Ushbu tadqiqot sud fanlarida o‘lim vaqtini taxmin qilish nuqtayi nazaridan muhim bo‘lgan bir savolga e’tibor qaratadi: inson qoldiqlari sovuq, nam va qor bilan qoplangan iqlimda ochiq havoda qolsa, parchalanish jarayoni qanday kechadi va mavjud parchalanish ballash tizimlari bu sharoitlarda qanchalik samarali ishlaydi?

Tadqiqotda inson qoldiqlarining parchalanishini modellashtirish uchun keng qo‘llaniladigan cho‘chqa karkaslari, ya’ni Sus scrofa modellari ishlatilgan. Tadqiqot Kanadaning janubiy Ontario hududidagi nam kontinental iqlim sharoitida olib borilgan. Köppen-Geiger tasnifiga ko‘ra bu iqlim Dfb sifatida belgilanadi. Dfb iqlimi sovuq qishlar, muzlash-erish davrlari, qor qoplami, yuqori namlik va mavsumiy harorat o‘zgarishlari tufayli parchalanish jarayonini iliq iqlimlarga qaraganda ancha murakkablashtirishi mumkin.

Tadqiqotning asosiy xulosasi shundan iboratki, qish sharoitida parchalanish sezilarli darajada sekinlashadi. Qish oylarida joylashtirilgan to‘rtta cho‘chqa karkasida yangi bosqich uzoq davom etgan, faol chirish kechikkan va keyingi oylarda qisman mumiyalanish kuzatilgan. Aksincha, bahorda joylashtirilgan ikkita nazorat karkasi tezroq va adabiyotlarda odatda tipik deb qabul qilinadigan parchalanish yo‘nalishini bosib o‘tgan.

Tadqiqot shuningdek uch xil Total Body Scoring tizimini, ya’ni Umumiy tana ballash yondashuvini taqqoslagan: Megyesi TBS, Keough TBS va Ribéreau-Gayon TBS. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ushbu tizimlar ayniqsa sovuq va nam iqlimlarda erta parchalanish bosqichlarini har doim ham to‘g‘ri aks ettira olmaydi. Tadqiqotda chiziqli modellar, logarifmik modellar, aralash ta’sirli modellar va Generalized Additive Models, ya’ni umumlashtirilgan qo‘shiluvchi modellar ishlatilgan; ayniqsa GAM modellarining parchalanish ko‘rsatkichlari bilan o‘limdan keyingi vaqt oralig‘i o‘rtasidagi chiziqli bo‘lmagan bog‘liqlikni yaxshiroq ushlagani ta’kidlangan.

Tadqiqot inson ustida emas, cho‘chqa modellari ustida olib borilgan. Shu sababli natijalarni bevosita har qanday inson holatiga qo‘llab bo‘lmaydi. Biroq topilmalar sovuq iqlimlarda o‘lim vaqtini baholash uchun iliq yoki mo‘tadil iqlimlardan kelib chiqqan standartlar yetarli bo‘lmasligi mumkinligini va mintaqaga xos sud tafonomiyasi standartlarini ishlab chiqish zarurligini kuchli tarzda ko‘rsatadi.

Sud fanlarida jasad yoki qoldiqning qancha vaqt davomida mavjud bo‘lgani o‘lim tergovlarining eng muhim savollaridan biridir. Bu muddat odatda post-mortem interval yoki qisqacha PMI deb ataladi. O‘zbekchada buni o‘limdan keyingi vaqt oralig‘i deb ifodalash mumkin. PMI ni baholash o‘lim vaqtini toraytirish, hodisa joyi ssenariylarini baholash, yo‘qolgan shaxslar ishlarini taqqoslash, gumondor bayonotlarini tekshirish va tergov yo‘nalishini aniqlash uchun juda muhimdir.

Ammo o‘limdan keyin tanadagi parchalanish jarayoni hamma joyda bir xil tezlikda kechmaydi. Harorat, namlik, qor qoplami, shamol, quyosh nuri, hasharot faolligi, hayvonlar kirishi, tananing yer bilan aloqasi, kiyim yoki yopiq qoplama mavjudligi, travma, ochiq yara, to‘qima namunalari va mikro-muhitdagi farqlar parchalanish tezligi va ko‘rinishini o‘zgartiradi. Shu sababli bir hududda ishlab chiqilgan PMI baholash usuli boshqa hududda xuddi shunday aniqlik bilan ishlamasligi mumkin.

Tadqiqotning asosiy muammosi aynan shu yerda boshlanadi: sovuq va nam kontinental iqlimlarda mavjud parchalanish ballash tizimlari o‘limdan keyingi vaqt oralig‘ini to‘g‘ri baholash uchun yetarlimi? Tadqiqotchilar ayniqsa shimoliy va tog‘li hududlarda sovuq iqlim ma’lumotlari cheklanganini ta’kidlashadi. Holbuki past harorat, qor qoplami va muzlash-erish sikllari parchalanishni sekinlashtirishi, bosqichlarni cho‘zishi yoki kutilmagan tarzda o‘zgartirishi mumkin.

Parchalanish odatda yangi bosqich, shishish, faol chirish, chuqur chirish va qurish/skeletlashish kabi bosqichlar bilan tasvirlanadi. Biroq tadqiqot muhim bir nuqtani eslatadi: parchalanish aslida keskin chegaralar bilan ajratilgan bosqichlardan iborat emas. U ko‘proq bir-biriga o‘tib turadigan, sekin kechadigan, atrof-muhit sharoitiga qarab tezlashib yoki sekinlashib boradigan jarayondir. Kundalik bir o‘xshatish bilan aytganda, mevaning xona haroratida bir necha kunda buzilishi bilan muzlatkichda ancha uzoq vaqt o‘zgarishsiz turishi orasidagi farq haroratga bog‘liq bo‘lgani kabi, o‘limdan keyingi to‘qimalar parchalanishi ham atrof-muhit energiyasi va mikro-muhit sharoitlariga bog‘liq. Ammo inson yoki hayvon qoldiqlarida jarayon ancha murakkab, chunki hasharotlar, bakteriyalar, to‘qima tuzilishi, namlik, qor va muzlash-erish kabi ko‘plab omillar birgalikda ishlaydi.

Ushbu tadqiqotda inson qoldiqlari o‘rniga cho‘chqa modellari ishlatilgan. Cho‘chqalar sud tafonomiyasi tadqiqotlarida uzoq vaqtdan beri inson parchalanishiga analog sifatida qo‘llanib kelinadi. Buning sababi cho‘chqalarning tana anatomiyasi, to‘qima tuzilishi, yog‘ taqsimoti va parchalanish xususiyatlari bo‘yicha boshqariladigan tajribalarda amaliy va taqqoslanadigan model taqdim etishidir. Biroq bu jihat ehtiyotkor o‘qilishi kerak: cho‘chqa modeli inson parchalanishini aynan bir xil aks ettirmaydi; u tadqiqot sharoitlarini standartlashtirish va usullarni sinash uchun ishlatiladigan ilmiy yondashuvdir.

Tadqiqotda jami olti cho‘chqa karkasi ishlatilgan. Ulardan to‘rttasi 2023-yil oktabr oyida Trent University hududiga joylashtirilgan va qishdan keyingi oylargacha kuzatilgan. Bu karkaslar P24_1, P24_2, P24_3 va P24_4 deb kodlangan. Ikki qo‘shimcha karkas esa bahor sharoitini taqqoslash uchun Ontario Tech University hududiga joylashtirilgan. Ular P22 va P23 sifatida ko‘rsatilgan. Shu tariqa tadqiqotchilar qish va bahor parchalanish yo‘nalishlarini taqqoslay olgan.

Karkaslar ochiq havoda, chalqancha holatda va tabiiy parchalanishga qoldirilgan. Qish guruhidagi bir karkas bo‘lgan P24_1 qor qoplamining ta’sirini anglash uchun qish oylarida polietilen qoplama bilan yopilgan va qor qoplamining manfiy nazorati sifatida ishlatilgan. Ba’zi karkaslardan yumshoq to‘qima biopsiyalari olingan; bu jarayon ayniqsa o‘limdan keyingi molekulyar tahlillar uchun zarur namuna olishni simulyatsiya qiladi. Tadqiqot nafaqat tabiiy atrof-muhit ta’sirlarini, balki tadqiqot yoki sud namuna olish amaliyotlarining parchalanish jarayonini o‘zgartiradimi-yo‘qligini ham baholaydi.

Tadqiqotning eng muhim tushunchalaridan biri Total Body Scoring, ya’ni TBSdir. TBS parchalanishning vizual belgilarini ballash orqali tananing qanchalik parchalangani haqida miqdoriy tasavvur berishga urinadigan tizimdir. Masalan, yangi ko‘rinish, rang o‘zgarishi, shishish, to‘qima yo‘qolishi, qurish, skeletlashish kabi kuzatuvlarga ball beriladi. Bu ballar PMI ni baholash uchun ishlatilishi mumkin. Biroq tadqiqot TBS tizimlari sovuq iqlimlarda har doim ham kutilgan parchalanish naqshini ushlay olmasligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda uch TBS tizimi taqqoslangan. Birinchisi Megyesi TBS tizimi. Bu tizim inson qoldiqlari uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, tanani bosh-bo‘yin, gavda va qo‘l-oyoq qismlariga ajratib ballaydi. Ikkinchisi Keough TBS tizimi; u Megyesi yondashuvini cho‘chqa modellariga moslashtiradi. Uchinchisi Ribéreau-Gayon TBS tizimi; bu tizim tanani alohida bo‘laklarga ajratmay, butun organizm sifatida baholaydi va nam kontinental Dfb iqlimida ishlab chiqilgan.

Tadqiqotda TBS bilan birga yana bir muhim ko‘rsatkich bo‘lgan Accumulated Degree Days, ya’ni ADD ishlatilgan. O‘zbekchada buni akkumulyatsiyalangan daraja kunlari deb atash mumkin. ADD o‘limdan keyingi davr mobaynida harorat ta’sirining to‘planishini ko‘rsatadi. Parchalanish faqat kalendar kuni bilan emas, balki tananing qanchalik issiqlik olgani bilan ham bog‘liq. Masalan, 10 kun davomida issiq muhitda qolgan qoldiq bilan 10 kun davomida muzlashga yaqin sovuqda qolgan qoldiq bir xil parchalanish darajasiga yetmasligi mumkin.

Tadqiqotda ADD ikki xil yondashuv bilan hisoblangan. Birinchi yondashuv o‘rtacha kunlik haroratlar 0°C chegarasidan o‘tgan holatlarda harorat qiymatlarini jamlab borishga asoslanadi. Bu mantiq quyidagi asosiy bog‘lanish bilan tushuniladi:

\[ ADD_{temp} = \sum \text{o‘rtacha kunlik harorat qiymatlari} \quad (\text{0°C chegarasidan o‘tgan kunlar uchun}) \]

Bu ifodada ADD_temp harorat ma’lumotlaridan hisoblangan akkumulyatsiyalangan daraja kunlarini bildiradi. O‘rtacha kunlik harorat qanchalik yuqori va davomiylik qancha uzoq bo‘lsa, umumiy issiqlik to‘planishi ham shunchalik ortadi. Bu parchalanish jarayonini faqat “qancha kun o‘tdi?” savoli bilan emas, balki “bu kunlarda qancha issiqlik to‘plandi?” degan savol bilan ham tushunish kerakligini ko‘rsatadi.

Ikkinchi yondashuv Megyesi va Keough TBS qiymatlaridan ADD hisoblash uchun ishlatiladigan formuladir. Tadqiqotda berilgan formula quyidagicha:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Bu formulada ADD TBS qiymatidan taxmin qilingan akkumulyatsiyalangan daraja kunlarini; TBS umumiy tana ballini; 0.002 va 1.81 formula koeffitsientlarini; ±388.16 esa taxmin noaniqligini bildiradi. Formulaning ma’nosi shuki: vizual parchalanish balli oshgani sayin, qoldiq duch kelgan akkumulyatsiyalangan issiqlik miqdori ham oshgan deb qabul qilinadi. Biroq tadqiqot bu munosabat sovuq iqlimlarda, ayniqsa erta bosqichlarda, qanchalik ishonchli ekanini bevosita savol ostiga oladi.

Tadqiqotning qishdagi topilmalari juda diqqatga sazovor. Qish karkaslarida parchalanish sezilarli darajada cho‘zilgan. Yangi bosqich uzoq davom etgan, faol chirish kechikkan va keyingi jarayonda qisman mumiyalanish kuzatilgan. Mumiyalanish odatda quruq, issiq yoki past namlikli muhitlarda kutib olinadigan saqlanish shakli sifatida qaraladi. Ammo ushbu tadqiqotda qish karkaslarining bosh va ekstremitalarida, yuqori namlik sharoitiga qaramay, teri yuzasida charmga o‘xshash qurish, ya’ni qisman mumiyalanish kuzatilgan.

Bu topilma juda muhim, chunki tabiiy mumiyalanish faqat past namlik bilan tushuntirilmasligi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotda qish davomida namlik darajalari %49 dan %97 gacha o‘zgargani aytiladi. Shunga qaramay qisman mumiyalanish kuzatilgan. Tadqiqotchilar buni past harorat va muzlash-erish sikllari mahalliy to‘qima qurishini qo‘llab-quvvatlashi mumkinligi bilan izohlaydi. Ya’ni sovuq faqat parchalanishni sekinlashtirib qolmay, to‘qimaning ayrim qismlarida saqlanishga o‘xshash ta’sir ham yaratgan bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotdagi birinchi rasm qish karkaslarida kuzatilgan mumiyalanishni va qolgan hasharot faolligini ko‘rsatadi. P24_1 194-kunda, P24_2 va P24_3 203-kunda mumiyalashgani; P24_4 da esa 203-kunda ham qolgan hasharot faolligi mavjud bo‘lgani qayd etiladi. Bu rasm sovuq iqlimda parchalanish bir xil kechmasligini va bir mavsum ichida ham turli karkaslarda mikro-muhitga bog‘liq parchalanish farqlari yuzaga kelishini yaqqol ko‘rsatadi.

Ikkinchi rasm tadqiqot davomida harorat va nisbiy namlik darajalarini hamda bahor bilan qish o‘rtasidagi o‘rtacha harorat/namlik farqlarini ko‘rsatadi. Grafikda bahor davrida haroratlar sezilarli darajada yuqoriroq bo‘lgani, qish davrida esa harorat pastroq va namlik o‘rtacha hisobda yuqoriroq bo‘lgani ko‘rinadi. Tadqiqotda bahor va qish haroratlari farqi uchun t = 17.094 va p < 2.2e-16; namlik farqi uchun t = -4.4744 va p = 9.40e-06 berilgan. Bu qiymatlar mavsumlar orasidagi ekologik farqlar statistik jihatdan juda kuchli ekanini ko‘rsatadi.

Uchinchi rasm uch TBS tizimining har bir cho‘chqa karkasida PMI davomida qanday o‘zgarganini taqqoslaydi. Bahor karkaslarida TBS ballari tezroq oshgan va parchalanish bosqichlari qisqaroq muddatda oldinga siljigan. Qish karkaslarida esa TBS ballari sekinroq oshgan, yangi bosqich cho‘zilgan, faol chirish kechikkan va chuqur parchalanish keyinroq yuzaga kelgan. Bu rasm sovuq iqlimda faqat “parchalanish sekinlashadi” degan gapdan ham ko‘proq narsani ko‘rsatadi: ballash tizimlarining bosqich chegaralari ham bu sharoitlarda kutilgan xatti-harakatni ko‘rsatmasligi mumkin.

Tadqiqotning muhim topilmalaridan biri Megyesi va Keough TBS tizimlaridagi erta bosqich ta’riflarining kuzatilgan parchalanish belgilari bilan to‘liq mos kelmasligidir. Tadqiqotchilar bu tizimlarda ko‘rsatilgan belgilar bilan tadqiqot karkaslarida ko‘ringan belgilar orasida nomuvofiqliklar borligini aytadi. Shu sababli ballash tuzilmasida ko‘rsatilgan belgilar to‘liq emas, ulardan bittasi ko‘ringanini ham tegishli ball uchun yetarli deb qabul qilish kabi moslashtirish qo‘llanilgan. Bu muhim, chunki mavjud tizimlarning sovuq va nam iqlimlarda to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlatilishi chalg‘ituvchi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

To‘rtinchi rasm temperaturaga asoslangan ADD qiymatlarining PMI davomida qanday oshishini ko‘rsatadi. Bahor karkaslarida ADD tezroq to‘plangan. Qish karkaslarida esa ADD sekinroq va cho‘zilgan o‘sish ko‘rsatgan. Bu mavsumning parchalanish uchun mavjud issiqlik energiyasini qanday o‘zgartirishini aniq ko‘rsatadi. Bir xil kalendar muddat o‘tsa ham, bahor va qish sharoitida to‘qimalar duch keladigan issiqlik to‘planishi turlicha bo‘ladi.

Tadqiqotda Pearson korrelyatsiya jadvali ham berilgan. Keough TBS bilan Megyesi TBS o‘rtasida 0.99 kabi juda yuqori korrelyatsiya mavjud. Bu ikki tizim umumiy parchalanish ballarini juda o‘xshash hosil qilishini bildiradi. Ribéreau-Gayon TBS bilan Keough va Megyesi tizimlari orasidagi korrelyatsiyalar ham yuqori; mos ravishda 0.85 va 0.84 deb berilgan. Biroq TBS asosidagi ADD qiymatlari bilan harorat asosidagi ADD munosabatlari ancha o‘zgaruvchan va ayrim hollarda nisbatan zaifroq. Bu holat vizual ballardan kelib chiqqan issiqlik to‘planishi taxminlari sovuq iqlimlarda barqaror bo‘lmasligi mumkinligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda PMI ni taxmin qilish uchun turli modellar ishlatilgan. Bular chiziqli modellar, logarifmik modellar, umumlashtirilgan qo‘shiluvchi modellar va aralash ta’sirli modellar. Ayniqsa Generalized Additive Models, ya’ni GAM modellarining yuqori R² qiymatlari bergani va parchalanish bilan PMI o‘rtasidagi chiziqli bo‘lmagan bog‘liqlikni yaxshiroq ushlagani aytiladi. Bu mantiqan to‘g‘ri, chunki parchalanish ko‘pincha tekis chiziq bo‘ylab kechmaydi. Sovuqda uzoq vaqt deyarli to‘xtab turishi, keyin harorat oshishi bilan tezlashishi yoki qor qoplamiga bog‘liq holda boshqacha kechishi mumkin.

Tadqiqotda aralash ta’sirli modellar uchun berilgan umumiy model tuzilmasi quyidagicha:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Bu modelda TBS metric ishlatilgan parchalanish ballash ko‘rsatkichini; PMI o‘limdan keyingi vaqtni; Location joy ta’sirini; Season mavsum ta’sirini; (1|Pig) esa har bir cho‘chqa individining o‘ziga xos boshlang‘ich darajasi yoki individual o‘zgaruvchanligini ifodalovchi tasodifiy ta’sirni bildiradi. Model barcha karkaslar bir xil parchalanish chizig‘ini bosib o‘tadi deb qabul qilmay, har bir individning o‘zgaruvchanligini statistik jihatdan hisobga oladi.

Aralash ta’sirli model natijalari PMI bilan barcha parchalanish ko‘rsatkichlari o‘rtasida ahamiyatli ijobiy bog‘liqlik borligini ko‘rsatgan. Keough va Megyesi tizimlari PMI bilan juda barqaror o‘sish ko‘rsatgan; har ikkisi uchun ham qiyalik β = 0.09 va p < 0.001 deb berilgan. Ribéreau-Gayon tizimi ham ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatgan; ammo o‘sish sekinroq, β = 0.04 va p < 0.001. ADD bilan PMI munosabati ham ahamiyatli, biroq individual karkaslar orasidagi farq yuqoriroq.

Bu natijalarning amaliy ma’nosi shuki: parchalanish ballari umumiy holda PMI bilan oshadi, ya’ni vaqt o‘tgan sayin parchalanish ballari ko‘tariladi. Ammo bu o‘sishning tezligi va shakli mavsum, joy, qor qoplami, namuna olish va individual karkas xususiyatlariga bog‘liq. Demak, bir sud ishida faqat umumiy TBS jadvaliga qarab aniq PMI taxmini qilish xavfli bo‘lishi mumkin. Ayniqsa sovuq iqlimlarda mintaqaga xos ma’lumotlar juda muhim.

Tadqiqotda qor qoplamining ta’siri alohida diqqatga sazovor. P24_1 qor qoplamidan himoyalangan va muntazam to‘qima namunalari olingan. P24_2 va P24_3 qor bilan aloqada bo‘lgan va namuna olish sharoitlari boshqacha bo‘lgan. P24_4 esa qor ostida qolgan va undan namuna olinmagan. Topilmalar P24_1, P24_2 va P24_3 o‘xshash tezlikda parchalangani; P24_4 esa sekinroq parchalangani ko‘rsatgan. Tadqiqotchilar bu holat qor qoplami ham, invaziv to‘qima namuna olish ham parchalanish yo‘nalishini o‘zgartirishi mumkinligini anglatishini qayd etadi.

Bu topilma sud amaliyoti uchun muhimdir. Real holatlarda tana qor ostida qolishi, qisman ochiq bo‘lishi, hayvonlar tomonidan shikastlanishi, travma yoki ochiq yara bo‘lishi, hodisa joyi tekshiruvi paytida to‘qima namunalari olinishi mumkin. Bunday kichikdek ko‘ringan farqlar sovuq iqlimda parchalanish tezligini o‘zgartiradi. Shu sababli PMI taxminida faqat umumiy ob-havo emas, balki qoldiqning mikro-muhiti ham hisobga olinishi kerak.

Tadqiqotning tarixiy ahamiyati sud tafonomiyasi adabiyotida sovuq iqlim ma’lumotlarining iliq va mo‘tadil iqlimlarga qaraganda kamroq bo‘lishiga borib taqaladi. Mavjud TBS va ADD tizimlarining muhim qismi turli iqlimlarda ishlab chiqilgan yoki sinovdan o‘tkazilgan. Ushbu tadqiqot Kanadaning Dfb iqlimida qish parchalanishi qanday farqlanishini ko‘rsatib, adabiyotdagi hududiy bo‘shliqni kamaytiradi.

Bugungi dolzarbligi shimoliy davlatlar, tog‘li hududlar, kontinental iqlim zonalari va uzoq qish kechiradigan hududlardagi sud tergovlari uchun yanada ehtiyotkor standartlar zarurligini ko‘rsatishidadir. Sovuq iqlimlarda jasadning “kam parchalangandek” ko‘rinishi har doim ham o‘lim yaqinda sodir bo‘lganini anglatmasligi mumkin. Past harorat va qor qoplami parchalanishni kunlar, haftalar, hatto oylar davomida sezilarli sekinlashtirishi mumkin.

Kelajak nuqtayi nazaridan tadqiqot mintaqaga xos PMI modellarini ishlab chiqish zarurligini ta’kidlaydi. Mavjud TBS tizimlari butunlay tark etilishi kerak degani emas; ammo bu tizimlar sovuq iqlimlarda tekshirilishi, moslashtirilishi yoki yangi standartlar bilan to‘ldirilishi kerakligini ko‘rsatadi. Ayniqsa erta parchalanish bosqichlari sud nuqtayi nazaridan juda muhim bo‘lgani uchun, bu bosqichlardagi 5 ballgacha boradigan moslik muammolari ahamiyatli.

Tadqiqotning kuchli tomonlaridan biri haqiqiy ochiq-ashkora muhitda uzoq muddatli kuzatuv olib borilganidir. Qish karkaslari oktabrdan iyungacha, bahor karkaslari esa tegishli davrlarda kuzatilgan. Suratga olish, TBS ballash, ADD hisoblari, meteorologik ma’lumotlar va statistik modellashtirish birgalikda ishlatilgan. Shuningdek, tadqiqot faqat mavsum ta’sirini emas, qor qoplami va invaziv namuna olish kabi protseduraviy o‘zgaruvchilarni ham hisobga olishga uringan.

Cheklovlari ham ehtiyotkor baholanishi kerak. Tadqiqot inson qoldiqlari emas, cho‘chqa modellarida amalga oshirilgan. Namuna soni olti karkas bilan cheklangan. Qish va bahor karkaslari turli joylarda joylashgan; shu sababli joy va mavsum ta’sirlarini to‘liq ajratib bo‘lmasligi mumkin. Ba’zi qo‘shimcha ma’lumotlar to‘ldiruvchi fayllarga qoldirilgan. Bundan tashqari, real sud ishlarida kiyim, ko‘mish, suvga ta’sirlanish, hayvon kirishi, travma, tana massasi, inson anatomiyasi va hodisa joyi sharoitlari ancha murakkab bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotning aytgan xulosasi shuki: sovuq, qor bilan bog‘liq va nam Dfb iqlimlarida parchalanish iliq iqlimlarga qaraganda sekinroq, o‘zgaruvchanroq va ayrim jihatdan boshqacharoq kechishi mumkin. Mavjud TBS tizimlari PMI bilan bog‘liq bo‘lsa-da, ayniqsa erta bosqichlarda sovuq iqlimga xos cheklovlar ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqotning aytmagan jihati esa shuki: bu model har bir inson holatida bevosita va aniq PMI taxmini beradi. Tadqiqot qat’iy sud qo‘llanmasi emas, balki sovuq iqlimlarda usulni moslashtirish zarurligini ko‘rsatadigan eksperimental va modellashtirishga asoslangan hissa sifatida qaralishi kerak.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot Kanadaning janubiy Ontario hududidagi nam kontinental Dfb iqlimida olib borilgan eksperimental sud tafonomiyasi tadqiqotidir. Inson qoldiqlari o‘rniga cho‘chqa karkaslari ishlatilgan. Maqsad qish sharoitida parchalanish jarayoni qanday kechishini, mavjud TBS tizimlari bu sharoitlarda qanday ishlashini va PMI taxmini uchun qaysi modellar ko‘proq mos ko‘rinishini baholashdir.

Tadqiqot modeli va namuna:

Maydon va namuna olish tartibi:

• Qish karkaslari Trent University hududiga taxminan 12 metr oraliqda joylashtirilgan.
• Karkaslar chalqancha holatda tabiiy parchalanishga qoldirilgan.
• P24_1 qish oylarida polietilen qoplama bilan yopilib, qor qoplamining manfiy nazorati sifatida ishlatilgan.
• P24_2 va P24_3 kabi ayrim qish karkaslaridan yumshoq to‘qima biopsiyalari olingan.
• Bahor karkaslari Ontario Tech University hududida kuzatilgan.
• Jami 141 ta yumshoq to‘qima biopsiya namunasi olingan.

Vizual kuzatuv:

• Qish karkaslari taxminan 7 kunda bir kuzatilgan.
• Bahor karkaslari avvaliga har kuni, parchalanish oldinga borgani sayin esa kamroq tez-tez kuzatilgan.
• Har bir karkas uchun qafasli ko‘rinish, butun qoldiq, bosh, gavda/qorin, yuqori ekstremitalar, pastki ekstremitalar va muhim yaqin detallar suratga olingan.
• Suratlar TBS ballash uchun ishlatilgan.

Qo‘llangan TBS tizimlari:

Tadqiqotda ishlatilgan ADD formulasi:

\[ ADD = 10^{(0.002 \times TBS \times TBS + 1.81)} \pm 388.16 \]

Bu formula Megyesi va Keough TBS qiymatlaridan ADD ni taxmin qilish uchun ishlatilgan. Bu yerda TBS vizual parchalanish ballini, ADD esa akkumulyatsiyalangan daraja kunlarini bildiradi. Formula parchalanish balli oshgani sari issiqlik to‘planishi ham oshadi, degan taxminga asoslanadi. Ammo tadqiqot bu munosabat sovuq iqlimda, ayniqsa erta bosqichlarda, beqaror bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Aralash ta’sirli model formulasi:

\[ TBS\ metric \sim PMI + Location + Season + (1|Pig) \]

Bu modelda PMI vaqt ta’sirini, Location joy ta’sirini, Season mavsum ta’sirini, (1|Pig) esa har bir karkasning individual farqini hisobga oladi. Model barcha karkaslar bir xil parchalanish chizig‘ini bosib o‘tadi, deb qabul qilish o‘rniga, individual o‘zgaruvchanlikni statistik jihatdan nazorat qiladi.

Asosiy topilmalar:

Aralash ta’sirli model natijalari:

Modellashtirish talqini:

• Chiziqli modellar parchalanish jarayonini cheklangan darajada ushlay oladi.
• Logarifmik modellar va GAM modellar umumiy hisobda yuqoriroq tushuntirish qobiliyati ko‘rsatgan.
• GAM modellar parchalanishning chiziqli bo‘lmagan tabiatini yaxshiroq aks ettirgan.
• ADD atrof-muhit harorati to‘planishini ko‘rsatsa-da, individual karkas farqlaridan ko‘proq ta’sirlangan.
• TBS tizimlari PMI bilan kuchli bog‘liqlik ko‘rsatgan; biroq erta bosqichlarda va sovuq iqlim sharoitlarida cheklovlari bor.

Tadqiqotning asosiy natijalari:

• Sovuq, qor qoplami va invaziv to‘qima namunalari parchalanish jarayonini o‘zgartirishi mumkin.
• Qish sharoitida parchalanish uzayadi, yangi bosqich kengayadi va faol chirish kechikadi.
• Yuqori namlik bo‘lsa ham past harorat va muzlash-erish sikllari qisman mumiyalanishga olib kelishi mumkin.
• Megyesi va Keough tizimlari PMI bilan kuchli bog‘liqlik ko‘rsatsa ham, erta bosqichlarda sovuq iqlim uchun to‘liq ishonchli bo‘lmasligi mumkin.
• Ribéreau-Gayon tizimi yaxlitroq va tavsifiyroq, ammo ADD modellashtirish bilan bevosita mos emas.
• GAM modellar PMI bilan parchalanish ko‘rsatkichlari orasidagi chiziqli bo‘lmagan bog‘liqlikni yaxshiroq ushlagan.
• Sovuq iqlimlarda PMI bahosi uchun mavjud usullar mintaqaviy ravishda tasdiqlanishi yoki yangi standartlar ishlab chiqilishi kerak.

Manba va usul eslatmasi

Ushbu maqola Irina Badell, Lesley Hewett, Theresa Stotesbury, Shari L. Forbes va Aaron B. A. Shafer tomonidan tayyorlangan “Winter decomposition metrics of human remain models (Sus scrofa) in southern Ontario, Canada” nomli tadqiqotga asoslanib yozilgan.

Tadqiqot sud tafonomiyasi va PMI baholash sohasida eksperimental kuzatuv, suratga asoslangan parchalanish ballashi, meteorologik ma’lumotlar tahlili va statistik modellashtirishni o‘z ichiga olgan tadqiqot maqolasidir. PDFda DOI, jurnal qabul ma’lumoti yoki ochiq hakamlik holati ko‘rsatilmaganligi sababli, ish matn orqali hakamligi tasdiqlanmaydigan tadqiqot maqolasi sifatida baholanishi kerak.

Bu mazmun tayyorlanayotganda tadqiqot usuli, cho‘chqa modeli ishlatilishi, qish va bahor taqqoslashlari, TBS tizimlari, ADD hisoblari, qo‘llangan formulalar, statistik modellar, rasmlar, jadvallar, sonli natijalar, kuchli tomonlar va cheklovlar saqlab qolindi. PDFda bo‘lmagan inson holatlariga bevosita qo‘llash, qat’iy sud kafolati yoki mintaqaviy standart tavsiyasidan tashqari da’vo qo‘shilmadi.

Tadqiqot inson qoldiqlari ustida emas, Sus scrofa, ya’ni cho‘chqa karkaslari ustida olib borilgan. Shu sababli natijalarni inson holatlariga bevosita birma-bir ko‘chirish mumkin emas. Cho‘chqa modellari inson parchalanishini tushunish uchun keng qo‘llaniladigan va qimmatli analog bo‘lsa-da, real sud ishlarida inson anatomiyasi, kiyim, travma, ko‘mish, hayvon kirishi, mikro-muhit va hodisa joyi sharoitlari yanada murakkab bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotning asosiy qiymati sovuq va nam Dfb iqlimida qish parchalanishi uzun, o‘zgaruvchan va mavjud TBS tizimlari uchun qiyin bo‘lishini ko‘rsatishidadir. Natijalar ayniqsa shimoliy iqlimlarda o‘lim vaqtini baholashda iliq iqlimlardan olingan modellarni ehtiyotkorlik bilan ishlatish va mintaqaga xos tasdiqlash tadqiqotlarini rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlaydi.