi iştirakçı qələviında sistematik bdaxiliimde məlumatlmemiştir.
• Bazı görüşmeler ses kaydı, qələviıları yalnız yazılı notla yürütülmüştür; məlumat ayrıntısı iştirakçılar arasında dəyişmiş ola bilər.
• Çeviri və kültürel anlamın düzgünlanmasına ilişkin müstəqil süreç bildirilmemiştir.
• İştirakçı düzgünlaması yalnız iki qadınla yapılmıştır.
• Temaların kaç iştirakçıda ortaya çıktığı sistematik olaraq raporlanmamıştır.
• Her temanın fərqlı və ya qarşıt nümunəleri yeterince sunulmamıştır.
• Kodlamanın iki yazar arasında nasıl paylaşıldığı izah edilməmişdir.
• Qadınların psixi sağlamlıqna ilişkin klinik ölçmə aparılmamışdır.
• Zorakılıq, iqtisadi kayıp və ya uşaq nəticəları müstəqil qeydlarla düzgünlanmamıştır.
• Tədqiqat kəsiktsel keyfiyyətiktedir; təcrübəimlerin müalicə ilərledikçe nasıl dəyiştiği izlenmemiştir.
• Tədqiqat hakem qiymətləndirməsinden gecmemiştir.

Tədqiqatnın söylediği

Tədqiqat, görüşülen qadınların həyat yoldaşılerinin maddə istifadəsinı yalnız bireysel bir səhiyyə problemi olaraq həyatadığını göstərir. İştirakçıların anlatılarında maddə istifadəsi etimad kaybı, iqtisadi yoksunluk, geniş ailə çatışması, uşaqların korunması, yaxın partnyor şiddəti və boşanma baskısıyla birlhəyat yoldaşımektedir.

Tədqiqat, qadınların evlilikte kalma kararlarının yalnız həyat yoldaşılerine bağlılıqla açıklanamayacağını göstərir. Uşaqların geleceği, gelir eksikliği, barınma, ailə nüfuzu və boşanma damğası karar alanını sərhədlamaktadır.

Tədqiqat ayrıca maddə istifadəsi pozuntusu müalicəsinin yalnız tanı alan kişiye yönelmesinin həyat yoldaşı və uşaqların ihtiyaçlarını görünmez bırakabiləceğini müdafiə edir.

Tədqiqatnın söylemediği

Bu tədqiqat, maddə istifadəsi pozuntusu bulunan bütün kişilərin həyat yoldaşılerine zorakılıq uyguladığını göstərmir.

İştirakçıların aktardığı təcrübəimlerin Kashmir’deki bütün qadınlarda və ya başka ölkəlerde eyni tezlikta görüldüğünü qanıtlamamaktadır.

Maddə istifadəsinın tek başına zorakılıqe neden olduğunu gösteren nedensel bir tasarım kullanılmamıştır. Zorakılıqin ortaya çıkışında gender ilişkiləri, iqtisadi güc, ailə normları və başka etkenler de rol oynayabilir.

Qadınlara depresyon, travma sonrası stress pozuntusu, dissosiativ pozuntu və ya başka bir klinik diaqnoz konmamıştır.

Uşaqların iləride maddə kullanacağını, zorakılıq uygulayacağını və ya qəti olaraq psikolojik bozukluk geliştireceğini göstərmir.

Boşanmanın her iştirakçı üçün en etimadli və ya en uygun seçenek olduğunu söylememektedir. Ayrılma kararının etimadlik, hüquq, iqtisadi durum və kişisel koşullara göre dəyərlendirilmesi gerekir.

Önerilən iqtisadi, hüquqi və travma məlumatlı müdaxiləlerin etkisini təcrübəsel olaraq sınamamıştır.

Geçmiş, bu gün və gələcək açısından önemi

Geçmişte asılılıq çoğu zaman maddəyi kullanan bireyin pasiyentlığı və müalicəye uyumu üzərindən ele alınmıştır. Bu tədqiqat, ailə üyelerinin özellikle de qadın həyat yoldaşılerin “ikincil mağdur” və ya yalnız qayğı veren kişi olaraq değil, öz etimadlik və səhiyyə gereksinimleri bulunan bireyler olaraq dəyərlendirilmesi gerektiğini vurğulayır.

Bugün açısından araşdırmanın en güclü mesajı, asılılıq müalicə merkezlerinin həyat yoldaşı zorakılıqi və ailə etimadliği açısından önemli temas noktaları olduğudur. Qadının həyat yoldaşıini müalicəye getirmesi, özsinin etimaddə olduğu mənasına gəlmir. Sağlık və sosyal hizmet işçilərının asılılıq müalicəsi sırasında həyat yoldaşıin etimadliği, iqtisadi durumu və uşaqların koşullarını ayrı olaraq dəyərlendirmesi gerekebilir.

Gelecekte daha geniş və fərqlı nümunəlemlerle yürütülecek araşdırmalarda müalicəye erişmeyen ailəler, boşanmış qadınlar, sığınma evlerinde bulunan qadınlar, uşaqlar və fərqlı maddə istifadə örüntüleri incelenebilir. Boylamsal tədqiqatlar, həyat yoldaşıin müalicəye başlaması, residivetmesi və ya iyiləşmesi sırasında ailə ilişkilərinin nasıl dəyiştiğini gösterebilir.

Tədqiqatnın Metodu və Tapıntıları

Teknik metod özeti

Altı ana tapıntınun özeti

Veri paylaşımı və etik bilikler

• Görüşme metinleri hassas və tanımlayıcı həyat təcrübəimleri daxilierdiği üçün kamuya açık paylaşılmamaktadır.
• İştirakçıların gerçek isimleri kullanılmamıştır.
• Sözlü biliklendirilmiş onam alınmıştır.
• İştirakçıların araşdırmadan nəticə doğurmadan çekilme hakkı olduğu qeyd edilmişdir.
• Etik onayın Regional Research Institute bünyesindeki Institutional Ethics Committee’den alındığı yazılmıştır.
• Etik kurul numarası və onay tarixi məlumatlmemiştir.
• Tədqiqat xarici maliyyəman almamıştır.
• Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Nəticəların teknik olaraq nasıl okunması gerekir?

Bu araşdırmada yüzde, ortalama fərq, p dəyəri və ya etki büyüklüğü hesaplanmamıştır. Temaların bulunması, bu təcrübəimlerin on iştirakçının tamamında eyni bdaxiliimde və ya eyni zorakılıqte görüldüğü mənasına gəlmir.

Temalar, görüşmelerdeki əhəmiyyətli örüntülerin araşdırmacılar tarafından bir araya getirilmesiyle yaradılmışdır. Dolayısıyla tapıntıların gücü statistik temsilden değil, anlatıların ayrıntısından, temalar arası tutarlılıktan və kültürel bağlamın açıklanmasından gelmektedir.

Tədqiqatda şəkil, grafik, laboratuvar ölçməü, psikolojik ölçek, biyolojik nümunə, klinik test və ya təcrübəsel müdaxilə mövcud deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

• Tədqiqatnın tam özgün adı: The Relational Fallout of Addiction: A Phenomenological Study of Wives Navigating a Partner's Substance Use Disorder
• Yazarlar və düzgün sıraları: 1. Faryalla Farooq Parray, 2. Saima Farhad
• Həyat yoldaşı birinci yazar/ortaq töhfə: Həyat yoldaşı katkı və ya ortaq birinci müəlliflık beyanı mövcud deyil.
• İletişim yazarı: Faryalla Farooq Parray
• Kurumlar: Faryalla Farooq Parray – University of Kashmir; Saima Farhad – Department of Social Work, University of Kashmir
• SSRN’ye yüklenme tarixi: 19 Haziran 2026
• Yayın ilı: 2026
• DOI: 10.2139/ssrn.6960539
• DOI bağlantısı:https://doi.org/10.2139/ssrn.6960539
• Yayın platformu: SSRN
• Resmî tədqiqat bağlantısı:https://ssrn.com/abstract=6960539
• Hakemli dergi: Hakemli bir dergide yayımlanmış və ya kabul edilmiş ayrı bir sürüm düzgünlanamamıştır.
• Özgün yayınevi: Ayrı bir akademik dergi və ya yayınevi biliksi düzgünlanamamıştır.
• Hakemlik durumu: Bu tədqiqat bir preprinttir və hakem qiymətləndirməsinden gecmemiştir.
• Mənbə türü: Nitel preprint araşdırma məqaləsi və yorumlayıcı fenomenologiyak tədqiqat
• Araşdırma alanı: Sosyal hizmet, asılılıq tədqiqatları, ailə araşdırmaları, gender və yaxın partnyor şiddəti
• Finansman: Dış maliyyəman alınmadığı bildirilmişdir.
• Çıkar çatışması: Potansiyel çıkar çatışması bildirilmemiştir.

PDF’nin görünür sayfalarında yazar adları və kurumsal bağlantılar yer almamaktadır. Yazar sıralaması, kurumlar, əlaqə müəllifi, DOI və SSRN qeyd tarixi rəsmi SSRN kaydından düzgünlanmıştır.

Bu daxilierik yüklenen 26 sayfalık PDF’nin tamamı incelenerek hazırlanmıştır. PDF xariciında kalan bilimsel tapıntılar məqaləye eklenmemiştir. Dış mənbə kontrolü yalnız yazar, kurum, DOI, yayın tarixi, platform və hakemlik durumu kimi bibliyografik kimlik biliklerinin düzgünlanmasıyla sərhədlandırılmıştır.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətlərı; on kişilik və tek merkezli amaçlı nümunəlem, yalnız müalicə sürecine katılan həyat yoldaşılere ulaşılması, görüşmelerde fərqlı qeyd metodlerinin kullanılması, çeviri düzgünlama sürecinin sərhədlı açıklanması, klinik və ya kəmiyyət ölçmə bulunmaması, iştirakçı demografisindeki daxili tutarsızlıklar və etik kurul biliklerinin eksik raporlanmasıdır.

Bilimsel uyarı: Bu tədqiqat hakem qiymətləndirməsinden gecmemiş bir preprinttir. Nəticələr on iştirakçının subyektl və bağlama özgü anlatılarına əsaslanır. Araşdırma, maddə istifadəsi pozuntusu bulunan bütün kişilərin zorakılıq uyguladığını, bütün həyat yoldaşılerin eyni təcrübəimleri yaşadığını və ya gözlenen sualnların yalnız maddə istifadəsindan mənbəlandığını göstərmir.

Təhlükəsizlik uyarısı: Tədqiqatda ciddi yaxın partnyor şiddəti anlatıları bulunmaktadır. Bu bölmə bilimsel tədqiqatnın tapıntılarını aktarmaktadır; bireysel etimadlik, hüquqi süreç və ya klinik dəyərlendirme yerine gecmez.