Yüksek And dağlarında bir ağacı dikmek yalnız fidanı toprağa yerleştirmek değildir. Düşük sıcaklıklar, güçlü rüzgârlar, yoğun güneş radyasyonu, büyük günlük sıcaklık değişimleri, kısa büyüme dönemleri ve mevsimsel su yetersizliği ilk yıl hayatta kalmayı ciddi biçimde sınırlandırabilir.

Peru'nun Apurímac bölgesinde, 4239 metre rakımda yürütülen bu saha çalışması, yerli yüksek And ağacı Polylepis racemosa fidanlarının dört farklı Peru ada guanosu uygulaması altında ilk yıl hayatta kalma ve büyüme desenlerini incelemiştir. Dört ayrı şeritte bitki başına 0, 150, 300 veya 450 gram guano uygulanmış ve toplam 148 fidan 12 ay boyunca izlenmiştir.

İlk dört ayda bütün fidanlar hayatta kalmıştır. On ikinci ayda hayatta kalma oranı kontrolde %29,7; 150 g şeridinde %45,9; 300 g şeridinde %43,2 ve 450 g şeridinde %37,8 olmuştur. Böylece en yüksek nihai hayatta kalma 150 g uygulanan şeritte görülmüştür.

Büyümede ise farklı bir örüntü ortaya çıkmıştır. 300 ve 450 g uygulanan şeritlerde boy ve bazal gövde çapı daha yüksek olmuş; 450 g şeridi yaşayan fidanlarda en yüksek son boyu, bazal çapı ve kümülatif büyüme artışlarını göstermiştir. Hayatta kalma ve büyüme birlikte değerlendirildiğinde 300 g şeridi bu belirli plantasyonda en dengeli deseni göstermiştir.

Ancak çalışma gerçek anlamda tekrarlanmış bir doz deneyi değildir. Her doz yalnız tek bir saha şeridine uygulanmış ve tedavi konumları için doğrulanmış randomizasyon bulunmamaktadır. Bu nedenle guano dozu şerit konumuyla karışmıştır. Sonuçlar belirli dört şerit arasındaki ilk yıl farklılıklarını göstermektedir; 300 g veya başka bir miktarın genel olarak optimum gübre dozu olduğunu kanıtlamaz.

Polylepis Ormanları Neden Önemli?

Polylepis türleri And Dağları'nın çok yüksek rakımlarında yaşayabilen özgün ağaç ve çalı toplulukları oluşturur. Bazı türler ağaç büyümesinin üst rakım sınırına yakın alanlarda yaşayabilmektedir.

Bu orman parçaları yüksek rakımlı açık çayır peyzajları içinde bitkiler ve kuşlar için habitat sağlar ve ekolojik bağlantıya katkıda bulunur.

Bununla birlikte yangın, hayvan otlatması, yakacak odun kullanımı, tarımsal genişleme, yol ve yerleşim yakınlığı birçok Polylepis ormanını parçalamış ve doğal gençleşmeyi sınırlandırmıştır.

Neden İlk Yıl Bu Kadar Kritik?

Fidanlıkta yetişen bir bitki araziye dikildiğinde tamamen farklı bir çevreyle karşılaşır. Yüksek Andlarda bu geçiş özellikle zor olabilir.

Başlıca stresler:

• düşük gece sıcaklıkları ve don,
• yoğun güneş radyasyonu,
• kuvvetli rüzgâr,
• mevsimsel su yetersizliği,
• besin maddesi sınırlılığı,
• çayır bitkileriyle rekabet

gibi faktörlerdir.

Bu nedenle bir restorasyon uygulamasının başarısını yalnız ilk birkaç aylık büyümeye göre değerlendirmek yanıltıcı olabilir. Bu çalışmada da bütün bitkiler ilk dört ayı atlattığı halde büyük mortalite daha sonraki aylarda ortaya çıkmıştır.

Ada Guanosu Nedir?

Peru ada guanosu, Pasifik kıyısındaki deniz kuşu kolonilerinden elde edilen organik gübredir.

Çalışmada kullanılan ürün yaklaşık olarak:

• %10–14 toplam azot,
• %10–12 P₂O₅ eşdeğeri fosfor,
• %2–3 K₂O eşdeğeri potasyum

ve ayrıca kalsiyum, magnezyum, kükürt ile çeşitli mikro besinler içermektedir.

Besinlerin bir bölümü kısa sürede kullanılabilir hale gelebilirken organik fraksiyonların bir kısmı mikroorganizmalar tarafından zaman içinde mineralize edilir.

Dört Doz Nasıl Uygulandı?

Guano yalnız dikim sırasında bir kez uygulanmış ve bitkinin gövdesine temas etmeyecek biçimde toprağın yüzeyine halka şeklinde dağıtılmıştır.

150, 300 ve 450 gramlık dozlar daha önce belirlenmiş optimum veya güvenli dozlara dayanmamaktadır. Araştırmada operasyonel olarak 150 gramlık artışlarla oluşturulmuştur.

Bir Yıl Sonra Kaç Fidan Hayattaydı?

İlk dört ayda hiçbir ölüm görülmemiştir. Bu nedenle yalnız kısa süreli dikim şokuna bakıldığında bütün uygulamalar başarılı gibi görünebilirdi.

Ancak sekizinci ve on ikinci ay değerlendirmeleri yüksek And koşullarında gerçek kuruluş başarısının çok daha düşük olduğunu göstermiştir.

150 Gram Neden İlginç?

150 g şeridi 4–8 ay arasında en yüksek mortaliteyi göstermesine rağmen, 8–12 ay döneminde yalnız %15 ölüm kaydetmiştir. Aynı dönemde kontrol grubundaki ölüm oranı %56 olmuştur.

Bunun sonucunda 150 g uygulanan şerit 12. ayda en yüksek nihai hayatta kalmaya ulaşmıştır.

Bu doğrusal olmayan örüntü, “doz arttıkça hayatta kalma artar” şeklinde basit bir ilişkinin bulunmadığını göstermektedir.

Hangi Şeritte Fidanlar Daha Çok Büyüdü?

Hayatta kalma ile yapısal büyüme aynı sıralamayı göstermemiştir.

300 ve 450 g şeritleri yaşayan fidanların yapısal büyümesinde daha yüksek değerler göstermiştir.

Özellikle bazal çap önemlidir; çünkü daha kalın gövde yüksek rakımda rüzgâr, mekanik stres ve su taşıma gereksinimleri açısından fidanın yapısal dayanıklılığıyla ilişkili olabilir.

Kümülatif Büyüme

12. ayda 450 g şeridindeki yaşayan fidanların kümülatif boy artışı ortalama 16,14 cm olmuştur.

Diğer üç şeritte değerler yaklaşık 11,29–11,94 cm arasında kalmıştır.

En Yüksek Doz En İyi Doz mu?

Bu çalışmadan böyle bir sonuç çıkarılamaz.

450 g uygulanan şerit en yüksek yapısal büyümeyi göstermiş olsa da 12 aylık hayatta kalması %37,8'dir. Buna karşılık 150 g şeridinde hayatta kalma %45,9'dur.

300 g uygulanan şerit ise %43,2 hayatta kalmayla birlikte yüksek boy ve çap büyümesini korumuştur.

Bu nedenle yazarlar yalnız bu plantasyon için 300 g şeridini hayatta kalma ile büyüme açısından en dengeli desen olarak yorumlamaktadır.

Bu ifade “300 g optimum gübre dozudur” anlamına gelmemektedir.

Çalışmanın En Büyük Yöntem Sorunu Nedir?

Her guano dozu yalnız tek bir saha şeridine uygulanmıştır.

Başka bir ifadeyle:

• 0 g için bir şerit,
• 150 g için bir şerit,
• 300 g için bir şerit,
• 450 g için bir şerit

bulunmaktadır.

Bağımsız olarak tekrarlanmış doz şeritleri yoktur ve tedavilerin şeritlere randomize olarak atandığını doğrulayan kayıt bulunmamaktadır.

Bu nedenle doz ile saha konumu birbirine karışmıştır.

Örneğin 450 g şeridindeki daha yüksek büyümenin ne kadarının gübreden, ne kadarının daha uygun mikrohabitat veya toprak koşullarından kaynaklandığı bu tasarımda kesin olarak ayrıştırılamaz.

37 Fidan Neden 37 Bağımsız Tekrar Değildir?

Aynı şeritteki 37 fidan aynı şerit koşullarını ve aynı guano dozunu paylaşmaktadır.

Bunlar bitki düzeyinde tekrarlı gözlemlerdir; fakat gübre uygulaması bakımından 37 bağımsız deneysel şerit değildir.

Bu nedenle çalışma istatistiksel olarak zaman içindeki bitki farklılıklarını analiz edebilse de gübre dozunun bağımsız nedensel etkisini klasik tekrarlı saha deneyi gücüyle gösteremez.

Fidanlar Başlangıçta Aynı Boyutta mıydı?

Hayır.

Başlangıç farklılıkları istatistiksel olarak anlamlıdır. Araştırmacılar daha sonraki büyüme modellerinde başlangıç boyu ve bazal çapını kovaryat olarak kullanmıştır.

Bu düzeltme ilk boyut farklarını azaltmaya yardımcı olur; ancak şerit konumu ile guano dozu arasındaki karışmayı ortadan kaldırmaz.

Büyüme Sonuçları Neden Yalnız Hayatta Kalanları Gösteriyor?

Ölen bitkiler sonraki boy ve çap ortalamalarına dahil edilmemiştir.

Başlangıçta 148 bitki varken 12. ayda büyüme ölçümü yapılabilecek yalnız 58 canlı bitki kalmıştır.

Bu nedenle sonraki dönem büyüme ortalamaları başlangıçtaki bütün fidanları değil, hayatta kalan alt grubu temsil eder.

Eğer küçük veya yavaş büyüyen bitkiler daha yüksek oranda öldüyse, 12. ayda yaşayan fidanların ortalama boyu seçici hayatta kalma nedeniyle de yükselmiş olabilir.

Guano Hangi Mekanizmayla Büyümeyi Etkilemiş Olabilir?

Yüksek doz şeritlerindeki büyüme; guanonun sağladığı azot, fosfor, potasyum ve organik maddeyle uyumludur.

Ancak araştırmada doğrudan:

• toprak mineral azotu,
• kullanılabilir fosfor,
• yaprak besin içeriği,
• besin alımı,
• guano mineralizasyon hızı

ölçülmemiştir.

Bu nedenle besin mekanizması bilimsel olarak makul bir açıklamadır fakat bu deneyde doğrudan gösterilmiş değildir.

Yüksek Rakım Neden Sonuçları Karmaşıklaştırıyor?

Çalışma alanı 4239 metre rakımdadır.

Uzun dönem iklim verilerine göre yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 5,9 °C, yıllık yağış yaklaşık 941 mm'dir. Temmuz ayında ortalama minimum sıcaklık −5,4 °C'ye kadar düşmektedir.

Yağış da güçlü biçimde mevsimseldir. Ocak–Mart döneminde aylık yaklaşık 183–190 mm yağış görülürken Haziran ve Temmuz yaklaşık 10 mm/ay seviyesine düşmektedir.

Bununla birlikte bu değerler çalışma yılının gerçek hava gözlemleri değildir. Sahada meteoroloji istasyonu bulunmamış; don, rüzgâr, gerçek yağış ve toprak nemi düzenli biçimde ölçülmemiştir.

Bu yüzden dördüncü aydan sonraki yüksek mortalitenin belirli bir hava olayına bağlanması mümkün değildir.

Toprak Farkları Kontrol Edildi mi?

Hayır. Deneme öncesinde şerit bazında ayrıntılı toprak karakterizasyonu yapılmamıştır.

Toprak tekstürü, pH, organik madde, toplam azot, kullanılabilir fosfor, potasyum, etkili toprak derinliği ve benzeri veriler bulunmamaktadır.

Dolayısıyla tedavi şeritlerinin başlangıçta aynı toprak verimliliğine sahip olduğu doğrulanamamıştır.

Polylepis Restorasyonu İçin Asıl Ders Ne?

Bu çalışma gübrelemenin tek başına restorasyon çözümü olmadığını göstermektedir.

Yüksek And restorasyonunda birlikte düşünülmesi gereken faktörler arasında:

• otlatmadan koruma,
• yangın kontrolü,
• herbivori baskısının azaltılması,
• korunaklı mikrohabitatların seçimi,
• fidan kalitesi,
• genetik çeşitliliğin korunması,
• uygun tür ve kaynak popülasyonu seçimi,
• gelecekteki iklim uygunluğu,
• yerel toplum katılımı

bulunmaktadır.

Çalışmanın Desteklediği Sonuçlar

• İlk dört ayda bütün fidanlar hayatta kalmış, esas mortalite daha sonra ortaya çıkmıştır.
• 12. ayda en yüksek hayatta kalma 150 g uygulanan şeritte görülmüştür.
• 300 ve 450 g şeritleri yaşayan fidanlarda daha güçlü yapısal büyüme göstermiştir.
• 450 g şeridi en yüksek nihai boy, bazal çap ve kümülatif büyüme artışlarını göstermiştir.
• Hayatta kalma ve büyüme birlikte değerlendirildiğinde 300 g şeridi bu plantasyonda en dengeli deseni göstermiştir.
• Guano dozu ile performans arasındaki örüntü doğrusal değildir.

Çalışmanın Kanıtlamadığı Sonuçlar

• 300 g/bitki bütün Polylepis restorasyonları için optimum doz değildir.
• 450 g guanonun doğrudan ve nedensel olarak en yüksek büyümeyi oluşturduğu bağımsız tekrarlı deneyle gösterilmemiştir.
• Daha fazla guano kullanımının hayatta kalmayı doğrusal biçimde artırdığı gösterilmemiştir.
• Besin alımı veya guano mineralizasyon mekanizması doğrudan ölçülmemiştir.
• Bir yıllık sonuçların uzun dönem orman kuruluşunu temsil edeceği bilinmemektedir.
• Çalışma alanındaki bütün mikrohabitat ve toprak farklılıkları kontrol edilmemiştir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Early Survival and Growth of Polylepis racemosa Ruiz & Pav. Under Contrasting Island-Guano Doses in a High-Andean Grassland

Yazarlar: Carlos Emérico Nieto Ramos; Bayron Alexander Ruiz-Blandon; Rosario Marilu Bernaola-Paucar; Luis Armando Nieto Ramos; Roberto Sánchez-Lucio; Efrén Hernández-Alvarez; Ronald Francisco Bernaola-Paucar; Lizbeth Gesenia Sánchez-Arias; Marcos Alama-Flores; Percy Rodas Huamaní.

Dergi: Ecologies.

Bibliyografik kayıt: Ecologies 2026, 7, 91.

DOI: 10.3390/ecologies7030091.

Alınma tarihi: 21 Temmuz 2026.

Revizyon: 14 Ağustos 2026.

Kabul: 18 Ağustos 2026.

Yayın: 1 Eylül 2026.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Araştırma türü: Tek yüksek-And plantasyonunda 12 aylık boylamsal saha karşılaştırması.

Çalışma alanı: Ccaysa Pampa, Chapimarca District, Aymaraes Province, Apurímac, Peru.

Rakım: 4239 m.

Örneklem: 148 Polylepis racemosa bitkisi; doz başına 37 birey.

Guano uygulamaları: 0, 150, 300 ve 450 g/bitki.

İzleme: Dikim anı, 4, 8 ve 12 ay.

Temel ölçümler: Hayatta kalma, dönemsel mortalite, toplam boy, bazal çap, kümülatif büyüme ve göreli büyüme hızı.

İstatistik: Binom dağılımlı genelleştirilmiş doğrusal karma model ve tekrarlı ölçümler için doğrusal karma modeller; SAS 9.4.

Kritik deneysel sınır: Her guano dozu yalnız tek bir şeritte uygulanmıştır. Bağımsız şerit tekrarı yoktur ve tedavi randomizasyonu doğrulanmamıştır. Bu nedenle guano dozu şerit konumuyla karışıktır ve sonuçlar bağımsız olarak tekrarlanmış nedensel doz etkileri şeklinde yorumlanamaz.

Başlangıç farkı: Fidanların başlangıç boyu ve bazal çapı şeritler arasında anlamlı biçimde farklıdır. Modeller bu değişkenleri kovaryat olarak kullanmış ancak spatial confounding problemini ortadan kaldıramamıştır.

Çevresel veri sınırı: Çalışma yılına ait saha meteorolojisi ve başlangıç toprak kimyası bulunmamaktadır.

Besin mekanizması sınırı: Toprak veya yaprak besin içeriği, guano mineralizasyonu ve gerçek bitki besin alımı ölçülmemiştir.

Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.

Veri erişimi: Veriler makul talep üzerine corresponding author'dan sağlanabilir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemektedir.

Temel yorum sınırı: 300 g uygulanan şerit bu belirli plantasyonda hayatta kalma ve yapısal büyüme bakımından dengeli bir ilk yıl örüntüsü göstermiştir; bu bulgu genel veya optimum gübre dozu önerisi değildir.