Ko‘p usulli sud-ekspertiza banknota tekshiruvi banknotning haqiqiyligini bosma tuzilishi, optik xavfsizlik reaksiyalari, sirt mikrotuzilmasi va material tarkibini birgalikda taqqoslash orqali baholaydigan hujjat ekspertizasi yondashuvidir. Vasile Drobotă va hamkasblari ushbu yondashuvni turli banknota toifalarini ko‘rsatadigan namunalar to‘plami orqali tushuntirgan; batafsil laboratoriya tekshiruvini bitta shubhali 500 EUR banknot va bitta haqiqiy 500 EUR etalon banknotning mos keluvchi sohalarida olib borgan. Optik mikroskopiya, skanerlovchi elektron mikroskopiya va energiya-dispersiv rentgen spektroskopiyasi (SEM-EDX) hamda susaytirilgan to‘liq qaytishli Furye-o‘zgartirish infraqizil spektroskopiyasi (ATR-FTIR) tashqi ko‘rinishi juda o‘xshash ikki banknota o‘rtasidagi bosma, xavfsizlik elementi va material farqlarini aniqlagan. Natijalar tekshirilgan shubhali banknot haqiqiy emasligini qo‘llab-quvvatlaydi; bitta batafsil taqqoslash juftligi barcha yevro banknotlari uchun universal kimyoviy marker yoki raqamli aniqlash muvaffaqiyatini bermaydi.

Tadqiqotning hissasi yangi tahlil qurilmasi yoki avtomatik tasniflash algoritmi emas. Tadqiqot butunlay qalbakilashtirilgan banknotlar, keyinchalik o‘zgartirilgan haqiqiy banknotlar hamda chalg‘ituvchi tarzda ishlatilganda sud-ekspertiza ahamiyatiga ega bo‘ladigan esdalik, to‘qima va kino rekviziti namunalarini bir xil tekshiruv doirasida ko‘rib chiqadi. Asosiy yondashuv avval ko‘rinadigan va optik xususiyatlarni hujjatlashtirish, zarur bo‘lganda maqsadli material tahliliga o‘tish va barcha kuzatuvlarni izchil kuzatib boriladigan ekspert baholashida birlashtirishdan iborat.

Ko‘rinishning to‘g‘ri bo‘lishi nega yetarli emas?

Banknotning rangi, o‘lchami va undagi me’moriy tasvir bir qarashda tanish ko‘rinishi mumkin. Biroq ayni ko‘rinish turli bosma usullari va turli materiallardan foydalanib hosil qilingan bo‘lishi mumkin. Sud-ekspertiza tekshiruvida beriladigan savol faqat “Bu banknot haqiqiysiga o‘xshaydimi?” emas. Tadqiqotchi o‘xshash ko‘rinadigan element etalon banknotdagi ishlab chiqarish tuzilishi, yorug‘likka reaksiyasi va material xususiyatlarini ham o‘zida saqlaydimi-yo‘qmi, shuni baholaydi. Makroskopik tekshiruv yalang‘och ko‘z yoki kichik kattalashtirishda ko‘rinadigan umumiy tuzilmani; mikromorfologiya esa bosma chiziqlari, zarrachalar va sirt teksturasi kabi kichik miqyosdagi shakl xususiyatlarini o‘rganadi.

Manba vizual va taktil nazorat tez ekanini, biroq tekshiruvchining tajribasi ta’sirida bo‘lishi mumkinligini qayd etadi. Optik tasvirlar yoritish burchagi, sirtning yeyilishi, ifloslanish va tasvir olish sharoitlariga sezgir. Spektroskopik o‘lchovlarda turli komponentlarning signallari ustma-ust tushishi mumkin. SEM-EDX esa banknotning butunini ifodalovchi bitta tarkibni berish o‘rniga juda kichik tanlangan hududlarni tahlil qiladi. Shu sababli usullarning bir-birini to‘ldirishi, bitta usulning har qanday sharoitda mutlaq natija berishidan ko‘ra mazmunliroqdir. Avtomatik tekshirish qurilmalari ham manbada foydali skrining vositalari sifatida ko‘riladi; ularning samaradorligi o‘lchaydigan xavfsizlik xususiyatlari va sinovdan o‘tkazilgan qalbaki namunalar bilan cheklanadi.

Tadqiqot kirish qismida keltirilgan muomaladagi ma’lumotlar tadqiqot asosini tushuntiradi. Ushbu ma’lumotlar quyidagi jadvalda manbada berilgan sana va qamrov bilan taqdim etilgan; ular tadqiqotchilarning ushbu banknotlar to‘plamidan hisoblagan natijalari emas.

Bu nisbatlar turli davrlar va pul tizimlariga tegishli. Ularni namunalar to‘plamidagi banknotlar soni bilan birlashtirib, yangi tarqalish, xavf yoki aniqlash darajasini hisoblab bo‘lmaydi.

Butunlay qalbaki banknot bilan o‘zgartirilgan haqiqiy banknot o‘rtasidagi farq nima?

Butunlay qalbaki banknot haqiqiy banknot dizaynini ruxsatsiz qayta ishlab chiqarish orqali yaratilgan taqliddir; o‘zgartirilgan haqiqiy banknot esa dastlab haqiqiy bo‘lgan banknotning nominal yozuvi kabi xususiyatlariga keyinchalik aralashilgan hujjatdir. Bu farq tekshiruv markazini o‘zgartiradi: birinchi toifada tashuvchi, bosma va xavfsizlik elementlarining butunligi shubha ostiga olinadi, ikkinchi toifada esa haqiqiy materialdagi o‘zgartirish va mazmun nomuvofiqligi o‘rganiladi. Esdalik yoki kino rekviziti xususiyatidagi namunalarni chalg‘ituvchi ishlatish esa tadqiqotning kengroq amaliy tasnifida alohida baholanadi.

1-rasmdagi tarixiy namunaning to‘lqinsimon chap cheti va urushdan keyingi qishloq hayotini tasvirlovchi grafikasi, quyosh tutilishi banknotining hodisaga xos dizayni va kolleksiya nashrlari noodatiy dizayn nima uchun emissiya konteksti bilan o‘qilishi kerakligini ko‘rsatadi. Mualliflar numizmatik qiziqishni qadimgi davr taqlidlari, noto‘g‘ri bosmalar va esdalik nashrlari bilan ham bog‘laydi. Nanni tomonidan Ea-Nāṣirga mis quymalari haqida yozilgan, taxminan miloddan avvalgi 1750 yilga oid shikoyat xati ushbu tarixiy bayonning bir qismidir; zamonaviy banknotni tekshirish usuliga oid eksperimental dalil emas.

2-rasmdagi 200 EUR kino rekviziti namunasi haqiqiy etalon bilan yonma-yon ko‘rilganda umumiy rang va joylashuv o‘xshashligi qanchalik kuchli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. 3 va 4-rasmlar to‘lov vositasi emasligini bildiruvchi yozuvlar kichik, dizaynga singdirilgan yoki turli alifbolarda yozilgan bo‘lishi mumkinligini hujjatlashtiradi. “Prop-copy”, “For motion picture use only” va shunga o‘xshash ogohlantirishlar shu sababli batafsil tekshiruvda ahamiyatga ega. Tadqiqot bu mahsulotlarning chalg‘ituvchi operatsiyalarda ishlatilishini sud-ekspertiza tasnifi nuqtayi nazaridan muhokama qiladi; bu yerda keltirilgan yondashuv barcha mamlakatlar uchun yagona huquqiy hukm sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Polimer tashuvchi ham o‘z-o‘zidan haqiqiylik kafolati emas. Manba Ruminiyada polimer banknotlardan foydalanishga o‘tishni 1999–2000 davri bilan, barcha banknotlarning ushbu tashuvchiga o‘tishini esa 2005 yil bilan bog‘laydi. Tekshirilgan 100 RON taqlidida umumiy grafika, shaffof oyna va teginish hissi juda ishonarli deb topilgan. Biroq kattalashtirilgan tekshiruv kutilgan ofset tuzilishi o‘rniga rangli siyoh purkashga xos nuqtalarni ko‘rsatgan. 8-rasmning a, b, g va h panellari shaffof plyonka ustidagi xira oq qatlamda ushbu nuqtalarni; boshqa panellar esa nominal naqshini, oynadagi teatr niqoblarini va BNR monogrammasini taqlid qiluvchi xavfsizlik elementlaridagi farqlarni ko‘rsatadi. Bu yerdagi natija ma’lum bir qalbaki namuna tekshiruviga tegishli; barcha polimer banknotlar uchun xato darajasi hisoblanmagan.

Tekshiruv qurilma o‘lchovidan oldin boshlanadi

Manbada ish jarayoni faqat mikroskop ostida qaralgan vaqt bilan cheklanmaydi. Dalilni qabul qilib olish, uning kuzatiluvchanligini ta’minlash, qadoqlash, muhrlash, mos sharoitda saqlash, ifloslanish va buzilishning oldini olish, hisobot tuzish va tegishli organga qaytarish bir jarayonning qismlaridir. Agar fotosurat qaysi banknotga va qaysi hududga tegishli ekanligi noma’lum bo‘lsa, yuqori aniqlikning o‘zi ishonchli taqqoslashni ta’minlamaydi.

Mualliflar akkreditatsiyani belgilangan jarayonlar va sifat shartlariga rioya qilishning institutsional kafolati sifatida ko‘radi; akkreditatsiya har bir ekspert talqinini bahssiz qiladi, degan da’voni ilgari surmaydi. Kam namuna keladigan kichik ekspertiza yo‘nalishlari, iz tekshiruvlari, ko‘chirilgan imzolar va fotonusxa hujjatlar haqida keltirilgan misollar usul qamrovi va talqin chegaralari nega aniq saqlanishi kerakligini tushuntiradi. Ushbu bo‘limdagi institutsional baholashlar tadqiqotda tajriba bilan o‘lchangan akkreditatsiya samaradorligi emas.

Banknot tekshiruvida haqiqiy etalon namuna qachon zarur?

Haqiqiy etalon namuna, ayniqsa bosma texnikasi va xavfsizlik effektlarini yuqori o‘xshashlik bilan taqlid qiladigan banknotlarda taqqoslashning asosidir. Xuddi shu emissiya seriyasiga mansub mos etalonni bir xil sharoitlarda tekshirish kichik rang, geometriya, bosma va material farqlarini ko‘rinadigan qiladi. Manba ochiq rekvizit ogohlantirishi bo‘lgan, yaqqol o‘zgartirilgan yoki rasmiy ravishda mavjud bo‘lmagan to‘qima dizaynlar uchun jismoniy etalon har doim majburiy bo‘lmasligi mumkinligini muhokama qiladi; bu istisno yuqori sifatli taqlidlarni etalonsiz ishonchli ajratish mumkin degani emas.

Taqqoslashning o‘rgatuvchi mantiqi avvalo bir xil narsalar taqqoslanayotganiga ishonch hosil qilishdir. Shubhali banknotning metall siyohli nominal belgisi etalonning bosilmagan qog‘ozi bilan solishtirilmaydi. Yorug‘lik burchagi yoki kattalashtirish o‘zgartirilsa, faqat tasvir olish sharoitidan kelib chiqadigan farqlar haqiqiy material farqi sifatida qabul qilinishi mumkin. Shu sababli tadqiqot mos hududlarda barqaror sharoitlar va takroriy kuzatuvlarni alohida ta’kidlaydi.

Optik xavfsizlik: OVI, OVD va suv belgisi turli tuzilmalardir

Optik o‘zgaruvchan siyoh (optically variable ink, OVI) kuzatish yoki yoritish burchagiga qarab ko‘rinadigan rang reaksiyasi o‘zgaradigan pigmentlarni o‘z ichiga oluvchi xavfsizlik siyohidir. Tadqiqotdagi 500 EUR namunasida OVI orqa tomonning o‘ng pastki qismidagi nominal sonida tekshirilgan. Optik o‘zgaruvchan element (optically variable device, OVD) esa tadqiqotda metallangan tashuvchi folga ustidagi grafika va yozuvlarni o‘z ichiga oladigan, burchakka bog‘liq aks ettirish va difraksiya xususiyatlarini ko‘rsatadigan xavfsizlik elementini anglatadi. OVI siyoh qatlamidir, tekshirilgan OVD esa alohida tashuvchi tuzilishga ega xavfsizlik elementidir; bu ikki qisqartma bir-birining o‘rnida ishlatilmasligi kerak.

Suv belgisi ushbu qog‘oz banknot taqqoslashida qog‘oz ichidagi mahalliy qalinlik va zichlik o‘zgarishlari tufayli o‘tuvchi yorug‘likda ko‘rinadigan naqshdir. Sirtga bosilgan naqsh o‘tuvchi yorug‘likda o‘xshash tasvir hosil qilishi mumkin, ammo u bir xil ichki tuzilishga ega bo‘lmaydi. Bu farq faqat naqsh shakliga emas, balki naqsh qog‘oz ichidami yoki sirtidami hosil bo‘lganiga qarashni talab qiladi.

Element tahlili va molekulyar tahlil nega birga qo‘llanadi?

Skanerlovchi elektron mikroskopiya (scanning electron microscopy, SEM) sirtning kichik miqyosdagi tuzilishini tasvirlaydi. SEM bilan bog‘langan energiya-dispersiv rentgen spektroskopiyasi (energy-dispersive X-ray spectroscopy, EDX) tanlangan hududda qaysi elementlar qayd etilishi mumkinligi va ularning nisbiy massa foizlari haqida ma’lumot beradi. EDX da elementning aniqlanishi o‘sha element qaysi kimyoviy birikma tarkibida ekanini o‘z-o‘zidan aniqlamaydi. Masalan, bariy signalidan qo‘shimcha dalilsiz qoplamaning to‘liq kimyoviy formulasini chiqarish mumkin emas.

Susaytirilgan to‘liq qaytishli Furye-o‘zgartirish infraqizil spektroskopiyasi (attenuated total reflectance Fourier-transform infrared spectroscopy, ATR-FTIR) molekulalarning infraqizil yorug‘lik bilan bog‘liq tebranish xususiyatlarini o‘rganadigan spektroskopiya usulidir. Manbada namuna olmos ATR kristali bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kontakt qilinadi. Olingan spektrning gorizontal o‘qi to‘lqin sonini, vertikal o‘qi yutilishni ko‘rsatadi. To‘lqin sonining birligi cm⁻¹; bu kattalik UV tekshiruvidagi nm bilan ifodalangan to‘lqin uzunligi bilan aralashtirilmasligi kerak. Spektrdagi bandning joylashuvi materialning molekulyar guruhlari haqida; bandlar birgalikda hosil qilgan naqsh esa namunalar o‘rtasidagi kimyoviy o‘xshashlik va farqlar haqida ma’lumot beradi.

SEM, EDX va ATR-FTIR bir savolga bir xil turdagi javob bermaydi. SEM “Sirt qanday tashkil topgan?”; EDX “Tanlangan hududda qaysi elementlar qayd etiladi?”; ATR-FTIR esa “Qaysi molekulyar tebranish xususiyatlari ko‘rinadi?” savollariga hissa qo‘shadi. Tadqiqotning talqin kuchi ushbu turli kuzatuv turlarini bosma va optik topilmalar bilan birgalikda ko‘rib chiqishidadir. Spektr intensivligidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri siyoh qalinligi, polimer miqdori yoki qalbakilashtirish ehtimolini hisoblaydigan tenglama manbada berilmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Namuna dizayni va sonlarni talqin qilish chegarasi

Manba 2.1-bo‘lim jami 11 banknotni bildiradi. Shu bo‘limda 2 ta haqiqiy etalon va 5 ta haqiqiy bo‘lmagan/shubhali banknot sanaladi; shuningdek 4 namuna maxsus yoki etalon kolleksiyalardan, 7 namuna sud-ekspertiza ishlaridan kelgani qayd etiladi. To‘rtta kolleksiya namunasining faqat kolleksiya xususiyatiga ega ekani alohida yozilgan. Biroq 2 haqiqiy va 5 shubhali ko‘rinishidagi toifalar sanog‘i jami 11 namunani o‘z-o‘zidan tushuntirmaydi. To‘rtta kolleksiya namunasining boshqa toifalar bilan qanday moslashtirilganini ko‘rsatadigan aniq namuna ro‘yxati yo‘qligi sababli, ushbu matnda yangi toifa taqsimoti tuzilmagan.

Tanlov maqsadli: EUR, USD va RON namunalari sud-ekspertiza tekshiruvida uchrashi mumkin bo‘lgan turli holatlarni ko‘rsatish uchun birlashtirilgan. Tasodifiy yoki reprezentativ tanlash amalga oshirilmagan. Batafsil qurilma taqqoslash esa bitta shubhali 500 EUR banknot bilan bitta haqiqiy 500 EUR etalon ustida bajarilgan. Bir banknotning bir nechta nuqtasini o‘lchash turli banknotlardan tashkil topgan namuna sonini oshirmaydi. Sud-ekspertiza ishlariga tegishli seriya raqamlari va identifikatsion ma’lumotlar anonimlashtirilgan.

Qurilmalar, o‘lchash sharoitlari va takrorlar

Bu parametrlar usullarni kuzatishga imkon beradi, biroq to‘liq mustaqil qayta ishlab chiqarish uchun yetarli emas. Manba EDX jadvalidagi qiymatlar uch o‘lchovning o‘rtachasi yoki vakillik natijasi ekanini aniq belgilamaydi; standart og‘ish, ishonch oralig‘i va elementga xos aniqlash chegarasi ham berilmagan. ATR kontakt bosimi, batafsil spektr normallashtirish va bazaviy chiziq tuzatishi qayd etilmagan. Bu kamchiliklar, ayniqsa mutlaq spektr intensivliklari va kichik tarkib farqlarini talqin qilishni cheklaydi.

500 EUR banknotning umumiy ko‘rinishi va bosma mikrotuzilmasi

Manba 9 va 10-rasmlar shubhali va haqiqiy 500 EUR banknotning umumiy joylashuvini taqqoslaydi. Old tomonda nominal, yunon va lotin harflaridagi valyuta yozuvlari, Yevropa Ittifoqi bayrog‘i, Yevropa Markaziy banki qisqartmalari, yil va imzo sohasi; me’moriy kompozitsiyada oyna va o‘tish joylari mavjud. Orqa tomonda ko‘prik, Yevropa xaritasi, yulduzlar va seriya raqamlari joylashgan. Binafsha rang ustun bo‘lgan rang sxemasi, nozik geometrik fon va guilloche deb ataladigan murakkab chiziqli naqshlar umumiy o‘xshashlikka hissa qo‘shadi. Bu ko‘rinish o‘z-o‘zidan haqiqiylik qarorini bermaydi.

Mikroskopik taqqoslashda har ikki banknotning fon, grafika va yozuvlarida manba Pantone ofset deb atagan bosma tuzilishi qayd etiladi. Siyoh izlari asosan bir xil, chiziqlar uzluksiz va chetlar aniq. Biroq rang o‘tishlari, ayrim grafik elementlarning kontrasti va kichik shakl nisbatlari to‘liq mos kelmaydi. Bir xil bosma turidan foydalanilgandek ko‘rinishi barcha ishlab chiqarish va material xususiyatlari bir xil ekanini anglatmaydi.

11-rasmni talqin qilishda e’tibor beriladigan nuqta: Asosiy matn yulduz shaklidagi maydon ichidagi nozik to‘lqinsimon fon chiziqlarining uzilishlarini ham shubhali, ham etalon banknotda tasvirlaydi. Shu sababli chiziq uzilishi bu yerda faqat qalbaki banknotga xos marker sifatida taqdim etilmagan. Ajratuvchi baholash birgalikda qayd etilgan ton, kontrast va mikromorfologik nisbat farqlariga asoslanadi.

OVI nominal soni, seriya raqamlari va metallangan OVD

12 va 13-rasmlar orqa tomondagi OVI nominal sonining oq yorug‘lik ostida turli burchaklardan makroskopik va mikroskopik ko‘rinishini beradi. Har ikki namunada ipak ekran bosmasi bilan bosilgan, metall pigmentli siyoh tuzilishi qayd etiladi. Mualliflar kuzatilgan rang o‘zgarishini binafsha va jigarrang oralig‘ida ta’riflaydi. Shubhali banknotda o‘xshash o‘zgarish ko‘rinishi yetarli emas: ton va rang kontrasti etalon bilan to‘liq mos kelmaydi. 14-rasmdagi 10× kattalashtirilgan qiya yorug‘lik tasvirlari metall effekt beruvchi zarrachalarning zichligi va taqsimlanish intensivligi ham farq qilishini ko‘rsatadi. Manba zarracha zichligi bo‘yicha raqamli o‘lchov bermaydi.

Seriya raqamini tekshirish boshqacha ishlab chiqarish farqini ko‘rsatadi. Haqiqiy etalonda orqa tomonning yuqoridagi qora va pastdagi binafsha seriya raqamlari yuqori xavfsizlikli tipo bosma bilan hosil qilingan. Shubhali banknotning yuqori seriya raqamida monoxrom lazer toneriga asoslangan elektrofotografik tuzilma, pastki seriya raqamida esa binafsha siyoh purkash tuzilmasi aniqlangan. 15-rasmda a va c panellari ushbu ikki shubhali bosmani, b va d panellari esa etalonning tipo izlarini ko‘rsatadi. Shunday qilib, tadqiqot faqat o‘qiladigan raqamni emas, balki belgi chizig‘ini hosil qilgan material va bosma izini taqqoslaydi.

Metallangan OVDda esa umumiy yaltirash va burchak bilan o‘zgaradigan tasvir shubhali namunada ham bor. 16-rasm ikki banknotni 60°, 52.5° va 30° yorug‘lik tushish sharoitlarida va fokuslangan o‘tuvchi yorug‘lik ostida taqqoslaydi. Shubhali namuna a–d, etalon e–h panellarida. Mikroyozuvlarning chiziq kengligi, grafik nisbatlari va geometrik joylashuvi ekvivalent emas; difraksiyaga bog‘liq optik xatti-harakat ham to‘liq mos kelmaydi. Musbat va manfiy mikroyozuvlar hamda mikroteshiklardan hosil bo‘lgan naqshlarning mavjudligi ushbu elementlar etalon bilan bir xil sifatda ishlab chiqarilganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.

UV, suv belgisi va xavfsizlik ipi topilmalari

17-rasm ikki banknotning orqa tomonini 254 nm UV ostida ko‘rsatadi. Har ikki qog‘oz fon umuman olganda kuchli fluoresans ko‘rsatmaydigan ko‘rinishga ega; haqiqiy etalonning foni qoraroq. UVga sezgir bosmalarda va xavfsizlik tolalarida rang tusi va emissiya farqlari ko‘rinadi. Ayniqsa shubhali namunaning suv belgisini taqlid qiluvchi sirt naqshi UV ostida ko‘rinadigan fluoresans beradi. Etalondagi haqiqiy suv belgisining boshqa reaksiyasi bilan birga ko‘rilganda, bu kuzatuv sirtga hosil qilingan taqlidni ajratishga yordam beradi.

18-rasmning o‘tuvchi yorug‘lik tasvirlari ayni farqni strukturaviy jihatdan to‘ldiradi. Shubhali banknotda qog‘oz foniga yaqin tusdagi xira sirt bosmasi hosil qilgan manfiy tasvir mavjud; haqiqiy etalonda esa naqsh qog‘ozning o‘zidagi qalinlik va zichlik o‘zgarishidan kelib chiqadi. Xavfsizlik ipining joylashuvi va kengligi ham etalondan farq qiladi. Bu farqlar aniqlangach, ipga qo‘shimcha destruktiv tekshiruv qo‘llanmagan; dalil yaxlitligini saqlash va uni sud-ekspertiza organiga qaytarish nazarda tutilgan. Ushbu tanlov tahlil qamrovi dalilni saqlash zarurati bilan birgalikda belgilanganini ko‘rsatadi.

Mualliflar qog‘oz tashuvchining tolalar tarmog‘i, o‘lchamlash va sirtni himoya qiluvchi qo‘shimchalar, optik oqartirgichlar va ichki xavfsizlik elementlariga ham to‘xtaladi. Xavfsizlik qog‘ozi va oddiy tijorat qog‘ozining turli ishlab chiqarish maqsadlari taktil va optik farqlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shunga qaramay, ushbu umumiy material bayoni tekshirilgan har bir hududning to‘liq tola yoki bog‘lovchi formulasi o‘lchangan degani emas. Ayniqsa tashuvchi his va ko‘rinish jihatdan o‘xshash bo‘lgan holatlarda maqsadli material taqqoslash muhimlashadi.

SEM-EDX va ATR-FTIR uchun qaysi hududlar moslashtirildi?

Manba shubhali banknot hududlarini L, haqiqiy etalon hududlarini S qo‘shimchasi bilan kodlaydi. P1–P4 esa to‘rtta alohida tekshiruv joyini ifodalaydi. Bu kodlar turli banknotlar soni emas; bir taqqoslash juftligidagi turli hududlarni ko‘rsatadi.

19-rasm OVI izlari va qo‘shni qog‘ozning SEM tasvirlarini; 20-rasm esa OVD sirtini 100× va 500× kattalashtirishda taqqoslaydi. Mualliflar haqiqiy namunada tartibliroq va bir jinsliroq, shubhali namunada esa tartibsizroq va geterogenroq mikrotuzilmani tasvirlaydi. Ayniqsa OVD tasvirlaridagi strukturaviy uzilishlar taqqoslashning bir qismidir. Bu ifodalar tasvirlarga asoslangan sifat baholaridir; g‘adir-budirlik, g‘ovaklik yoki zarracha taqsimoti uchun raqamli indeks, xato chizig‘i yoki statistik test taqdim etilmagan.

Element tarkibi: manba jadvalining to‘liq ko‘chirilishi

Quyidagi ikki jadval manba 2-jadvalining barcha element ustunlari va sakkiz hududning barchasini o‘qish qulayligi uchun ikki qismga bo‘ladi. Qiymatlar massa foizidir (wt.%); atom foizi yoki banknotning umumiy massasidagi ulush sifatida talqin qilinmasligi kerak. O‘nlik ko‘rinishi manbadagidek saqlangan. “-” belgisi manbadagi ko‘rsatishni saqlaydi: tegishli katakda raqamli qiymat berilmagan. Aniqlash chegaralari tushuntirilmagani sababli bu belgi aniq fizik yo‘qlik yoki hisobda ishlatiladigan nolga aylantirilmagan.

Element belgilar mos ravishda uglerod (C), kremniy (Si), alyuminiy (Al), magniy (Mg), natriy (Na), kaliy (K), kalsiy (Ca), temir (Fe), xlor (Cl), xrom (Cr), oltingugurt (S), bariy (Ba) va kislorod (O)ni bildiradi. Jadvallardagi “S” element ustuni oltingugurtdir; namuna kodi oxiridagi “S” esa haqiqiy etalon namunani ko‘rsatadi. Bu ikki ishlatishning ma’nosi farq qiladi.

OVI va qo‘shni qog‘oz hududlari: P1L va P2Lda Si qiymatlari 13.01 va 14.27 wt.% bo‘lsa, P1S va P2Sda 4.91 va 5.41 wt.% sifatida qayd etilgan. Mg va Fe ushbu ikki haqiqiy etalon hududida raqamli ravishda qayd etiladi: Mg 4.95 va 6.31 wt.%, Fe 0.67 va 1.09 wt.%. Mos shubhali kataklar “-” bilan ko‘rsatilgan. P1L va P2Lda Cr 5.11 va 5.28 wt.% bo‘lsa, mos etalon kataklarida qiymat berilmagan. Ushbu naqsh tahlil qilingan hududlar material jihatdan ekvivalent emasligini qo‘llab-quvvatlaydi.

OVD va qo‘shni qog‘oz hududlari: P3S va P4Sda Ba mos ravishda 7.09 va 4.59 wt.% deb qayd etilgan, shubhali hududlarda esa Ba kataklari “-” bilan belgilangan. Manba bu topilmani xavfsizlik materiallaridagi bariy saqlovchi sirt qo‘llanmalari bilan bog‘laydi. Biroq EDX element ma’lumotini bergani uchun, bu bog‘lash o‘z-o‘zidan ma’lum bir birikmani aniq aniqlash yoki barcha haqiqiy banknotlarda ayni bariy darajasi bo‘lishini anglatmaydi.

Uglerod uchun umumlashtirish chegarasi: Manba matni shubhali hududlarda uglerod umumiy holda pastroq ekanini aytadi. Jadval P1, P2 va P3 juftlarida bu yo‘nalishni ko‘rsatadi; biroq P4L qiymati 14.83 wt.% va P4S qiymati 14.42 wt.%. Shuning uchun “barcha shubhali hududlarda uglerod pastroq” degan ifoda jadvalga mos kelmaydi. P4 farqining statistik yoki analitik ahamiyati bo‘yicha noaniqlik berilmagani sababli, bu kichik farqdan qo‘shimcha material mexanizmi chiqarilmagan. Manbada ishlatilgan taxminan 7–14 wt.% uglerod oralig‘i ham P4Lning 14.83 wt.% qiymatini to‘liq qamrab olmaydi.

Xlor uchun umumlashtirish chegarasi: Manba muhokamasida Ca, Cl va Cr birgalikda baholanganda haqiqiy namunada yo‘qlik yoki iz darajalari yo‘nalishida keng ifoda beriladi. Holbuki Cl P1S, P2S va P3Sda mos ravishda 4.29, 4.09 va 6.95 wt.% sifatida berilgan. P3Sning Cl qiymati P3Lning 1.17 wt.% qiymatidan ham yuqori. Shu sababli xlor mavjudligi ushbu matnda o‘z-o‘zidan qalbakilik belgisi qilinmagan. Har bir element o‘ziga tegishli hudud va taqqoslash juftligi bilan birga o‘qilishi kerak.

SEM-EDXda elementning aniqlanishi banknotning haqiqiyligini o‘z-o‘zidan isbotlaydimi?

Yo‘q. Ushbu tadqiqotdagi SEM-EDX o‘lchovlari faqat bitta shubhali 500 EUR banknot bilan bitta haqiqiy etalonning tanlangan hududlaridagi element tarkibini taqqoslaydi. Mg, Fe yoki Ba kabi elementlarga oid farqlar o‘sha hududlar uchun qo‘shimcha dalildir; barcha haqiqiy yoki qalbaki banknotlarga qo‘llash mumkin bo‘lgan universal kimyoviy qoida emas. Haqiqiylikni baholash element ma’lumotlarini bosma texnikasi, mikrotuzilma, optik xavfsizlik reaksiyasi va molekulyar topilmalar bilan birgalikda talqin qilishga asoslanadi.

Manba past uglerodni boshqacha formulatsiya yoki yupqaroq siyoh qatlami bilan; yuqori kremniyni muqobil noorganik pigmentlar bilan bog‘laydi. Bular o‘lchangan massa foizlaridan kelib chiqadigan muallif talqinlaridir. Siyoh qalinligi bevosita o‘lchanmagani, ma’lum bir bog‘lovchi yoki silikat turi mustaqil ravishda aniq tasdiqlanmagani va qatlamlar o‘rtasidagi o‘lchov hissalari to‘liq ajratilmagani sababli, ehtimoliy izohlarni yangi va isbotlangan material natijalari sifatida taqdim etib bo‘lmaydi.

ATR-FTIR: spektrlar nimani aytadi va nimani aytmaydi

Manba 21–23-rasmlarning gorizontal o‘qida to‘lqin soni, vertikal o‘qida absorbance, a.u. sifatida ko‘rsatilgan yutilish signali joylashgan. “a.u.” ixtiyoriy birlikni bildiradi. Gorizontal o‘q taxminan 4000 cm⁻¹dan pastroq to‘lqin sonlari tomon kamayadi; o‘lchov oralig‘i usul bo‘limida 500–4000 cm⁻¹ sifatida berilgan. Spektr egri chiziqlari xom raqamli ma’lumotlar qatori sifatida ulashilmagani sababli, ushbu maqolada yangi oraliq nuqtalar, aniq pik intensivliklari yoki qayta yaratilgan o‘lchov egri chiziqlari ishlab chiqilmagan.

21-rasmda P1L qora, P1S qizil chiziq bilan ko‘rsatilgan. OVI hududining haqiqiy etalonida turli bandlar aniqroq ko‘rinadi. Asosiy matn taxminan 1725 cm⁻¹dagi efir karbonil bandi, taxminan 1448 cm⁻¹dagi C–H bilan bog‘langan band va 800–900 cm⁻¹ hududidagi tebranishlarni muhokama qiladi. Rasmda shuningdek 3276, 2918, 1073 va 807 cm⁻¹ belgilari mavjud. Bular rasmda berilgan pik joylashuvi belgilaridir; ularning har biri uchun mustaqil molekulyar tayinlash asosiy matnda tushuntirilmagan. Xususan 1448 cm⁻¹ band manbada “C–H stretching” deb nomlangan; bu tayinlash bu yerda mustaqil tasdiqlangan yangi natija hisoblanmaydi.

22-rasmda OVIga qo‘shni qog‘oz hududlari P2L ko‘k, P2S qizil chiziq bilan taqqoslanadi. Asosiy matn taxminan 3266 cm⁻¹da O–H, 2918 cm⁻¹da C–H hamda polisaxarid tarmog‘i bilan bog‘liq taxminan 1316 va 1056 cm⁻¹ bandlarini tavsiflaydi. Har ikki namuna sellyuloza tashuvchisiga mos bandlarni ko‘rsatgan holda, ayrim signallar haqiqiy etalonda balandroq. Rasmda 1644 cm⁻¹ belgisi ham bor; manbaning asosiy matni ushbu belgi uchun alohida tayinlash bermaydi.

23-rasm OVD va qo‘shni qog‘ozning to‘rtta spektrini birgalikda taqdim etadi: P3L qora, P4L qizil, P3S ko‘k, P4S binafsha chiziq. Grafikda 3250, 1728, 1644, 1137 va 838 cm⁻¹ belgilari joylashgan. Ayrim to‘lqin sonlarida haqiqiy etalon egri chiziqlari aniq cho‘qqilarga ega, ayni naqsh shubhali namunalarda bir xil ko‘rinmaydi. Shunga qaramay, asosiy matn barcha belgilarni alohida kimyoviy guruhlarga bog‘lamaydi. Shu sababli alohida cho‘qqilarga manbada bo‘lmagan aniq kimyoviy identifikatsiyalar berilmagan.

Mualliflar shubhali namunaning ayrim zaifroq bandlarini boshqa siyoh formulatsiyasi, yupqaroq qatlam, kamroq zich sellyuloza tuzilishi yoki boshqa sirt ishlovi bilan bog‘laydi. Biroq manba bo‘lim oxirida talqin og‘irligini ayniqsa takrorlanuvchi spektral xususiyat va band joylashuvi farqlariga beradi; mutlaq intensivlik farqlarini qo‘llab-quvvatlovchi kuzatuv sifatida cheklaydi. Bu farq saqlanishi kerak. Taqdim etilgan ma’lumotlar ma’lum bir qatlam qalinligi, sellyuloza zichligi yoki bog‘lovchi konsentratsiyasini bevosita o‘lchamagan.

Turli dalil turlari umumiy xulosaga qanday bog‘landi?

Manba kelgan xulosa shuki, tekshirilgan banknot umumiy ko‘rinish jihatidan yuqori sifatli taqlid bo‘lsa-da, haqiqiy etalonning ishlab chiqarish va material xususiyatlariga mos kelmaydi. Xulosa bitta element yoki bitta yaltirash tasvirining hal qiluvchiligiga tushirilmaydi. Bu yerdagi “dalillarni birgalikda baholash” iborasi ham o‘lchovlarning statistik jihatdan mustaqilligi ko‘rsatilganini anglatmaydi: tadqiqot dalillar o‘rtasida ehtimollik asosidagi birlashtirish modeli yoki raqamli qaror chegarasini qurmagan.

Banknotdagi biologik izlar: alohida tadqiqot yo‘nalishi

Manba 3.4-bo‘lim banknotning haqiqiyligini tekshirishdan farqli ravishda banknotga kim tegkanini aniqlashga yordam berishi mumkin bo‘lgan yashirin iz va DNA tadqiqotlarini muhokama qiladi. Ushbu bo‘limda bayon etilganlar 500 EUR holati tekshiruvida bajarilgan DNA tajribasi natijalari emas. Mualliflar mavzu alohida kelajak tadqiqotda ko‘rib chiqilishini bildiradi.

Manba g‘ovaksiz polimer sirt uchun 40–80 µL suyuqlik bilan namlangan paxta tamponi, taxminan 60° kontakt burchagi va aylantirish harakatini; g‘ovak qog‘oz sirt uchun esa avval nam, keyin quruq tampon ishlatiladigan ikki martalik surtma yondashuvini muhokama qiladi. Filtrli so‘rish usullari va yopishqoq qatlamlar orasida ushlanib qolishi mumkin bo‘lgan biologik materialni Chelex ekstraksiyasi bilan tekshirish ham avvalgi tadqiqotlar kontekstida tilga olinadi. Suyuqlik tarkibi, qiyosiy qaytarib olish ma’lumotlari va batafsil validatsiya parametrlari ushbu maqolada berilmagan. Shu sababli bu bayon ushbu tadqiqot tomonidan tasdiqlangan to‘liq biologik namuna olish protokoli yoki ma’lum DNA muvaffaqiyat darajasi emas.

DNA topilmasining kontakt yoki ehtimoliy manba aloqasiga hissa qo‘shishi bilan banknotning bosma va material jihatdan haqiqiyligi alohida savollardir. Ushbu tadqiqot tekshirilgan banknot ishlab chiqaruvchisini DNA orqali aniqlaganini ko‘rsatmaydi.

Oldingi tadqiqotlar bilan taqqoslash qamrovi

Manba 3.5-bo‘lim ushbu tadqiqotni avtomatik tasniflash tadqiqotlari bilan bir toifaga joylashtirmaydi. Mualliflar keltirgan misollarda Oliveira va hamkasblari portativ yaqin infraqizil spektroskopiya va kemometriya bilan 300 haqiqiy va 227 qalbaki Braziliya banknotini; Guo va hamkasblari rentgen floresans va ko‘p o‘zgaruvchili tahlil bilan 13 sud-ekspertiza ishidan kelgan 21 qalbaki banknot qog‘ozi namunasini tekshirgan. Bu sonlar yuklangan maqola oldingi adabiyotni bayon qilishda bergan sonlardir; joriy tadqiqot namunasiga qo‘shilmagan va bu yerda tegishli tadqiqotlarning to‘liq matnlari asosida yangi samaradorlik taqqoslanmagan.

Manba shuningdek cheklangan namuna soni bilan ATR-FTIR ajratish, smartfonga ulangan portativ mikroskopiya, spektral domen optik kogerent tomografiya, giperspektral tasvirlash, noaniq grafik tahlili va grafik asosidagi kemometriyani tilga oladi. Bu usullar joriy tadqiqotda qo‘llangan deb bo‘lmaydi. Taqqoslashning ma’nosi turli tahlil sohalarining foydasini ko‘rsatish va katta namuna bilan tasdiqlangan tasniflagich ishlab chiqish bilan bitta holatda dalillarni integratsiya qilish o‘rtasidagi farqni saqlashdir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari va qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalari

• Ko‘rinishi haqiqiy etalonga juda o‘xshash banknotda bosma, optik xususiyat, mikrotuzilma va tarkib topilmalari qanday bog‘lanishi mumkinligini batafsil ko‘rsatadi.
• Mos hududlarni juftlaydi; optik taqqoslashlarda yoritish, ekspozitsiya va kattalashtirish nazoratini; EDXda takroriy mahalliy o‘lchovlarni bildiradi.
• To‘liq taqlid, o‘zgartirilgan haqiqiy banknot, esdalik va rekvizit namunalari o‘rtasida farq o‘rnatib, tekshiruv savoli namuna turiga qarab o‘zgarishini tushuntiradi.
• Tekshirilgan shubhali 500 EUR banknot haqiqiy etalon bilan bosma, xavfsizlik tuzilmasi va mahalliy material tarkibi jihatidan ekvivalent emasligini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Dalilni saqlash, topilmalarning kuzatiluvchanligi va muassasa protokollarining rolini qurilma o‘lchovlari bilan bir doirada ko‘rib chiqadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar va ochiq cheklovlar

• Namuna maqsadli va kichik; batafsil kimyoviy taqqoslash bitta shubhali–etalon juftligiga asoslanadi. Muomaladagi qalbakilarning chastotasi yoki turli ishlab chiqarish guruhlarining taqsimoti ushbu namunadan hisoblab bo‘lmaydi.
• Aniqlik, sezgirlik, spetsifiklik, noto‘g‘ri musbat daraja, ishonch oralig‘i, p qiymati, ROC egri chizig‘i yoki tasniflash chegarasi berilmagan. Matndagi aniq farqlarni avtomatik ravishda statistik ahamiyat da’vosiga aylantirib bo‘lmaydi.
• Uch mahalliy EDX o‘lchovi uch mustaqil banknot emas. Jadval qiymatlari qanday birlashtirilgani va o‘lchov noaniqliklari aniq emas.
• Element profillari mahalliy. Bitta elementning mavjudligi yoki qayd etilmasligi barcha haqiqiy yoki qalbaki yevro banknotlari uchun universal qoida yaratmaydi.
• Spektrlarning xom raqamli qatorlari va batafsil oldindan ishlov berish sharoitlari taqdim etilmagan. Mutlaq band intensivligi manbada ham qo‘llab-quvvatlovchi kuzatuv sifatida cheklangan.
• Namunalarning sud-ekspertiza ishlaridan kelishi usul turli laboratoriyalarda ko‘r baholash bilan yoki reprezentativ dala namunasida tasdiqlanganini anglatmaydi. Laboratoriyalararo takrorlanuvchanlik va ekspertlararo qaror uyg‘unligi qayd etilmagan.
• Xavfsizlik ipiga qo‘shimcha destruktiv sinov qilinmagan. DNA bo‘limi va tilga olingan avtomatik usullar ushbu holatda yakunlangan tajribalar emas.
• Namuna soni, ayrim matn–jadval umumlashtirishlari, kattalashtirish oraliqlari va bibliografiya moslashtirishlari bo‘yicha quyida ko‘rsatilgan noaniqliklar mavjud.

Ushbu yondashuvni boshqa valyutalarga yoki turli qo‘llash muhitlariga ko‘chirish tegishli emissiya seriyalarining haqiqiy etalonlari, taqqoslanadigan qurilma sharoitlari, kengroq haqiqiy va qalbaki namuna guruhlari hamda aniq samaradorlik baholarini talab qiladi. Joriy tadqiqot bu qamrovda validatsiya taqdim etmaydi. Tadqiqotning qiymati tekshirilgan holat dalillarini o‘rgatish mumkin bo‘lgan ketma-ketlikka joylashtirishi va bitta xususiyatdan umumlashtirish chegarasini ko‘rsatishidadir.

Manba va Usul Haqida Izoh

To‘liq asl sarlavha:Forensic Examination of Counterfeit Banknotes: Classification Principles and Analytical Procedures.

Mualliflar, asl tartib: Vasile Drobotă; Ion Sandu; Luiza Mădălina Grădinaru; Ioan Cristinel Negru; Daniel Potolincă; Bogdan Hațegan; Lucian Lipan-Grosu; Andrei Victor Sandu. Manbada teng birinchi mualliflik yoki teng hissa bayonoti yo‘q. Mas’ul mualliflar Ion Sandu va Andrei Victor Sandu.

Nashr:Applied Sciences, 2026, jild 16, son 17, maqola 8768; nashriyot MDPI, Bazel, Shveytsariya. DOI: 10.3390/app16178768. Rasmiy nashr sahifasi. PDFda maqola turi “Article”; topshirilgan sana 27 iyul 2026, qayta ko‘rib chiqish 29 avgust 2026, qabul 31 avgust 2026 va nashr 3 sentyabr 2026 deb ko‘rsatilgan. Akademik muharrir Andrea Atrei. Manba taqrizdan o‘tgan jurnal maqolasi sifatida chop etilgan versiyadir; preprint emas.

Tekshirish qamrovi: DOI, jurnal jildi, soni, maqola raqami va 3 sentyabr 2026 nashr sanasi MDPI’ning foydalanish mumkin bo‘lgan rasmiy qidiruv yozuvlari bilan moslashtirilgan. Rasmiy maqola sahifasining to‘liq mazmuni kirish cheklovi sababli ochilmagani uchun mualliflar, batafsil muassasalar, qabul tarixi va bayonotlar yuklangan PDF asosida ko‘chirilgan. Ilmiy bayon uchun tashqi vebdan yangi tajriba yoki natija qo‘shilmagan.

Litsenziya va vizual manba: PDF © 2026 mualliflarga tegishli va Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi bilan ochiq kirish sifatida ko‘rsatilgan. Mualliflar barcha fotosuratlarni o‘zlari olganini bildiradi. Ushbu Verianla matnidagi tushuntiruvchi sxemalar manba aloqalaridan qayta tuzilgan, raqamli jadvallar manba 2-jadvalidan ko‘chirilgan. Asl banknot fotosuratlari, SEM tasvirlari yoki FTIR egri chiziqlari yangi o‘lchovlar sifatida qayta ishlab chiqarilmagan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan. Etika qo‘mitasi va xabardor qilingan rozilik: Manbada qo‘llanilmasligi ko‘rsatilgan. Ma’lumotlarning mavjudligi: Asl hissalar maqolada ekani, qo‘shimcha savollar mas’ul mualliflarga yo‘naltirilishi mumkinligi bildiriladi; alohida xom ma’lumotlar ombori havolasi berilmagan. Sud-ekspertiza ishlaridan kelgan namunalar hisobotlari bilan birga vakolatli organlarga qaytarilgani tushuntirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti: Manba mualliflarning huquqni muhofaza qilish, chegara politsiyasi va Romanian Inventors’ Forum bilan aloqalarini ochiqlaydi; boshqa mualliflar potentsial manfaatlar to‘qnashuvini yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan tijoriy yoki moliyaviy munosabat yo‘qligini bildiradi. Bayonotda “Vasile Drobotă and Vasile Drobotă” shaklida bir xil ism ikki marta yozilgan. Bu takror yashirincha boshqa muallif ismi bilan almashtirilmagan; muassasa–muallif mosliklari maqolaning birinchi sahifasidagi affiliatsiyalardan ko‘chirilgan.

Manba ichidagi izchillik va ko‘chirish qarorlari

Namuna sanog‘idagi jami 11 bilan 2 haqiqiy va 5 shubhali toifalarning to‘liq mos kelmasligi; usul matnidagi 200×–1000× SEM oralig‘iga qarshi 20-rasmda 100× tasvirning mavjudligi; Regula qurilmasining UV qamrovi ikki joyda turli tafsilot bilan berilishi; 11-rasmdagi chiziq uzilishi asosiy matnda har ikki banknot uchun ham tasvirlanishi; uglerod va xlor haqidagi keng ifodalar 2-jadval bilan to‘liq mos kelmasligi maqolaning tegishli joylarida ko‘rinadigan holda saqlangan. 5-rasm uchun asl matn va izohdagi 10 USD ifodasi ko‘chirilgan; manbada bo‘lmagan tuzatish qilinmagan.

Manbada ayrim matn ichidagi havola raqamlari ham bibliografiya sarlavhalariga mos kelmaydigandek ko‘rinadi. Masalan, bosma muhokamasidagi [33] bibliografiyada DNA barmoq izi tadqiqotiga; DNA muhokamasidagi [39] esa infraqizil spektroskopiya bo‘limiga to‘g‘ri keladi. Shu sababli Verianla bayonida bu raqamlar tasdiqlangan mustaqil dalillar sifatida ko‘paytirilmagan; yuklangan maqolaning o‘z bo‘lim, rasm va jadval joylashuvlaridan foydalanilgan. Manbada alohida raqamlangan matematik model yoki markaziy tenglama bo‘lmagani sababli yangi formula qo‘shilmagan.