Savdo globallashuvining yashillashuvi, ushbu tadqiqotda faqat tashqi savdoning ko‘payishini emas; balki savdo integratsiyasining tozaroq ishlab chiqarish tuzilmalari, qayta tiklanuvchi energiyadan ko‘proq foydalanish, energiya zaifligining pastligi, ekologik tovarlar savdosi va qulayroq issiqxona gazlari izi profillari bilan birga kechishini ifodalovchi ko‘p o‘lchovli baholash doirasidir. Tadqiqot 2004–2024 davrida Markaziy va Sharqiy Yevropa (Central and Eastern Europe, CEE)dagi YIga a’zo 11 mamlakatda amaldagi (de facto) va huquqiy/rasmiy (de jure) savdo globallashuvi qanday farqlanishini o‘rganadi. World Development Indicators, KOF Globalization Index, UNCTAD ekologik tovarlar savdosi, OECD Greenhouse-Gas Footprints va Eurostat ma’lumotlari birgalikda qo‘llangan; natijalar 2020–2024 davridagi 73 firmadan iborat LSEG Workspace namunasi bilan sektor darajasida qo‘shimcha tarzda tekshirilgan.

Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, savdo globallashuvi mintaqada bir xil tarzda yashillashmagan. Umumiy YI institutsional doirasi va nisbatan yuqori huquqiy savdo integratsiyasi mamlakatlar o‘rtasida o‘xshash amaldagi savdo tuzilmalari yoki o‘xshash ekologik natijalarni yuzaga keltirmagan. Yuqori ochiqlik yoki savdoni liberallashtirishning o‘zi pastroq uglerod intensivligini anglatmaydi. Barqarorroq profillar toza ishlab chiqarish tuzilmasi, qayta tiklanuvchi energiyaning kengayishi, energiya importi zaifligining pastligi va ekologik tovarlar savdosidagi kuchliroq mavqelar bilan birga kuzatiladi.

Tadqiqot sababiylik da’vosini ilgari surmaydi. Qo‘llangan regularize Graphical Gaussian Model (GGM) — boshqa ko‘rsatkichlar shartli ravishda nazorat qilinganda o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi qisman korrelyatsiyalarni ko‘rsatuvchi izlanish xarakteridagi tarmoqdir. Xuddi shuningdek, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (Foreign Direct Investment, FDI) umumiy xorijiy kapital integratsiyasini ifodalaydi; manbadagi FDI o‘zgaruvchisi yashil va uglerod-intensiv investitsiyalarni ajratmagani uchun uni “yashil FDI” ko‘rsatkichi sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Xalqaro savdoning ortishi odatda bozorga kirish, ishlab chiqarish ko‘lami, investitsiya va iqtisodiy o‘sish nuqtai nazaridan ijobiy baholanadi. Biroq ekologik barqarorlik nuqtai nazaridan savdo hajmining yuqori bo‘lishi o‘z-o‘zicha yetarli ma’lumot bermaydi. Iqtisodiyot juda ochiq bo‘lishi mumkin, ammo shu bilan birga yuqori uglerod intensivligi, qazilma yoqilg‘iga qaramlik, ekologik jihatdan ifloslantiruvchi ishlab chiqarish tuzilmasi yoki yuqori energiya importi zaifligiga ega bo‘lishi mumkin.

Shu sababli tadqiqotning asosiy muammosi “mamlakatlar qancha tashqi savdo qiladi?” degan savoldan kengroqdir. Tadqiqot savdoning amalda qay darajada xalqaro tus olgani, bu integratsiya qaysi institutsional doirada yuz berayotgani va savdo tuzilmasi ekologik o‘zgarish bilan qay darajada mos kelishini birgalikda ko‘rib chiqadi.

Amaldagi (de facto) va huquqiy (de jure) savdo globallashuvi o‘rtasidagi farq nima?

Amaldagi savdo globallashuvi real iqtisodiy oqimlarda kuzatiladigan savdo integratsiyasi va savdo aloqalarining geografik yoyilishini; huquqiy savdo globallashuvi esa savdo tartibga solishlari, savdo soliqlari, tariflar va savdo bitimlari kabi institutsional shartlarni ifodalaydi. Shu sababli ikki mamlakat huquqiy liberallashtirish darajasi jihatidan o‘xshash bo‘lsa ham, real savdo oqimlari, ishlab chiqarish tuzilmalari va ekologik natijalari farq qilishi mumkin.

O‘rganilgan mamlakatlar

Makro tahlil YIga a’zo quyidagi 11 mamlakatni qamrab oladi: Bolgariya, Xorvatiya, Chexiya, Estoniya, Vengriya, Latviya, Litva, Polsha, Ruminiya, Slovakiya va Sloveniya.

Bu tanlov ongli ravishda qilingan. Tadqiqotchilar mamlakatlarni nisbatan umumiy YI huquqiy va siyosiy doirasi ichida taqqoslash orqali institutsional muhitning juda katta farqlanishidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan muammolarni kamaytirishni maqsad qilgan. Shu sababli natijalarni G‘arbiy Bolqon yoki YIga a’zo bo‘lmagan barcha Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlariga avtomatik tarzda umumlashtirib bo‘lmaydi.

To‘rtta tadqiqot savoli

Savdo ochiqligining yuqori bo‘lishi nega o‘z-o‘zicha “yashil savdo” degani emas?

Chunki umumiy savdo hajmi savdo qaysi tovarlardan tashkil topishini, ishlab chiqarish qanchalik uglerod-intensiv ekanini, import energiyasiga qaramlikni, foydalaniladigan energiya manbalarini yoki emissiyalar ishlab chiqarish va iste’mol o‘rtasida qanday taqsimlanishini ko‘rsatmaydi. Shu sababli tadqiqot umumiy ochiqlikni ekologik tovarlar savdosi, issiqxona gazlari izi, energiya tuzilmasi va ishlab chiqarish tarkibi bilan birga baholaydi.

Yashillashuvning ko‘p o‘lchovli tuzilishi

Tadqiqotda savdoning ekologik xususiyati yagona “yashil savdo indeksi” bilan o‘lchanmaydi. Buning o‘rniga o‘zaro bog‘liq bir nechta o‘lchov birgalikda ko‘rib chiqiladi:

• amaldagi savdo integratsiyasi,
• huquqiy savdo integratsiyasi,
• ishlab chiqarish va iqtisodiy tuzilma,
• qayta tiklanuvchi va qazilma energiyadan foydalanish,
• energiya importiga qaramlik,
• ekologik tovarlar eksporti va importi,
• ishlab chiqarishga asoslangan issiqxona gazlari izi,
• talabga asoslangan issiqxona gazlari izi.

Bu yondashuv savdoning ekologik samaradorligini faqat umumiy eksport yoki import orqali baholash o‘rniga, savdo amalga oshayotgan ishlab chiqarish va energiya tizimini ham tahlilga kiritadi.

Adabiyotning bibliometrik joylashtirilishi

Asosiy empirik tahlildan oldin tadqiqotchilar Web of Science Core Collection orqali yashil savdo globallashuvi bilan bog‘liq 2022–2026 davridagi 46 hujjatdan iborat yo‘naltirilgan bibliometrik korpus tuzgan. Tahlil RStudio va bibliometrix/Biblioshiny yordamida amalga oshirilgan.

Manbaning 9-sahifasidagi uch maydonli 1-rasm ko‘p iqtibos keltirilgan manbalar, mualliflar va birlashtirilgan kalit so‘zlarni bitta tuzilma ichida bog‘laydi. Qayta tiklanuvchi energiya, CO2 emissiyalari, iqtisodiy o‘sish, savdo, ekologik barqarorlik, energiya o‘tishi, moliyaviy globallashuv, yashil o‘sish va savdo ochiqligi yaqqol tematik tugunlardir.

10-sahifadagi 2-rasm esa ilmiy hamkorlik tarmog‘i Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika va Yaqin Sharq o‘rtasida xalqaro aloqalarni o‘z ichiga olishini ko‘rsatadi. Biroq CEE mintaqasi ushbu adabiyotning ustun geografik markazi emas. Manba bu holatni o‘zining CEEga yo‘naltirilgan empirik hissasi uchun tadqiqot bo‘shlig‘i sifatida baholaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Makro ma’lumotlar arxitekturasi

Asosiy ma’lumotlar to‘plami mamlakat-yil paneli sifatida tashkil etilgan. Umumiy analitik davr 2004–2024; biroq turli ma’lumot manbalari barcha yillarda bir xil qamrovga ega bo‘lmagani sababli har bir tahlil faqat foydalanilgan o‘zgaruvchilar birgalikda mavjud bo‘lgan davrda amalga oshirilgan.

Asosiy o‘zgaruvchi guruhlari

Tahlil ketma-ketligi

Tadqiqot bitta regressiya modeliga tayanmaydi. Turli tahliliy vositalar bir-birini to‘ldiradigan tarzda qo‘llangan:

1. KOF de facto va de jure savdo globallashuvi tendensiyalarini mamlakatlar bo‘yicha taqqoslash.
2. Turli masshtabdagi ko‘rsatkichlarni z-ballarga aylantirish va ierarxik klasterlangan standartlashtirilgan issiqlik xaritasi.
3. FDI bilan savdo ochiqligini ishlab chiqarish sanoatining YAIMdagi ulushiga ko‘ra oltita qatlamda taqqoslash.
4. Eksport–import asimmetriyasini hisoblash.
5. Energiya importiga qaramlik bilan qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanishni birgalikda o‘rganish.
6. Ekologik tovarlar eksporti bilan importini taqqoslash.
7. Ishlab chiqarish va talabga asoslangan issiqxona gazlari izlarini taqqoslash.
8. Tanlangan ko‘rsatkichlar o‘rtasida regularize GGM yordamida shartli bog‘lanish tarmog‘ini qurish.
9. 73 firmadan iborat qo‘shimcha namuna bilan firma va sektor darajasidagi geterogenlikni baholash.

Eksport–import asimmetriyasi qanday hisoblandi?

Tadqiqot eksport–import muvozanatini quyidagi farq orqali aniqlaydi:

\[ \text{Ticaret Asimetrisi} = EXP\_GS - IMP\_GS \]

\(EXP\_GS\) tovar va xizmatlar eksportining YAIMga nisbatini; \(IMP\_GS\) esa tovar va xizmatlar importining YAIMga nisbatini ifodalaydi. Musbat qiymat eksportga yo‘naltirilgan, manfiy qiymat esa importga kuchliroq qaram savdo tuzilmasini ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatkich umumiy savdo ochiqligi bilan bir xil emas; bir xil darajada ochiq ikki iqtisodiyot turli eksport–import tuzilmasiga ega bo‘lishi mumkin.

Amaldagi va huquqiy integratsiya bir yo‘nalishda rivojlanmadi

Manbaning 14-sahifasidagi 3-rasm 2004–2023 uchun de facto va de jure KOF savdo globallashuvi indekslarini mamlakatlar bo‘yicha taqqoslaydi. Huquqiy integratsiya umuman yuqori darajada qolgan bo‘lsa, amaldagi integratsiya mamlakatlarga xos o‘zgaruvchanroq trayektoriyalarni kuzatgan.

Bu topilma umumiy YI huquqiy doirasi mamlakatlarning real savdo integratsiyasini mexanik tarzda bir xillashtirmaganini ko‘rsatadi. De facto va de jure ko‘rsatkichlarini bir-birining o‘rnida ishlatmaslik zarurligi ham shu sababli tadqiqotning asosiy metodologik qarorlaridan biridir.

Mamlakat klasterlari ekologik va tuzilmaviy jihatdan farqlandi

4-rasmda mamlakat o‘rtachalari turli o‘lchov birliklarini taqqoslash uchun z-ballarga aylantirilgan va ierarxik klasterlash qo‘llangan. Ishlab chiqarish va talabga asoslangan issiqxona gazlari ko‘rsatkichlari ko‘rsatkichlar dendrogrammasida bir-biriga yaqin ko‘rinsa, ekologik tovarlar eksporti va importi kengroq savdo–atrof-muhit profilining bir qismi bo‘lgan.

Mamlakat dendrogrammasi esa savdo integratsiyasi, uglerod ta’sirlanishi, iqtisodiy rivojlanish va energiya tuzilmasining turli kombinatsiyalariga ega guruhlarni shakllantirgan. Bu guruhlar sababiy “mamlakat turlari” emas, standartlashtirilgan profillarning o‘xshashlik klasterlaridir.

FDI bilan savdo ochiqligi o‘rtasida bir xil munosabat topilmadi

5-rasm FDI_IN bilan TRD_GDP o‘rtasidagi munosabatni ishlab chiqarish qo‘shilgan qiymatining YAIMdagi ulushiga ko‘ra oltita alohida oraliqda o‘rganadi. Ayrim ishlab chiqarish guruhlarida munosabat deyarli gorizontal, ayrimlarida manfiy, boshqalarida esa zaif musbatdir.

Shu sababli yuqoriroq umumiy FDI kirimi har bir ishlab chiqarish tuzilmasida yuqoriroq savdo ochiqligi bilan tizimli tarzda birga kuzatiladi, deb bo‘lmaydi. Bundan tashqari, FDI_IN investitsiyaning ekologik xususiyatini ajratmagani sababli manba ushbu grafikni “yashil xorijiy investitsiya” ta’siri sifatida talqin qilishni ochiq rad etadi.

Eksport–import muvozanati mamlakatlar o‘rtasida farqlanadi

6-rasm 2004–2024 davridagi eksport–import asimmetriyasini ko‘rsatadi. Bolgariya, Latviya va Ruminiya namunada o‘rtacha savdo nomutanosibligi eng kuchli bo‘lgan mamlakatlar sifatida ajratilgan.

Ruminiya va Latviyada ayrim davrlarda manfiy qiymatlarning davomiyligi importga ko‘proq qaram integratsiya tuzilmasini ko‘rsatsa, Bolgariya vaqt o‘tishi bilan yanada muvozanatli yoki musbat mavqega siljigani ko‘rinadi.

Bu topilmaning asosiy xabari shuki, umumiy savdo ochiqligi uning ichki tarkibini yashirishi mumkin. Iqtisodiyot yuqori darajada ochiq bo‘lishi mumkin; ammo bu ochiqlik kuchli eksport yoki yuqori import qaramligidan kelib chiqishi mumkin.

Energiya importiga qaramlik va qayta tiklanuvchi energiya profillari

7-rasm ma’lumotlarning umumiy mavjudligi sababli 2004–2021 davri bilan cheklangan. Grafik sof energiya importini energiya iste’molidagi ulush sifatida beradi, nuqta rangi esa qayta tiklanuvchi energiya iste’molini ifodalaydi.

Manbada Litva energiya importiga yuqori qaramlik bilan; Estoniya sezilarli pasayish bilan; Latviya nisbatan yuqori qayta tiklanuvchi energiya ulushi bilan birga muhim import qaramligi bilan; Polsha esa kuzatilgan davrning katta qismida ortib borayotgan energiya importi qaramligi bilan ajralib turadi.

Bu ko‘rsatkichlar bevosita “yashil savdo miqdori” emas. Ular savdo integratsiyasi ro‘y berayotgan energiya ishlab chiqarish va ta’minot muhitidagi tuzilmaviy ta’sirlanishlarni ko‘rsatadi.

Ekologik tovarlar savdosi yashil savdoning bevositaroq ko‘rsatkichini berdi

8-rasmning chap paneli mamlakatlarning o‘rtacha ekologik tovarlar importi va eksportini logarifmik o‘qlarda taqqoslaydi. 45 darajali chiziq ikki oqim teng bo‘lgan paritet chizig‘idir.

Polsha va Chexiya ekologik tovarlar savdosining mutlaq ko‘lamida taqsimotning yuqori hajmli tomonida joylashgan. Paritet chizig‘ining yuqorisidagi yoki pastidagi joylashuvlar eksportga yoki importga yo‘naltirilgan ekologik tovar profilini ko‘rsatadi; bu joylashuvlar mamlakatlarning umumiy ekologik muvaffaqiyati reytingi emas.

Ishlab chiqarish va talabga asoslangan emissiyalar turli ma’lumot beradi

8-rasmning o‘ng panelida ishlab chiqarishga asoslangan issiqxona gazlari emissiyalari talabga asoslangan emissiyalar bilan taqqoslanadi. Paritet chizig‘idan yuqorida qolgan mamlakatlarda mamlakat ichidagi ishlab chiqarishdan keladigan emissiyalar talabga asoslangan izdan yuqori; chiziq ostida qolganlarda esa talabga asoslangan iz yuqoriroq.

Bu farq iqtisodiyotning faqat o‘z chegaralaridagi ishlab chiqarish emissiyalariga qarash xalqaro savdo orqali iste’mol qilinadigan uglerodning barchasini ko‘rsatmasligi mumkinligini ochib beradi. Biroq ikki o‘lchov o‘rtasidagi farq tadqiqotda bevosita “savdo sababli emissiya ta’siri” sifatida talqin qilinmaydi.

GGM nimani ko‘rsatadi?

2004–2021 umumiy ma’lumot oynasida qurilgan regularize Graphical Gaussian Model; KOF de facto va de jure indekslari, FDI, xizmatlar qo‘shilgan qiymati, aholi jon boshiga YAIM, uglerod intensivligi, qayta tiklanuvchi energiya, qazilma yoqilg‘i iste’moli, energiya importiga qaramlik, ekologik tovarlar eksporti va importi hamda ikki issiqxona gazlari izi ko‘rsatkichini birgalikda ko‘rib chiqadi.

GGMda qirra ikki o‘zgaruvchi o‘rtasidagi munosabatning tarmoqdagi boshqa o‘zgaruvchilar nazorat qilingandan keyin qoladigan qisman korrelyatsiyasini bildiradi. Manbada ishlab chiqarish va talabga asoslangan issiqxona gazlari o‘zgaruvchilari kuchli juftlikni hosil qilsa, ekologik tovarlar eksporti bilan importi ham kuchli bog‘langan ko‘rinadi.

KOF de facto va de jure indekslari tarmoqda turli o‘rinlarga ega. Bu amaldagi va huquqiy savdo integratsiyasi bir xil globallashuv tushunchasining bir-birining o‘rniga ishlatilishi mumkin bo‘lgan ikkita nusxasi emasligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Uglerod intensivligi, qayta tiklanuvchi energiya, qazilma energiya va energiya importiga qaramlik ham iqtisodiy tuzilma va savdo tugunlari bilan turli ishora va kattalikdagi shartli bog‘lanishlarni ko‘rsatadi. Ammo tarmoqdagi hech bir qirra bir o‘zgaruvchi boshqasiga sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqot CEE mamlakatlarida savdo globallashuvi haqiqatan yashillashayotganini ko‘rsatadimi?

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan eng to‘g‘ri xulosa to‘liq va bir xil yashillashuv emas, qisman va shartli yashillashuvdir. Tozaroq ishlab chiqarish, qayta tiklanuvchi energiyaning kengayishi, energiya zaifligining pastligi va ekologik tovarlar savdosining kuchliroq profillari bilan birga kuzatiladigan integratsiya barqarorroq ko‘rinadi; yuqori ochiqlik yoki yuqori rasmiy liberallashtirishning o‘zi esa ijobiy ekologik natija uchun yetarli emas.

Firma darajasidagi tekshiruv nega kerak edi?

Mamlakat o‘rtachalari bir mamlakatda faoliyat yurituvchi turli sektorlarning ekologik xususiyatlarini yashirishi mumkin. Bu muammoni sinash uchun tadqiqotchilar LSEG Workspace’dan 2020–2024 davriga oid 73 firmani qo‘shimcha ravishda o‘rgangan.

Har bir firma mavjud 2020–2024 kuzatuvlarining o‘rtachasi bilan bir marta ifodalangan. Firma hajmi uchun daromad ishlatilgan, daromad o‘zgaruvchisining tabiiy logarifmi hosil qilingan; uglerod intensivligi, energiya intensivligi, qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanish, jami emissiya, jami energiya iste’moli va Scope 3 emissiyalari ekologik samaradorlikni tavsiflash uchun ishlatilgan.

Bu mikro tadqiqot mustaqil sababiy firma paneli emas. Sektor taqsimotlari, logarifmik firma hajmi–uglerod intensivligi tarqalish grafigi va standartlashtirilgan sektor issiqlik xaritasi orqali makro o‘rtachalar yashirishi mumkin bo‘lgan geterogenlikni tasdiqlash uchun ishlab chiqilgan.

Firma hajmi o‘z-o‘zicha ekologik samaradorlikni tushuntirmadi

10-rasm 73 firmaning daromad ko‘lamlari bir necha kattalik darajasiga yoyilganini ko‘rsatadi. Shu sababli grafik logarifmik o‘qdan foydalanadi.

11-rasmda moliya va texnologiya firmalari odatda uglerod intensivligi taqsimotining pastroq tomonida; energiya, asosiy materiallar va kommunal xizmatlar sektorlarida esa yuqoriroq va kengroq taqsimotlar kuzatiladi.

12-rasm o‘xshash hajmdagi firmalar turli sektorlarda juda turli uglerod intensivligiga ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Demak, firma hajmi ekologik ta’sirlanishning yetarli izohlovchisi emas.

13-rasmda firma hajmi, uglerod intensivligi, energiya intensivligi va qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanishning sektor medianalari standartlashtirilib, ierarxik tarzda klasterlangan. Uglerod va energiya intensivligi yuqori sektorlar intensivligi pastroq xizmat sektorlaridan ajraladi. Qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanish esa firma hajmi yoki uglerod intensivligi bilan mexanik tarzda bir yo‘nalishda tartiblanmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlagan xulosalar

• CEE YI a’zo mamlakatlarida amaldagi va huquqiy savdo integratsiyasi turli trayektoriyalarga ega.
• Umumiy YI institutsional tuzilmasi mamlakatlar o‘rtasida bir xil real savdo va ekologik profilni yuzaga keltirmaydi.
• Yuqori savdo ochiqligi o‘z-o‘zicha past uglerod intensivligi yoki yashilroq savdoni anglatmaydi.
• FDI bilan savdo ochiqligi o‘rtasidagi munosabat ishlab chiqarish tuzilmasiga qarab o‘zgaradi.
• Ekologik tovarlar eksporti va importi mamlakatlarning yashil savdo tarkibi haqida umumiy savdo hajmiga qaraganda bevositaroq ma’lumot beradi.
• Ishlab chiqarish va talabga asoslangan issiqxona gazlari izlari uglerod bosimining turli jihatlarini qamrab oladi.
• Energiya importiga qaramlik va qayta tiklanuvchi energiyadan foydalanish mamlakatlar o‘rtasida sezilarli farq qiladi.
• Mamlakat o‘rtachalari sektor va firma darajasidagi uglerod va energiya geterogenligini yashirishi mumkin.
• Mintaqadagi yashillashuv qisman, shartli va mamlakat/sektor xususiyatlariga bog‘liq.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamagan xulosalar

• Ko‘proq savdo avtomatik ravishda ekologik yaxshilanishga sabab bo‘lishi ko‘rsatilmagan.
• Yuqoriroq de jure liberallashtirish avtomatik ravishda yashilroq iqtisodiyot yaratishi isbotlanmagan.
• FDI o‘zgaruvchisi yashil investitsiya o‘lchovi emas.
• GGM tarmog‘idagi bog‘lanishlar sababiy ta’sir emas.
• Ekologik tovarlar eksportida kuchli bo‘lishning o‘zi mamlakatning umumiy ekologik samaradorligi yaxshiroq degani emas.
• Firma darajasidagi 73 kuzatuvli tekshiruv CEEdagi barcha kompaniyalarni ifodalamaydi.
• Natijalarni G‘arbiy Bolqon yoki barcha Markaziy va Sharqiy Yevropa iqtisodiyotlariga avtomatik ravishda umumlashtirib bo‘lmaydi.

Siyosiy xulosalar

Manba CEE uchun bitta turdagi siyosatni tavsiya qilmaydi. Empirik geterogenlik sababli to‘rtta turli aralashuv ustuvorligi aniqlanadi; ular qat’iy va bir-birini istisno qiladigan mamlakat sinflari emas.

Litva tadqiqotda energiya importiga yuqori qaramlik jihatidan alohida e’tibor tortadigan misoldir. Polshada energiya importiga qaramlik kuzatilgan davrda o‘sish tendensiyasini ko‘rsatgan. Latviya esa qayta tiklanuvchi energiya ulushining yuqoriligi bilan ajralib turadi; buni toza ishlab chiqarish va eksportni oshirish bilan bog‘lash tavsiya etiladi.

Bolgariya, Latviya va Ruminiya namunadagi eng kuchli o‘rtacha savdo nomutanosibliklariga ega. Manba ushbu mamlakatlar uchun tashqi ochiqlikni kamaytirishni emas, balki integratsiyaning tarkibi va barqarorligini yaxshilashni tavsiya qiladi.

Cheklovlar

Birinchi cheklov geografik qamrovdir. Tadqiqot faqat YIga a’zo 11 CEE iqtisodiyotini o‘z ichiga oladi; natijalarni butun CEE mintaqasi yoki G‘arbiy Bolqonga kengaytirib bo‘lmaydi.

Ikkinchi cheklov ma’lumot manbalarining davriy qamrovi turlicha ekanidir. Masalan, asosiy analitik davr 2004–2024 bo‘lsa, KOF taqqoslashining tegishli rasmi 2004–2023, energiya profillari va GGM esa umumiy ma’lumot mavjudligi sababli 2004–2021 davrlaridan foydalanadi.

Uchinchi cheklov firma namunasidir. 73 firmadan iborat LSEG tekshiruvi to‘qqiz mamlakat bilan cheklangan va barcha CEE kompaniyalarini ifodalovchi ehtimollik namunasi emas.

To‘rtinchi cheklov FDI o‘zgaruvchisidir. Umumiy FDI yashil, neytral va uglerod-intensiv investitsiyalarni ajratmaydi. Shu sababli yashil va ifloslantiruvchi FDIning alohida ta’sirlarini sinash uchun investitsiya darajasidagi boshqa ma’lumotlar to‘plami kerak.

Beshinchi cheklov sababiylik muammosidir. GGM izlanish xarakteridagi shartli bog‘lanish tarmog‘idir. Teskari sababiylik, bir vaqtlilik va vaqt davomida o‘zgaradigan chiqarib tashlangan omillar bartaraf etilmagan.

Bu cheklovlar kelajakdagi qiyosiy mamlakat tadqiqotlari, sektor darajasidagi tahlillar va investitsiya turini bevosita ajrata oladigan firma/investitsiya ma’lumotlari uchun ochiq tadqiqot yo‘nalishlarini yaratadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Greening Trade Globalization? Evidence from De Facto and De Jure Trade Integration Across CEE EU Member States.

Mualliflar: Alina Ionașcu; Grațiela Georgiana Noja; Denisa-Andrada Oancea (Dragomir); Eduard Ilie Copaci.

Mas’ul muallif: Alina Ionașcu.

Muassasa: West University of Timișoara tarkibidagi East-European Center for Research in Economics and Business (ECREB), Doctoral School of Economics and Business Administration va Faculty of Economics and Business Administration bilan bog‘liq bo‘linmalar, Timișoara, Ruminiya.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik qayd: 2026, 14(10), 444.

DOI: 10.3390/economies14100444.

Nashr jarayoni: Qabul qilindi: 10 avgust 2026; qayta ko‘rib chiqildi: 11 sentabr 2026; ma’qullandi: 14 sentabr 2026; nashr etildi: 2 oktabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, ochiq kirishli original tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy makro qamrov: Bolgariya, Xorvatiya, Chexiya, Estoniya, Vengriya, Latviya, Litva, Polsha, Ruminiya, Slovakiya va Sloveniya; umumiy analitik davr 2004–2024.

Mikro tekshiruv: LSEG Workspace, 2020–2024; 73 firma, 10 iqtisodiy sektor, to‘qqiz mamlakat. Estoniya va Latviya tanlangan ma’lumot yetarliligi shartlariga javob beradigan firmalarni o‘z ichiga olmagan.

Asosiy usullar: KOF de facto/de jure vaqt qatori taqqoslashlari; z-ballangan issiqlik xaritasi va ierarxik klasterlash; ishlab chiqarish intensivligiga ko‘ra qatlamlangan FDI–savdo ochiqligi munosabatlari; eksport–import asimmetriyasi; energiya ta’sirlanish profillari; ekologik tovarlar savdosi taqqoslashlari; ishlab chiqarish va talabga asoslangan issiqxona gazlari izi taqqoslashlari; regularize Graphical Gaussian Model; qo‘shimcha firma/sektor tahlili.

Bibliometrik quyi tadqiqot: Web of Science Core Collection’dan 2022–2026 davridagi 46 hujjat; manbada qayd etilgan RStudio 2026.07.1+147 “Pacific Dogwood” versiyasi va bibliometrix/Biblioshiny yordamida baholangan.

Moliyalashtirish/qo‘llab-quvvatlash: Mualliflar West University of Timișoara tomonidan taqdim etilgan institutsional ko‘makni minnatdorchilik bo‘limida moliyalashtirish sarlavhasi ostida qayd etadi. Manba aniq tashqi loyiha yoki grant raqamini bildirmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Makro ma’lumotlarni World Development Indicators, KOF Globalization Index, UNCTAD ekologik tovarlar savdosi ma’lumotlar to‘plamlari, OECD Greenhouse-Gas Footprints va Eurostat ekologik iqtisodiyot ma’lumotlar bazalaridan ochiq tarzda olish mumkin. Firma darajasidagi LSEG Workspace ma’lumotlari institutsional kirish orqali olingan va litsenziya hamda ma’lumotlardan foydalanish cheklovlariga bo‘ysunadi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish A.I. va G.G.N.; usul A.I. va G.G.N.; dasturiy ta’minot A.I. va E.I.C.; tekshirish G.G.N., D.-A.O. va E.I.C.; formal tahlil A.I. va E.I.C.; tadqiqot A.I., D.-A.O. va E.I.C.; ma’lumotlarni tartibga solish A.I. va D.-A.O.; dastlabki qoralama A.I. va D.-A.O.; ko‘rib chiqish va tahrirlash barcha mualliflar; vizualizatsiya A.I. va E.I.C.; nazorat G.G.N.; loyiha boshqaruvi A.I. tomonidan amalga oshirilgan.

Asosiy talqin cheklovi: Tadqiqot sababiy ta’sirni baholamaydi. GGM qirralari qisman korrelyatsiyalardir; FDI umumiy xorijiy kapital integratsiyasini ko‘rsatadi va yashil investitsiyaning bevosita o‘lchovi emas; firma namunasi reprezentativ emas; o‘zgaruvchilarning ma’lumot davrlari to‘liq bir xil emas.

Vizual qayta tuzish izohi: Manbadagi 3-rasmning amaldagi–huquqiy integratsiya taqqoslashi, 6-rasmning eksport–import asimmetriyasi, 7-rasmning energiya qaramligi–qayta tiklanuvchi energiya profili, 8-rasmning ekologik tovarlar va issiqxona gazlari paritet grafiklari, 9-rasmning GGM tarmog‘i va 13-rasmning sektor issiqlik xaritasi Verianla uchun mualliflik huquqi jihatidan original, ammo ilmiy jihatdan ekvivalent tuzilmalar sifatida qayta chizishga mos. Xom raqamlar bo‘lmagan grafiklarda tasvirdan aniq oraliq qiymatlar chiqarilmasligi kerak.