Ailə daxili zorakılıq yalnız tək bir fiziki hücumdan ibarət deyil. Qorxutma, təhdid, cinsi məcburetmə, iqtisadi resurslara nəzarət etmə, şəxsi sosial çevrəsindən uzaqlaşdırma, uşaqları təzyiq vasitəsi kimi istifadə etmə və davamlı psixoloji nəzarət kimi davranışların yaratdığı bir güc və nəzarət örüntüsü şəklində inkişaf edə bilər.

Aliaa Helal tarafından hazırlanan Domestic Violence Policy başlıqlı çalışma, yaxın partnyor zorakılığı tətbiq edən şəxslərə yönəlik iki geniş yayılmış müdaxilə yanaşmasını müqayisə edir: Duluth Modeli və koqnitiv davranışçı terapiya. Çalışma daha sonra üçüncü bir seçim olaraq Qəbul və Öhdəlik Terapiyası əsaslı bir siyasət təklif edir.

Duluth Modeli, yaxın partnyor zorakılığıni fərdi qəzəb və ya psixiatrik problemlərdən əvvəl ictimai güc münasibətləri ilə izah edir. Modelin əsas fərziyyəsinə görə şəxs hökmran mədəni strukturlar, bəzi kişilərin partnyorlarını idarə etmək hüququna malik olduqlarını düşünmələrini dəstəkləyə bilər. Müdaxilə bu nedenle şiddeti yalnız nəzarət itkisi olaraq deyil, sistematik hökmranlıq davranışının hissəsi kimi ele alır.

Duluth proqramında istifadə edilən “Güc və Nəzarət Çarxı”; korkutma, emosional istismar, izolyasiya, ekonomik istismar, şəxs imtiyazı, məcburetmə və təhdid, uşaqlardan istifadə, kiçiltmə, inkar və günahlandırma kimi davranışları eyni nəzarət düzəninin hissələri olaraq göstərir.

Bunun karşısında “Bərabərlik Çarxı”; danışıq və ədalət, iqtisadi ortaqlıq, paylaşılan məsuliyyət, məsuliyyətli valideynlik, dürüstlük, hesabatlılıq, etibar, dəstək, hörmət və təhdid ehtiva etməyən davranışları önə çıxarır. Məqsəd yalnız fiziki zorakılığın kəsilməsi deyil, münasibətin nəzarət və hökmranlıqdan bərabərliyə doğru yenidən qurulmasıdır.

Bilişsel davranışçı terapiya isə şiddeti öyrənilmiş düşüncə və davranış örüntüləri ilə əlaqələndirir. Zorakılıq tətbiq edən şəxsin partneri, ilişkiler, qadınlar, güc və münaqişə hakkındaki təhrif olunmuş inanclarının müəyyən edilməsi; zorakılığa aparan düşüncə zəncirinin kəsilməsi və ünsiyyət, problem həlli, qəzəb idarəetməsi və zorakılıq ehtiva etməyən davranış bacarıqlarının öyrədilməsi hədəflənir.

Çalışmada aktarılan köhnə tədqiqat nəticələri ardıcıl deyil. Bəzi qiymətləndirmələr Duluth Modeli’nin təkrar zorakılıq və partnyor bildirişlərində kiçik azalmalarla əlaqəli olduğunu bildirərkən bazı çalışmalar proqramı tamamlayanların əhəmiyyətli bir hissəsinin yenidən zorakılıq tətbiq etdiyini göstərmişdir. Oxşar şəkildə bazı meta-analizlərdə BDT üçün əhəmiyyətli təsir tapılmadığı halda başka bir sahə çalışmasında BDT’nin Duluth yaklaşımından daha aşağı təkrar cinayət nisbəti ilə ilişkili olduğu aktarılmıştır.

Bu ziddiyyətlər, “hansı terapiya daha təsirlidir?” sualının yalnız proqram adına baxılaraq cavablandırıla bilməyəcəyini göstərir. Katılımcıların risk səviyyəsi, programı tamamlama nisbəti, məhkəmə məcburiyyəti, tətbiq edənin təlimi, müdaxilə müddəti, eyni vaxtlı maddə istifadəsi müalicələri və təkrar zorakılıqin polis qeydiyla mı yoksa partner bildirimleriyle mi ölçüldüyü nəticələri dəyişdirə bilər.

Makalenin önerdiği üçüncü yaklaşım Qəbul və Öhdəlik Terapiyasıdir. ACT, zorlayıcı düşüncə və duyguları ortadan kaldırmaya çalışmak yerine şəxsin bunlarla şiddete başvurmadan kalabilmesini, davranışlarını seçtiği değerlere görə yönlendirmesini və psikolojik esnekliğini geliştirmesini amaçlar.

ACT yaklaşımında şəxsin qəzəb, qısqanclıq, reddedilme, utanç və ya nəzarət kaybı hissini yaşaması ilə bu duygular doğrultusunda zorakılıq uygulaması birbirinden ayrılır. İstenmeyen hiss və düşüncelerin bulunması kaçınılmaz ola bilər; lakin bunların davranışı zorunlu olaraq belirlemesi gerekmez.

Çalışma ACT’nin altı əsas sürecini vurgulamaktadır:

1. Kabul,
2. düşüncelerle arasına mesafe koyma,
3. şimdiki anla temas,
4. bağlamsal benlik,
5. değerlerin müəyyən edilməsi,
6. değerlerle uyumlu kararlı eylem.

Bu süreçler yoluyla katılımcının “Öfkelendiğimde nəzarət etmeliyim”, “Partnerim bana karşı çıktığında hörmətsızlık yapıyor” və ya “Bu duygudan kurtulmanın tek yolu saldırmaktır” kimi düşünceleri sorgusuz gerçekler olaraq izlemek yerine zihinsel olaylar olaraq görmesi hedeflenir.

Makalenin dayandığı ACT və ACTV tədqiqatları, programlara katılan erkeklerde bazı tekrar suç və zərərçəkən bildirimi sonuçlarının Duluth və ya ənənəvi BDT programlarından daha olumlu olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte çalışma bu kanıtları, bütün zorakılıq tətbiq edən şəxslərə uygulanabilecek kesin nəticələr olaraq değerlendirmemelidir.

Siyasət önerisi, zorakılıq tətbiq edən şəxslərə ACT temelli programlar verilmesini; şiddete maruz kalan kişilerin travma belirtileri və gelecekteki ilişkileri üçün bilişsel davranışçı dəstək almasını öngörmektedir. Metnin ilerleyen bölümlerinde ACT’nin travma yaşamış ebeveynler və uşaqlarla ilişkili yararları də tartışılmaktadır.

Lakin önerinin sınırları tam olaraq çizilmemiştir. Şiddete maruz kalanlara ACT mi, BDT mi yoksa her ikisinin mi sunulacağı; törədən və zərərçəkən programlarının birbirinden nasıl ayrılacağı; uşaqların etibarliği; yüksek riskli vakaların nasıl tespit edileceği və terapiya ilə ceza adaleti tedbirlerinin nasıl koordine edileceği açıklanmamaktadır.

Çalışmanın en tartışmalı önerisi, ailə içi şiddetle suçlanan lakin hakkında ceza davası və ya mahkûmiyet bulunmayan kişilerin də ACT programına alınmasıdır. Metin bunu gelecekteki saldırıları önlemenin yolu olaraq sunmaktadır; lakin masumiyet karinesi, yanlış suçlama, gönüllü katılım, hüquqi etiraz və proqram kararını verecek makam kimi konuları ele almamaktadır.

Bu səbəbdən çalışma, uygulanmaya hazır və kanıtlanmış bir ulusal siyasət sunmaktan çox, ACT’nin törədən müdahale programlarında daha fazla değerlendirilmesi gerektiğini savunan bir siyasət taslağı olaraq okunmalıdır.

Ailə İçi Zorakılıq ilə Yakın Partner Şiddeti Eyni Şey mi?

Məqalə “domestic violence” və “intimate partner violence” kavramlarını böyük ölçüdə birbirinin yerine kullanmaktadır. Bununla birlikte iki kavramın kapsamı tamamen eyni deyildir.

Yakın partner şiddeti, mevcut və ya önceki həyat yoldaşı, sevgili ya də romantik partnerler arasında gerçekleşen fiziksel, cinsel, psikolojik və ya ekonomik şiddeti ifade eder.

Ailə daxili zorakılıq isə daha geniş biçimde uşaqlara, yaşlılara və ya eyni hanedeki başka ailə üyelerine yönelen şiddeti də kapsayabilir.

Çalışmanın değerlendirdiği Duluth, BDT və ACTV programları ağırlıklı olaraq qadın partnerlerine zorakılıq uygulayan və çox vaxt adalet sistemi tarafından müdahaleye yönlendirilen erkeklere odaklanmaktadır. Bu səbəbdən makalenin sübut tabanı bütün ailə içi zorakılıq türlerini eşit ölçüde temsil etmez.

Şiddetin Güc və Nəzarət Örüntüsü Olması

Çalışma ailə içi şiddeti, başka bir şəxs üzerinde güc elde etmek və ya mevcut kontrolü sürdürmek üçün kullanılan davranışlar bütünü olaraq diaqnozmlamaktadır.

Bu davranışlar arasında şunlar bulunabilir:

• Fiziksel saldırı və ya saldırı tehdidi,
• cinsi məcburetmə,
• hakaret, aşağılama və sürekli eleştiri,
• telefon, hareket və sosyal ilişkileri denetleme,
• kişiyi ailesinden və dostlarından uzaklaştırma,
• paraya və ya çalışma imkânına erişimi sınırlama,
• uşaqları təhdid və ya təzyiq aracı olaraq kullanma,
• şiddeti inkâr etme və sorumluluğu mağdura yükleme.

Bu bakış, fiziksel saldırıların birbirinden bağımsız qəzəb patlamaları olaraq değerlendirilmesine karşı çıkar. Fiziksel zorakılıq daha geniş bir nəzarət sisteminin yalnız görünür bölümü ola bilər.

Çalışmanın Siyasət Sorusu

Məqalə üç əsas siyasət sorusu etrafında ilerlemektedir:

1. Duluth Modeli təkrar zorakılıqi və mağduriyeti azaltıyor mu?
2. Bilişsel davranışçı terapiya zorakılıq davranışına yol açan düşüncə və beceri sorunlarını değiştirebiliyor mu?
3. Qəbul və Öhdəlik Terapiyası, iki yaklaşımın sınırlılıklarını aşan daha etkili bir seçenek ola bilər mi?

Müəllif yalnız tedavi modellerini açıklamakla kalmaz; ACT’yi kamusal siyasət hâline getirmeyi və adalet ilə ruh sağlığı sistemleri üzerinden yaygınlaştırmayı təklif edir.

Duluth Modeli Nasıl Ortaya Çıktı?

Duluth Modeli 1981 yılında Duluth, Minnesota’daki Domestic Abuse Intervention Project içinde geliştirilmiştir. Model, feminist və toplumsal öğrenme yaklaşımlarından etkilenmiş bir psikoeğitim programıdır.

Modelin əsas varsayımları şunlardır:

• Zorakılıq yalnız kontrolsüz öfkenin sonucu deyildir.
• Zorakılıq uygulayan şəxs davranışını güc elde etmek üçün kullanabilir.
• Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, şəxs imtiyazı və qadınların ikincil konumu bu davranışları dəstəkleyebilir.
• Failin davranışı diaqnozması və məsuliyyət üstlenmesi gerekir.
• İlişki, hâkimiyet yerine bərabərlik ilkeleriyle yeniden kurulmalıdır.

Duluth yaklaşımı bu nedenle zorakılıq uygulayan şəxsin yalnız stresini azaltmaya və ya öfkesini boşaltmasına odaklanmaz. Nəzarət hakkına sahip olduğu düşüncesini, partnerini suçlamasını və şiddeti küçümsemesini değiştirmeye çalışır.

Güc və Nəzarət Çarxının Sekiz Alanı

Bərabərlik Çarxı Ne Öneriyor?

Duluth Modeli yalnız zararlı davranışları diaqnozmlamaz. Bunların yerine geçmesi gereken ilişki davranışlarını də öğretmeyi amaçlar.

Duluth Modeline İlişkin Aktarılan Sübutlar

Məqalə, Babcock, Green və Robie tarafından yapılan 22 çalışmalık meta-analizi Duluth Modeli lehine əsas sübut olaraq kullanmaktadır.

PDF’de aktarıldığı biçimiyle incelemede:

• Beş deneysel çalışma,
• 17 yarı deneysel çalışma,
• polis kayıtlarına dayanan təkrar zorakılıq ölçümleri,
• partnerlerin bildirdiği mağduriyet ölçümleri

değerlendirilmiştir.

Məqalə, Duluth programına katılanların programa katılmayanlara görə daha düşük təkrar zorakılıq gösterdiğini və partnerlerinin daha az zorakılıq bildirdiğini aktarmaktadır.

Bununla birlikte yarı deneysel çalışmaların 13’ünde programı bırakanların karşılaştırma grubu olaraq kullanıldığı belirtilmektedir. Programı tamamlayanlarla bırakanlar arasında motivasyon, risk səviyyəsi, həyat koşulları və ya adalet sistemi gözetimi baxımından başlangıçtan itibaren farklılık bulunabilir.

Bu səbəbdən gözlenen farkın ne kadarının programdan, ne kadarının iştirakçı seçiliminden kaynaklandığı kesin deyildir.

Duluth Programını Tamamlamak Şiddeti Tamamen Bitirdi mi?

Məqalə Herman və dostlarının uzun süreli izleme çalışmasını də aktarmaktadır. Bu çalışmaya görə proqram katılımcılarının üçte birinden fazlası yeniden suç işlemiştir.

Buna rağmen katılımcıların ortalama olaraq:

• Fiziksel saldırganlıklarında,
• duygusal saldırganlıklarında,
• sözlü saldırganlıklarında,
• şiddeti dəstəkleyen tutumlarında

azalma bildirilmiştir.

Bu nəticə, törədən müdahale programlarının “tamamen başarılı” və ya “tamamen başarısız” biçiminde ikili değerlendirilmesinin yetersizliğini göstərir. Tutum və bazı davranışlar iyileşirken ciddi bir iştirakçı grubu yeniden zorakılıq uygulayabilir.

Bilişsel Davranışçı Terapiya Şiddeti Nasıl Açıklıyor?

BDT yaklaşımı, zorakılıq davranışının öncesinde düşünceler, yorumlar, duygular və öğrenilmiş tepkiler bulunduğunu kabul eder.

Örneğin şəxs:

• Partnerinin fərqli görüşünü hörmətsızlık olaraq yorumlayabilir.
• Kıskançlığı sevginin kanıtı olaraq görə bilər.
• Kontrolü kaybetmenin zayıflık olduğuna inanabilir.
• Şiddeti münaqişəyı bitirmenin etkili yolu olaraq öğrenmiş ola bilər.
• Qəzəb və reddedilme duygularıyla zorakılıq dışında baş etme becerisi geliştirmemiş ola bilər.

BDT, bu düşünceleri görünür kılmayı, doğruluklarını değerlendirmeyi və şiddete uzanan otomatik tepki zincirini kesmeyi amaçlar.

BDT’nin Altı Aşaması

1. Değerlendirme: Zorakılıq örüntüleri, tetikleyiciler, inançlar və risklerin incelenmesi.
2. Yeniden kavramsallaştırma: Davranışın yalnız partnerden və ya dış koşullardan kaynaklanmadığının anlaşılması.
3. Beceri edinimi: İletişim, problem həlli, qəzəb idarəetməsi və zorakılıq içermeyen tepkilerin öğrenilmesi.
4. Beceriyi pekiştirme və uygulama: Rol oynama, modelleme və alıştırmalarla yeni davranışların denenmesi.
5. Genelleme və sürdürme: Öğrenilen becerilerin fərqli münaqişəlarda kullanılabilmesi.
6. İzlem: Değişimin korunması və təkrar zorakılıq riskinin değerlendirilmesi.

BDT Kanıtları Neden Çelişkili?

Məqalə, Smedslund və dostlarının incelemesinden hareketle BDT’nin təkrar zorakılıqi və ya partner mağduriyetini azaltmadığını belirtmektedir.

Lakin eyni bölümde tədqiqat sayıları və metod bilgileri, daha əvvəl anlatılan Babcock meta-analiziyle neredeyse aynen tekrarlanmaktadır. Bu səbəbdən çalışmanın BDT meta-analizini metod baxımından doğru aktardığı söylenemez.

Daha sonra Cotti və dostlarının alan deneyi aktarılmakta və bu çalışmanın BDT’yi Duluth yaklaşımından daha etkili bulduğu belirtilmektedir. Makaleye görə BDT katılımcıları:

• Daha düşük tekrar suç oranı göstermiş,
• zorakılıq yerine kullanılabilecek daha iyi başa çıkma becerileri geliştirmiş,
• nəzarət və hâkimiyet hakkındaki düşüncelerini değiştirmiştir.

Makalenin vardığı nəticə, BDT’nin etkisine ilişkin tədqiqatların tutarlı olmadığıdır.

Eyni Proqram Neden Fərqli Çalışmalarda Fərqli Nəticə Verebilir?

• Katılımcıların başlangıçtaki risk düzeyleri fərqli ola bilər.
• Programlar eyni adla sunulsa bile içerikleri değişebilir.
• Uygulayıcıların eğitim və deneyimleri eşit olmayabilir.
• Katılım gönüllü və ya məhkəmə məcburiyyətinda ola bilər.
• Proqram süresi və oturum sayısı değişebilir.
• Madde kullanımı və başka ruh sağlığı sorunları üçün ek tedaviler bulunabilir.
• Programı bırakanlar analizlere fərqli biçimde dâhil edilebilir.
• Tekrar zorakılıq polis qeydi, mahkûmiyet və ya partner bildirimiyle ölçülebilir.
• İzlem süreleri birbirinden fərqli ola bilər.
• Şiddete maruz kalan kişilere ulaşma və takip oranları düşük kalabilir.

Sosyal Öğrenme və Zorakılıq Döngüsü

Makalenin siyasət önerisini dayandırdığı teorilerden ilki sosyal öğrenme yaklaşımıdır. Buna görə uşaqlar yakın ilişkilerdeki davranışları gözlemleyerek neyin normal və kabul edilebilir olduğunu öğrenebilir.

Şiddetin düzenli olaraq yaşandığı bir evde büyüyen uşaq:

• Çatışmaların şiddetle çözülebileceğini,
• gücün karşı tarafı nəzarət etme aracı olduğunu,
• tehdidin ilişki içinde kabul edilebilir olduğunu,
• zorakılıq sonrasında sorumluluğun inkâr edilebileceğini

öğrenebilir.

Bu teori, çocuklukta şiddete maruz kalan herkesin ileride zorakılıq uygulayacağı anlamına gelmez. Məqalə bunun olası öğrenme yollarından biri olduğunu ileri sürmektedir.

Nəzarət Teorisi

Nəzarət yaklaşımında şiddetin əsas işlevi, ilişki içindeki gücü elde etmek və ya korumaktır.

Zorakılıq uygulayan şəxs partnerinin:

• Nereye gideceğini,
• kimlerle görüşeceğini,
• nasıl giyineceğini,
• çalışıp çalışamayacağını,
• parayı nasıl kullanacağını,
• ilişkiyi terk edip edemeyeceğini

belirlemeye çalışabilir.

Şiddete maruz kalan şəxs isə saldırı tehlikesini azaltmak üçün davranışlarını sürekli karşı tarafın muhtemel tepkilerine görə düzenlemek zorunda kalabilir. Bu uyum davranışları özgür razılıq deyil, tehlikeyi yönetme çabası ola bilər.

Bağlanma Teorisi

Məqalə, erken çocuklukta qayğı verenle kurulan münasibətin şəxsin ileriki yakın ilişkileri hakkındaki beklentilerini etkileyebileceğini müdafiə edir.

Güvensiz və ya kaygılı bağlanma deneyimleri:

• Terk edilme korkusu,
• yoğun qısqanclıq,
• başkalarına etibarememe,
• olumsuz benlik algısı,
• partnerin davranışlarını təhdid olaraq yorumlama

kimi süreçlerle ilişkilendirilebilir.

Lakin erken bağlanma sorunlarının şiddeti kaçınılmaz kıldığı söylenemez. Məqalə bu teoriyi tek neden deyil, olası açıklama alanlarından biri olaraq kullanmaktadır.

Kimlik Teorisi

Kimlik teorisine görə davranışlar, şəxsin kendisini və toplumsal rolünü nasıl diaqnozmladığıyla ilə əlaqəlidir.

Bir şəxs erkeklik kimliğini:

• Her durumda güclü görünme,
• duygusal kırılganlığı gizleme,
• partner üzerinde son söz sahibi olma,
• itaatsizliğe gücle karşılık verme

üzerinden kurmuşsa saldırgan davranışı kimliğini korumanın aracı olaraq kullanabilir.

Müdaxilə yalnız “zorakılıq kullanma” demekle yetinmemeli; şəxsin iyi bir həyat yoldaşı, valideyn və ya yetişkin olmanın anlamını yeniden kurmasına yardımcı olmalıdır.

Qəbul və Öhdəlik Terapiyası Nedir?

Qəbul və Öhdəlik Terapiyası, şəxsin zorlayıcı iç deneyimlerini ortadan kaldırmaktan çox bunlarla daha esnek ilişki kurmasını amaçlayan davranışçı terapiya yaklaşımıdır.

ACT’nin əsas hedefi psikolojik esneklik geliştirmektir. Psikolojik esneklik, şəxsin zorlayıcı düşüncə, hiss və ya dürtüler yaşayarkən bile içinde bulunduğu durumu fark edebilmesi və davranışını uzun vadeli değerlerine görə seçebilmesidir.

Zorakılıq bağlamında psikolojik katılık bu biçimlerde görülebilir:

• Öfkenin mutlaka dışa vurulması gerektiğine inanmak,
• kıskançlığı tehlikenin kesin kanıtı saymak,
• reddedilme duygusundan kaçmak üçün nəzarət uygulamak,
• utanma və ya gücsüzlük hissini saldırıyla bastırmak,
• “Aklımdan geçtiyse doğrudur” biçiminde düşünmek.

ACT’nin Altı Əsas Süreci

ACT Egzersizleri Nasıl Kullanılıyor?

Məqalə, katılımcıların zor bir durumda bakabilecekleri öz izleme kartları taşımasını örnek verir. Şəxs gerçek və ya varsayımsal bir olayı aşağıdaki sorular üzerinden inceleyebilir:

• Hangi düşünceye tamamen kapıldım?
• Yaşadığım durumu nasıl değerlendirdim?
• Hangi hiss və ya deneyimden kaçmaya çalıştım?
• Davranışımı nasıl haklı çıkardım?
• Bu davranış seçtiğim değerlere yaklaştırdı mı?
• Eyni durumda değerlerimle uyumlu hangi eylemi seçebilirdim?

Bu çalışma, düşüncenin içeriğini mutlaka ortadan kaldırmaktan çox düşüncenin davranış üzerindeki işlevini değiştirmeyi hedefler.

ACT, BDT və Duluth Modelinden Nasıl Ayrılıyor?

Məqalə ACT’nin Duluth və BDT’nin bütün unsurlarını tek programda birleştirdiğini ileri sürmektedir. Daha ihtiyatlı yorum, ACT’nin güc və nəzarət düşüncelerini, bilişsel süreçleri və davranış değişimini fərqli bir psikolojik esneklik çerçevesinde ele aldığıdır.

ACTV ilə Genel ACT Arasındaki Ayrım

Makalenin kaynaklarından bazıları ACTV, yani Achieving Change Through Value-Based Behavior adlı özel programı araşdırır. ACTV, Qəbul və Öhdəlik Terapiyası ilkelerinin yaxın partnyor zorakılığı uygulayan erkeklere uyarlanmış proqram biçimidir.

Bu ayrım vacibdir:

• ACT geniş bir terapiya modelidir.
• ACTV belirli hedef gruba və suç davranışına görə yapılandırılmış bir müdahaledir.
• ACTV hakkında elde edilen nəticələr bütün ACT uygulamalarının eyni sonucu vereceğini göstermez.
• Programın içeriği, uygulayıcı eğitimi və denetimi sonuçların parçasıdır.

PDF ana metinde çox vaxt genel “ACT” ifadesini kullanırken kaynakçada ACTV adı geçmektedir. Bu səbəbdən proqram kanıtları ilə genel terapiya yaklaşımının kanıtları birbirine karıştırılmamalıdır.

ACT və ACTV İçin Aktarılan Törədən Müdaxiləsi Bulguları

Məqalə Zarling və Russell’ın çalışmasına dayanarak ACT programına katılan kişilərin:

• Başka zorakılıq suçlarıyla daha az karşılaştığını,
• saldırı, soygun və uyuşturucuyla ilişkili başka suç davranışlarını daha az gösterdiğini,
• partnerlerinin Duluth katılımcılarının partnerlerine görə daha az yaxın partnyor zorakılığı bildirdiğini

aktarmaktadır.

Lawrence və dostlarının çalışmasında isə ənənəvi programı tamamlamayanlarda tekrar suç oranının yükseldiği, ACTV grubunda programın yalnız bir bölümünü alan iştirakçılar üçün eyni örüntünün görülmediği belirtilmektedir.

Məqalə bu sonuçları ACT’nin proqram tamamlama güclüğüne karşı daha dayanıklı olabileceği biçiminde yorumlamaktadır.

Bununla birlikte programın kısmen alınmasının yeterli olduğu sonucu dikkatli değerlendirilmelidir. Kısmi katılımın hangi iştirakçılar üçün, hangi risk səviyyəsinde və hangi etibarlik koşullarında yeterli olduğu metinde açıklanmamaktadır.

ACT’nin Ebeveynler İçin Aktarılan Bulguları

Məqalə, ilişki şiddeti yaşamış ebeveynlerle aparılmış bir ACT çalışmasına də başvurmaktadır.

Metne görə ilişki şiddeti və travma:

• Ebeveynlikten alınan doyumu azaltabilir.
• Depresif belirtileri artırabilir.
• Çocukla ilişkide geri çekilmeye yol açabilir.
• Sert valideynlik davranışlarıyla ilişkili ola bilər.
• Olumlu və dəstəkleyici valideynlik stratejilerini zorlaştırabilir.

ACT alan ebeveynlerin daha olumlu valideynlik davranışları bildirdiği aktarılmaktadır. Lakin bu bulgu, ACT’nin ailə içi şiddete maruz kalan bütün kişilerin travmasını tedavi ettiği və ya uşaqlardaki bütün sonuçları düzelttiği anlamına gelmez.

Makalenin Önerdiği Politikanın Hedef Grupları

Siyasət önerisinde birden fazla hedef grup bulunmaktadır:

• Ailə daxili zorakılıq suçundan mahkûm olan şəxslər,
• məhkəmə tarafından müdahale programına yönlendirilen şəxslər,
• ailə içi şiddetle suçlanan lakin hakkında mahkûmiyet bulunmayan şəxslər,
• ruh sağlığı uzmanlarınca programa yönlendirilen şəxslər,
• travma və ilişki güclükleri yaşayan mağdurlar,
• ilişki şiddeti deneyimi bulunan ebeveynler.

Bu grupların riskleri, hüquqi durumları və terapiya ihtiyaçları eyni deyildir. Tek bir proqram və tek bir katılım sistemiyle ele alınmaları uygun olmayabilir.

Mahkûmiyet Bulunmadan Zorunlu Katılım Önerisi

Çalışma, hakkında ailə içi zorakılıq suçlaması bulunan lakin ceza verilmemiş kişilerin də gelecekteki saldırıları önlemek amacıyla ACT programına katılması gerektiğini müdafiə edir.

Bu önerinin cevaplamadığı sorular şunlardır:

• Programa katılımı hangi kurum emredecektir?
• Yalnız iddia zorunlu müdahale üçün yeterli olacak mıdır?
• Yanlış və ya kötü niyetli suçlamalar nasıl ayırt edilecektir?
• Şəxsin karara etiraz hakkı bulunacak mıdır?
• Terapiya kayıtları ceza soruşturmasında kullanılabilecek midir?
• Gizlilik nasıl korunacaktır?
• Risk düşükse daha az müdahaleci seçenek kullanılabilecek midir?
• Programın zərərçəkən etibarliğini gerçekten artırdığı nasıl ölçülecektir?

Bu sorular cevaplanmadan təklif, uygulanabilir bir kamu siyasətsı deyil, geniş bir önleme düşüncesi düzeyinde kalmaktadır.

Şiddete Maruz Kalanlara Yönelik Dəstək

Makalenin başlangıcındaki siyasət önerisi, mağdurlara travma sonrası stres belirtilerini azaltmak və gelecekte sağlıklı ilişkiler kurmalarına yardımcı olmak üçün BDT verilmesini təklif edir.

İlerleyen bölümlerde isə ACT’nin travma yaşamış ebeveynlere və şiddete maruz kalan kişilere də yararlı olduğu ileri sürülmektedir.

Bu iki yaklaşımın:

• Kimlere uygulanacağı,
• hangi belirtilere görə seçileceği,
• birlikte mi yoksa ayrı mı kullanılacağı,
• zorakılıq sürerken terapiya verilmesinin etibarli olup olmadığı,
• barınma və hüquqi korumayla nasıl ilişkilendirileceği

açıklanmamıştır.

Terapiya, etibarlik, ekonomik bağımsızlık, barınma, uşaqların korunması və ya hüquqi dəstək yerine geçmez. Məqalə bu alanları ayrıntılı bir zərərçəkən dəstək sistemi içinde birleştirmemektedir.

Kültürel Uyarlama

Çalışma ACT’nin fərqli toplumlarda uygulanabileceğini, lakin kültürel dəyərlər və zorakılıq hakkındaki kabullere görə uyarlanması gerektiğini belirtmektedir.

Kültürel uyarlama yalnız dil çevirisi deyildir. Aşağıdaki alanları kapsayabilir:

• Toplumsal cinsiyet rolleri,
• ailə və nikah anlayışı,
• boşanma və ayrılmaya ilişkin damgalama,
• geniş ailenin ilişkiye müdahalesi,
• otorite və erkeklik kavramları,
• yardım aramaya ilişkin tutumlar,
• hüquq və sağlamlıq sistemine etibar.

Bununla birlikte kültür, şiddeti haklı çıkaran və ya sorumluluğu ortadan kaldıran gerekçe olaraq kullanılmamalıdır.

Politikanın Uygulanması İçin Gereken Lakin Açıklanmayan Unsurlar

• Programa kabul və dışlama ölçütleri,
• standartlaştırılmış zorakılıq və ölüm riski değerlendirmesi,
• yüksek riskli vakalar üçün acil etibarlik protokolü,
• uygulayıcı eğitimi və sertifikasyonu,
• proqram süresi və oturum sayısı,
• uygulama sadakatinin denetlenmesi,
• madde kullanımı və ruh sağlığı tedavileriyle koordinasyon,
• uşaq qoruma sistemiyle ünsiyyət,
• mağdurla etibarli və gizli takip,
• proqram maliyeti və finansman modeli,
• katılımı bırakma durumunda uygulanacak süreç,
• uzun vadeli təkrar zorakılıq izlemi,
• bağımsız etki değerlendirmesi.

Tekrar Zorakılıq Nasıl Ölçülmeli?

Törədən programlarının başarısı tek bir veri kaynağıyla etibarilir biçimde ölçülemeyebilir.

Çalışmanın tartıştığı tədqiqatlarda bu ölçümlerin fərqli kullanılması, sonuçların birbaşa karşılaştırılmasını zorlaştırmaktadır.

Xərc Etkinliği

Məqalə Duluth və BDT incelemelerinde xərc verisi bulunmadığını açıkça belirtmektedir. ACT siyasətsı üçün də:

• Uzman eğitimi,
• oturum maliyeti,
• məhkəmə və denetimli serbestlik koordinasyonu,
• programı bırakma maliyeti,
• zərərçəkən takip sistemi,
• önlenen təkrar zorakılıqin ekonomik değeri

hesaplanmamıştır.

Bir programın etkili görünmesi, geniş ölçekte uygulanabilir və ya xərc etkin olduğu anlamına gelmez.

Çalışmanın Güçlü Yönleri

• Ailə daxili zorakılıqi yalnız qəzəb sorunu olaraq değerlendirmemesi.
• Güc, nəzarət, biliş, öğrenme, bağlanma və kimlik teorilerini eyni tartışmada buluşturması.
• Duluth Modeli ilə BDT arasındaki kuramsal farkları anlaşılır biçimde göstermesi.
• Köhnə müdahale programlarının çelişkili sonuçlarını görünür kılması.
• Psikolojik esnekliği törədən müdahalesinde vacib değişim mekanizması olaraq tartışması.
• ACT’nin altı əsas sürecini zorakılıq davranışıyla ilişkilendirmesi.
• Proqram tamamlama sorununun müdahale sonuçlarını etkileyebileceğini belirtmesi.
• Kültürel uyarlama ihtiyacını kabul etmesi.
• Mağdurların və uşaqların psikolojik sonuçlarını siyasət tartışmasına katması.
• İleri tədqiqatlar üçün yeni bir müdahale yaklaşımına dikkat çekmesi.

Çalışmanın Əsas Sınırlılıkları

• Hakem değerlendirmesinden geçmiş nihai bir dergi makalesi deyildir.
• Özgün tədqiqat verisi və ya iştirakçı örneklemi bulunmamaktadır.
• Sistematik literatür tarama yöntemi açıklanmamıştır.
• Kaynakların seçilme ölçütleri belirtilmemiştir.
• Çalışma kalitesi üçün biçimsel risk değerlendirmesi yapılmamıştır.
• Smedslund incelemesinin metod bilgileri Babcock meta-analiziyle karıştırılmış görünmektedir.
• Duluth Modeli’nin etkisi köhnə və küçük etkili sonuçlardan hareketle fazla kesin yorumlanmıştır.
• ACT, ACTV və genel dəyər temelli müdahaleler yeterince ayrılmamıştır.
• ACT bulguları ağırlıklı olaraq məhkəmə tarafından yönlendirilmiş kişi örneklemlerine əsaslanır.
• Qadın, LGBTQ+ və ya fərqli ailə yapılarındaki zorakılıq uygulayan şəxslər hakkında yeterli sübut sunulmamıştır.
• Zorakılıq türü, zorakılıq şiddeti və ölüm riski baxımından alt gruplar ayrılmamıştır.
• Zərərçəkən etibarliği siyasətnın merkezî değerlendirme sonucu yapılmamıştır.
• Törədən və mağdurlara sunulacak terapiya modelleri metin boyunca ardıcıl deyil.
• “Suçlanan lakin mahkûm olmayan” kişilere zorunlu terapiya önerisinin hüquqi temeli açıklanmamıştır.
• Yanlış suçlama və usul etibarceleri tartışılmamıştır.
• Programın kim tarafından, hangi süreyle və hangi standartla uygulanacağı belirtilmemiştir.
• Uygulayıcı eğitimi və proqram sadakati üçün ölçüt geliştirilmemiştir.
• Uşaq etibarliği və uşaq qoruma kurumlarının rolü ayrıntılandırılmamıştır.
• Barınma, ekonomik dəstək və hüquqi qoruma kimi zərərçəkən hizmetleri siyasət modeline eklenmemiştir.
• Xərc və xərc etkinliği değerlendirilmemiştir.
• Uzun vadeli izlem və bağımsız değerlendirme planı bulunmamaktadır.

Çalışma Ne Söylüyor?

• Ailə daxili zorakılıqin güc və nəzarət örüntüsü olduğunu söylüyor.
• Duluth Modeli’nin toplumsal cinsiyet və hâkimiyet düşüncelerini hedeflediğini açıklıyor.
• BDT’nin şiddete uzanan düşüncə örüntülerini və beceri eksikliklerini değiştirmeye çalıştığını belirtiyor.
• Duluth və BDT tədqiqatlarının tutarlı nəticə üretmediğini kabul ediyor.
• Çocuklukta gözlenen şiddetin ileriki ilişki davranışlarını etkileyebileceğini savunuyor.
• Bağlanma, nəzarət və kimlik süreçlerinin zorakılıq davranışında rol oynayabileceğini ileri sürüyor.
• Psikolojik esnekliğin saldırganlığı azaltmak üçün vacib olabileceğini savunuyor.
• ACT’nin zorlayıcı hiss və düşüncelere rağmen dəyər temelli davranış seçmeyi öğrettiğini belirtiyor.
• ACT və ya ACTV programlarının bazı tekrar suç sonuçlarında umut verici olduğunu aktarıyor.
• Zorakılıq tətbiq edən şəxslərə ACT temelli müdahale sunulmasını öneriyor.
• Şiddete maruz kalan kişilerin travma və valideynlik ihtiyaçlarının də dəstəklenmesi gerektiğini söylüyor.
• Müdaxiləlerin kültürel bağlama uyarlanmasını öneriyor.

Çalışma Ne Söylemiyor?

• ACT’nin bütün ailə içi zorakılıq failleri üçün kesin olaraq etkili olduğunu kanıtlamıyor.
• Duluth Modeli’nin bütün diğer müdahalelerden üstün olduğunu göstermiyor.
• BDT’nin hiçbir koşulda işe yaramadığını kanıtlamıyor.
• Çocuklukta zorakılıq görən herkesin ileride zorakılıq uygulayacağını söylemiyor.
• Ruh sağlığı sorununun ailə içi şiddetin tek nedeni olduğunu ileri sürmüyor.
• ACT’nin mağdurların etibarlik, barınma və ekonomik dəstək ihtiyaçlarının yerine geçeceğini göstermiyor.
• Zorakılıq uygulayan kişiyle mağdurun birlikte terapiya almasını önermiyor.
• Programın cinayet və ya ağır yaralanma riskini azalttığını birbaşa ölçmüyor.
• Suçlama bulunan her şəxsin gerçekten zorakılıq uyguladığını göstermiyor.
• Mahkûmiyet bulunmadan zorunlu terapinin hukuka uygun və ya etkili olduğunu test etmiyor.
• Önerilen siyasətnın maliyetini hesaplamıyor.
• Ulusal ölçekte uygulanmış bir ACT siyasətsının sonuçlarını değerlendirmiyor.

Siyasət Açısından Əsas Ders

Çalışmanın en vacib katkısı, ailə içi zorakılıq törədən programlarının yalnız məlumat vermek və ya qəzəb kontrolü öğretmekle sınırlı kalmaması gerektiğini göstermesidir.

Güc və nəzarət inançları, bilişsel çarpıtmalar, deneyimden kaçınma, kimlik, bağlanma və davranış becerileri eyni olayda birlikte rol oynayabilir. Bunun əksinə bütün katılımcılara tek proqram uygulamak də yeterli deyildir.

Kanıta dayalı bir siyasət aşağıdaki yapıları birlikte gerektirir:

• Bireysel və ilişki düzeyinde risk değerlendirmesi,
• zərərçəkən etibarliğinin bağımsız biçimde izlenmesi,
• failin ihtiyaç və riskine görə uygun müdahale seçimi,
• uygulayıcı eğitimi və proqram sadakati,
• polis və məhkəmə kayıtlarının partner bildirimleriyle tamamlanması,
• programı bırakma durumunda etibarlik protokolleri,
• madde kullanımı və ruh sağlığı desteğiyle koordinasyon,
• uşaqların etibarliği və iyilik hâli,
• uzun vadeli və bağımsız etki değerlendirmesi.

Çalışmanın Yöntemi və Bulguları

Tədqiqat Tasarımının Özeti

Çalışmanın İzlediği Analitik Yol

1. Ailə daxili zorakılıqin kapsamı və toplumsal önemi açıklanmıştır.
2. Duluth Modeli’nin teorisi və uygulama bileşenleri diaqnoztılmıştır.
3. Duluth yaklaşımına ilişkin köhnə meta-analiz və izlem tədqiqatları özetlenmiştir.
4. BDT’nin teorisi və altı uygulama aşaması açıklanmıştır.
5. BDT’ye ilişkin meta-analiz və alan tədqiqatlarının çelişkili sonuçları aktarılmıştır.
6. Sosyal öğrenme, nəzarət, bağlanma və kimlik teorileri tartışılmıştır.
7. ACT’nin psikolojik esneklik yaklaşımı açıklanmıştır.
8. ACT’nin altı əsas süreci və örnek egzersizleri diaqnoztılmıştır.
9. ACT və ACTV hakkında seçilmiş törədən və valideynlik tədqiqatları özetlenmiştir.
10. ACT’nin kamu siyasətsı olaraq uygulanması önerilmiştir.
11. Kültürel uyarlama, örneklem sınırlılığı və nedensellik sorunları belirtilmiştir.

Çalışmada Kullanılan Başlıca Sübutlar

Duluth və BDT İçin Bulguların Niteliği

Çalışmanın Duluth və BDT hakkındaki əsas sonucu, iki yaklaşım üçün də tamamen tutarlı sübut bulunmadığıdır.

Bu nəticələr iki yaklaşımın içeriğinden bağımsız olaraq programın uygulanma biçiminin, iştirakçı seçiminin və ölçüm yönteminin də vacib olduğunu göstərir.

ACT Siyasət Önerisinin Sübut Zinciri

Siyasət Başarısı İçin Ölçülmesi Gereken Nəticələr

• Polis kayıtlarına geçen yeni ailə içi zorakılıq olayları,
• yeni mahkûmiyetler və qoruma kararları,
• şiddete maruz kalan kişilerin etibarlik və zorakılıq bildirimleri,
• fiziksel olmayan nəzarət və təhdid davranışları,
• programı tamamlama və bırakma oranları,
• şiddeti dəstəkleyen düşünceler,
• psikolojik esneklik,
• madde kullanımı və ruh sağlığı sonuçları,
• uşaqların etibarliği və iyilik hâli,
• programın şəxs başına maliyeti,
• en az birkaç yıllık uzun vadeli təkrar zorakılıq sonuçları.

Gelecek Araştırmalar İçin Gerekenler

• ACTV fərqli və bağımsız tədqiqat ekiplerince yeniden sınanmalıdır.
• ACTV, Duluth və BDT eyni çalışmada birbaşa karşılaştırılmalıdır.
• Programlar eyni müddət, izlem və nəticə ölçütleriyle değerlendirilmelidir.
• Yüksek və düşük riskli iştirakçılar ayrı incelenmelidir.
• Qadın və fərqli cinsiyet kimliklerinden zorakılıq uygulayan şəxslər tədqiqatya dâhil edilmelidir.
• Eyni cinsiyetli və fərqli ilişki biçimlerindeki yaxın partnyor zorakılığı değerlendirilmelidir.
• Programın zorunlu və gönüllü katılımdaki etkileri karşılaştırılmalıdır.
• Zərərçəkən etibarliği və törədən davranışı eyni tədqiqatda birlikte izlenmelidir.
• Programı bırakanlar analiz dışında bırakılmamalıdır.
• Uygulayıcı eğitimi və programa bağlılık bağımsız olaraq denetlenmelidir.
• ACT’nin hangi psikolojik mekanizmalar üzerinden etkili olduğu sınanmalıdır.
• Programın kültürel uyarlamaları ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
• Mahkûmiyet bulunmadan müdahale önerisinin hüquqi və etik sonuçları incelenmelidir.
• Mağdurlara sunulacak ACT və BDT programlarının etibarliği və etkinliği ayrı araştırılmalıdır.
• Xərc etkinliği və kamu kaynaklarının alternatif kullanımları karşılaştırılmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Çalışmanın tam özgün adı:Domestic Violence Policy

Müəllifların tam listesi və sıralaması: Aliaa Helal. Çalışma tek yazarlıdır.

Həyat yoldaşı katkı və ya həyat yoldaşı birinci yazarlık: Yoktur.

İletişim yazarı: SSRN kaydı Aliaa Helal’ı “Contact Author” olaraq göstərir.

Kurumsal bağlantı: University of Texas at Austin.

Çalışmanın yazım tarihi: 3 Haziran 2022.

SSRN’ye yüklenme tarihi: 6 Temmuz 2026.

SSRN kayıt numarası: 7015898.

DOI: 10.2139/ssrn.7015898.

Yayın platformu: SSRN.

Dergi: Belirtilmemiştir.

Konferans: Belirtilmemiştir.

Hakemlik durumu: Hakem değerlendirmesinden geçmiş bir nihai dergi və ya konferans yayını olduğu doğrulanmamıştır. Mevcut belge SSRN çalışma kâğıdı olaraq değerlendirilmelidir.

Rəsmi SSRN bağlantısı:Domestic Violence Policy – SSRN çalışma kaydı

DOI bağlantısı:10.2139/ssrn.7015898

Sayfa sayısı: 13.

Kaynakça: 12 bibliyografik kayıt.

Şekil, grafik və tablo: Bulunmamaktadır.

Matematiksel formül: Bulunmamaktadır.

Özgün veri: Çalışma yeni anket, görüşme, deney, klinik tədqiqat və ya idari veri analizi içermemektedir.

Çalışma türü: Seçilmiş tədqiqatlara dayanan anlatısal siyasət değerlendirmesi və normatif müdahale önerisi.

Değerlendirilen əsas yaklaşımlar: Duluth Modeli, koqnitiv davranışçı terapiya və Qəbul və Öhdəlik Terapiyası/ACTV.

Yapay zekâ kullanım açıklaması: PDF’de üretken yapay zekâ və ya büyük dil modeli kullanımına ilişkin bir beyan bulunmamaktadır.

Bu Türkçe məqalə, yüklenen PDF’nin bütün sayfaları, siyasət değerlendirmesi, teorik açıklamaları, müdahale karşılaştırmaları, siyasət önerisi, sınırlılıkları və kaynakçası incelenerek hazırlanmıştır.

PDF’de bulunmayan özgün iştirakçı sonucu, etki büyüklüğü, xərc hesabı və ya ulusal uygulama başarısı eklenmemiştir. Çalışmanın aktardığı nəticələr, ilgili ikincil kaynaklara dayanan yazar yorumları olaraq sunulmuştur.

PDF’de Smedslund və dostlarının BDT incelemesi anlatılırken Babcock və dostlarının meta-analizine ait çalışma seçimi bilgilerinin tekrarlandığı görülmektedir. Bu səbəbdən Smedslund incelemesinin örneklem və metod bilgileri PDF’den etibarilir biçimde çıkarılamamaktadır.

ACT ilə ACTV eyni kavram olaraq değerlendirilmemelidir. ACT genel bir psikoterapi yaklaşımıdır; ACTV isə dəyər temelli davranış değişimini yaxın partnyor zorakılığı uygulayan şəxslər üçün yapılandıran özel programdır. PDF ana metni bu ayrımı yeterince açık kurmamaktadır.

Çalışmanın “ACT hem zorakılıq uygulayanlar hem mağdurlar üçün etkilidir” sonucu fərqli hedefler taşıyan sınırlı tədqiqatlardan genişletilmiştir. Törədən tekrar suçu, travma belirtileri və olumlu valideynlik eyni nəticə deyildir və ayrı tədqiqat programları gerektirir.

Şiddetle suçlanan lakin mahkûm edilmeyen kişilerin zorunlu programa alınması, tədqiqat bulgusu deyil yazarın siyasət önerisidir. Hüquqi usul, gönüllü onam, gizlilik və yanlış suçlama riskleri PDF’de çözümlenmemiştir.

Çalışma, bireysel tedavi tavsiyesi, hüquqi danışmanlık və ya acil etibarlik planı deyildir. Ailə daxili zorakılıq vakalarında terapiya programları; zərərçəkən etibarliği, hüquqi qoruma, uşaqların durumu və kişiye özgü risk değerlendirmesiyle birlikte ele alınmalıdır.