Qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatorlarni nazoratsiz yoki norasmiy tarzda yoqish faqat yoqish nuqtasida qoladigan ifloslanishni yuzaga keltirmaydi. Qo‘rg‘oshin tutuvchi mayda va yirik zarrachalar havoga aralashishi, atrofdagi sirtlarga cho‘kishi va iste’mol qilinadigan o‘simliklar ustida to‘planib, oziq-ovqat zanjiriga yetib borishi mumkin. Ushbu tadqiqot mazkur manba-qabul qiluvchi zanjirini bitta dala tajribasi doirasida PM₂.₅ va PM₁₀, passiv qo‘rg‘oshin cho‘kishi hamda qizil amarantdagi qo‘rg‘oshin to‘planishi orqali birgalikda o‘rganadi.
Bangladeshning Kushtia hududida nazorat qilinadigan dala sharoitida yoqish manbasidan 5, 15, 25, 35 va 45 metr masofalarda o‘lchovlar o‘tkazilgan. Har bir tajriba hodisasida uchta qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyator plastinasi ishlatilgan; PM o‘lchovlari besh alohida yoqish kuniga taqsimlangan. Whatman filtr qog‘ozlari atmosfera qo‘rg‘oshin cho‘kishini kuzatish uchun, qizil amarant esa iste’mol qilinadigan biologik qabul qiluvchi sifatida ishlatilgan.
PM₂.₅ va PM₁₀ konsentratsiyalari yoqish paytida manba yaqinida keskin oshgan va masofa ortishi bilan kamaygan. Xuddi shu masofa gradienti filtrlardagi qo‘rg‘oshin yukida va qizil amarant to‘qimasidagi qo‘rg‘oshin to‘planishida ham kuzatilgan. Tadqiqot maydonidagi masofa o‘rtachalari bo‘yicha PM₂.₅ ham passiv qo‘rg‘oshin cho‘kishi, ham o‘simlik Pbsi bilan PM₁₀ga qaraganda kuchliroq bog‘liqlik ko‘rsatgan.
O‘simlik ma’lumotlariga asoslangan chegara-masofa modeli, o‘simlik namligi %88 deb faraz qilinganda, 4-hafta uchun taxminan 13–18 m oralig‘idagi model chegarasini beradi. Biroq hosil namligi bevosita o‘lchanmagani, Codex havolasi ho‘l og‘irlik asosida ekani, model bitta dala va bitta manba-yuk tuzilmasida qurilgani hamda boshqa noaniqliklar sababli tadqiqot 50 m ni qat’iy xavfsizlik chegarasi sifatida emas, ehtiyotkor boshqaruv buferi sifatida saqlaydi.
Qo‘rg‘oshin yoqish manbasidan iste’mol qilinadigan o‘simlikka qanday yetib boradi?
Tadqiqot ko‘rib chiqayotgan jarayon ketma-ket uchta ekologik bo‘limdan iborat:
Yonish manbai → havodagi zarrachalar → atmosfera cho‘kishi → o‘simlik sirti va o‘simlik to‘qimasi.
Akkumulyator plastinalari yonishi paytida qo‘rg‘oshin tashuvchi zarrachalar atmosferaga ham mayda PM₂.₅, ham yirikroq PM₁₀ fraksiyasida chiqishi mumkin. Bu zarrachalarning bir qismi havoda tashilganda suyuladi, bir qismi sirtlarga cho‘kadi va bir qismi o‘simlik barglari tomonidan ushlanishi mumkin.
Bargli sabzavotlar katta sirt maydoni, stomalari va sirt tuzilmalari tufayli atmosfera zarrachalarini tutib qolishi mumkin. Shu sababli tadqiqot ta’sirlanish faqat tuproq orqali emas, balki bevosita havo-barg yo‘li orqali ham yuz berishi mumkin degan gipotezani sinaydi.
Tajriba maydoni qanday tashkil etildi?
Yoqish manbai atrofida uchta radial tarmoqdan iborat uchburchak namuna olish tarmog‘i tashkil etilgan. Tarmoqlar bir-biridan taxminan 120° ajratilgan va har bir tarmoqda:
\[ 5,\;15,\;25,\;35,\;45\ \mathrm{m} \]
masofalarda o‘lchov nuqtalari tashkil etilgan.
Bir xil masofadagi uch tarmoqdan olingan o‘lchovlar o‘rtachalanib, manbadan uzoqlikning ta’siri tahlil qilingan. Bundan tashqari, yoqish emissiyalariga duchor qilinmagan alohida nazorat maydoni ishlatilgan.
Nima o‘lchandi?
| Atrof-muhit komponenti | O‘lchov | Maqsad |
|---|---|---|
| Havo | PM₂.₅ va PM₁₀ | Yonishdan kelib chiqqan zarracha bulutining vaqt va makon bo‘yicha tarqalishini ko‘rish |
| Passiv sirt | Whatman filtrlaridagi Pb yuki | Atmosferadagi qo‘rg‘oshin cho‘kishini o‘lchash |
| Iste’mol qilinadigan o‘simlik | Qizil amarantdagi Pb, mg/kg quruq og‘irlik | Oziq-ovqat qabul qiluvchisidagi kumulyativ yukni baholash |
| Nazorat | Yoqishsiz maydon va o‘simlik | Fon Pb darajasini nazorat qilish |
PM₂.₅ va PM₁₀ Masofa Bilan Qanday O‘zgardi?
Har ikki zarracha sinfida ham eng yaqqol oshish yoqish paytida va manbaning bevosita yonida kuzatilgan. Manba nuqtasida PM₂.₅ taxminan 101 µg/m³ yoqishdan oldingi darajadan 456 µg/m³ gacha, PM₁₀ esa 117 µg/m³ dan 581 µg/m³ gacha ko‘tarilgan.
Shundan so‘ng konsentratsiyalar vaqt o‘tishi bilan ham, manbadan masofa oshishi bilan ham pasaygan.
PM₂.₅ uchun ikki omilli ANOVA:
\[ F_{\mathrm{time}}(6,168)=73.88 \]
\[ F_{\mathrm{distance}}(5,168)=62.60 \]
\[ F_{\mathrm{interaction}}(30,168)=18.46 \]
va barcha tegishli p qiymatlari:
\[ p<0.0001 \]
deb xabar qilingan.
PM₁₀ uchun ham vaqt, masofa va o‘zaro ta’sir effektlarining barchasi \(p<0.0001\) darajasidadir.
Bu natija ifloslantiruvchi bulut o‘rganilgan sharoitlarda manba yaqinida to‘planib, qisqa masofada susayadigan muntazam fazoviy tuzilma hosil qilishini ko‘rsatadi.
Meteorologiya nuqtai nazaridan muhim cheklov
Tajriba nazorat qilinadigan, yarim yopiq ochiq havo muhitida o‘tkazilgan va manbadagi shamol tezligi e’tiborsiz darajada deb qabul qilingan. Shu sababli o‘lchangan masofa gradienti kuchli yoki o‘zgaruvchan shamolli ochiq maydon sharoitlarining bevosita modeli emas.
Boshqa meteorologik sharoitlarda zarrachalar tashilishining yo‘nalishi va yetib boradigan masofa o‘zgarishi mumkin.
Tadqiqotning Usuli va Natijalari
Atmosferadagi qo‘rg‘oshin cho‘kishi
Whatman Grade 42 filtrlari 5–45 m namuna olish nuqtalarida passiv atmosfera Pb yig‘uvchilari sifatida ishlatilgan.
Qo‘rg‘oshin yuki vaqt o‘tishi bilan barcha masofalarda oshgan:
| Masofa | 1-hafta | 4-hafta |
|---|---|---|
| 5 m | 5,17 mg/filter | 16,92 mg/filter |
| 45 m | 0,92 mg/filter | 3,22 mg/filter |
Masofa, hafta va masofa×hafta o‘zaro ta’siri uchun barcha asosiy testlarda:
\[ p<0.0001 \]
deb xabar qilingan.
Nazorat maydonidagi filtrlarda o‘rtacha Pb usulning aniqlash chegarasidan past bo‘lib qolgan.
Qizil amarantda Pb to‘planishi
Qizil amarant to‘rt hafta davomida bir xil masofa tuzilmasida yetishtirilgan va har hafta mustaqil o‘simlik birliklari yig‘ib olingan.
To‘rtinchi hafta natijalari:
| Masofa | Pb konsentratsiyasi |
|---|---|
| 5 m | 3,07 mg/kg DW |
| 15 m | 2,40 mg/kg DW |
| 25 m | 1,79 mg/kg DW |
| 35 m | 0,94 mg/kg DW |
| 45 m | 0,49 mg/kg DW |
O‘simlik Pbsi uchun masofa, hafta va ularning o‘zaro ta’siri bo‘yicha yana:
\[ p<0.0001 \]
aniqlangan.
Nazorat o‘simliklari tadqiqot davomida aniqlash chegarasidan past bo‘lib qolgan.
Nega PM₂.₅ ajralib turadi?
Beshta masofa o‘rtachasi ishlatilganda PM₂.₅ bilan passiv filtr Pb yuki o‘rtasidagi regressiya:
\[ y=0.3002x-26.39 \]
\[ R^2=0.9939,\qquad p=0.0002 \]
deb xabar qilingan.
PM₂.₅ bilan qizil amarantdagi Pb konsentratsiyasi o‘rtasida:
\[ y=0.06674x-5.988 \]
\[ R^2=0.9956,\qquad p=0.0001 \]
aniqlangan.
PM₁₀ uchun mos \(R^2\) qiymatlari 0,8644 va 0,8614.
Shu sababli manba o‘rganilgan dala sharoitlarida mayda zarracha fraksiyasini manba bilan undan keyingi qo‘rg‘oshin to‘planishi o‘rtasidagi kuchliroq ko‘rsatkich sifatida baholaydi.
Statistik ogohlantirish: Ushbu regressiyalarning har biri faqat beshta masofa o‘rtachasiga asoslanadi. Taxminan 1 ga yetadigan \(R^2\) qiymatlari kuchli masofa gradientini ko‘rsatadi; ularni katta tanlamali tashqi bashorat modeli sifatida talqin qilmaslik kerak.
13–18 Metr bilan 50 Metr O‘rtasidagi Farq Nima?
13–18 m model ma’lum farazlar ostida ishlab chiqargan eksperimental chegara oralig‘idir. 50 m esa noaniqliklarni qamrab olish uchun yuqoriga yaxlitlangan ehtiyotkor boshqaruv masofasidir. Bu ikki qiymat bir xil ilmiy ma’noga ega emas.
O‘simlik-chegara modeli
Qizil amarant uchun barcha 60 ta ta’sirlanish kuzatuvidan foydalanib:
\[ C_{\mathrm{Pb}}(d,w) = 0.4451 - 0.0130d + 0.7377w - 0.0136dw \]
modeli qurilgan.
Model samaradorligi:
\[ R^2=0.948, \qquad R^2_{\mathrm{adj}}=0.945 \]
va:
\[ F(3,56)=336.9,\qquad p<0.0001 \]
deb xabar qilingan.
Namlikni aylantirish nega kerak?
O‘simlikning laboratoriya natijalari quruq og‘irlikda:
\[ \mathrm{mg/kg\ DW} \]
o‘lchangan.
Tadqiqotda ishlatilgan Codex havolasi esa ho‘l og‘irlikda:
\[ 0.3\ \mathrm{mg/kg\ FW} \]
ifodalangan.
Manba qizil amarant uchun bevosita o‘lchanmagan, biroq adabiyotdan olingan taxminan %88 namlik farazidan foydalanib:
\[ \frac{0.3}{1-0.88} \approx 2.5\ \mathrm{mg/kg\ DW} \]
ekvivalentini hisoblagan.
Ushbu qiymat bilan to‘rtinchi haftada:
- model o‘rtachasi uchun taxminan 13 m,
- yuqori %95 ishonch tasmasi uchun taxminan 18 m
chegara aniqlangan.
Unda nega baribir 50 metr?
Chunki:
- o‘simlik namligi tajribada bevosita o‘lchanmagan,
- Codex havolasi ho‘l og‘irlikka asoslangan,
- ishlatilgan Codex sabzavot toifasi qizil amarant uchun aynan tartibga soluvchi chegara emas,
- manba Pb yukining massa balansi o‘lchanmagan,
- tuproq Pbsi tajriba oxirida o‘lchanmagan,
- tajriba bitta meteorologik va geometrik tuzilma doirasida o‘tkazilgan.
Shu sababli 50 m modelning “to‘liq xavfsiz masofa” hisobi emas, balki manba tomonidan tavsiya qilingan yaxlitlangan va ehtiyotkor boshqaruv buferidir.
O‘simlikdagi Qo‘rg‘oshin Aniq Barglardan Kelganmi?
Tadqiqot atmosfera cho‘kishini ustun izoh sifatida qo‘llab-quvvatlaydi, biroq barg va ildiz hissalarini tajriba yo‘li bilan to‘liq ajratmaydi.
Ushbu talqinning asoslari quyidagilar:
- nazorat o‘simliklarida Pb aniqlash chegarasidan past bo‘lib qolgan,
- yoqishdan so‘ng PM va filtr Pbida bir xil masofa gradienti kuzatilgan,
- o‘simlik Pbsi xuddi shu uzoqlik naqshini kuzatgan,
- ta’sirlanish atigi to‘rt hafta davom etgan.
Biroq tajriba oxirida ta’sirlangan uchastkalarda tuproq Pbsi o‘lchanmagani sababli ildiz orqali olingan Pb miqdorini alohida hisoblab bo‘lmaydi.
Analitik sifat nazorati
ICP-OES tahlilida protseduraviy blanklar aniqlash chegarasidan past bo‘lgan. Kalibrlash egri chiziqlari:
\[ R^2\geq0.9997 \]
chiziqlilikni ko‘rsatgan.
Continuing Calibration Verification qayta tiklanish ko‘rsatkichlari:
\[ 95\%-102\% \]
oralig‘ida.
O‘simlik matritsasi sifat nazoratida NIST SRM 1570a ishlatilgan.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar
- Nazorat qilinadigan akkumulyator plastinasini yoqish o‘rganilgan sharoitlarda PM₂.₅ va PM₁₀ning sezilarli oshishini yuzaga keltirgan.
- PM konsentratsiyalari manbadan uzoqlik va yoqishdan keyingi vaqt ortishi bilan kamaygan.
- Passiv filtrlardagi Pb yuki manbaga yaqin joylarda yuqoriroq bo‘lgan.
- Qizil amarantdagi Pb to‘planishi masofa oshishi bilan kamaygan va ta’sirlanish haftasi bilan ortgan.
- PM₂.₅ o‘rganilgan beshta masofa o‘rtachasida Pb cho‘kishi va o‘simlik Pbsi bilan PM₁₀ga qaraganda kuchliroq bog‘liqlik ko‘rsatgan.
- O‘simlik-endpoint modeli dala sharoitlarida masofaga asoslangan xavfni boshqarish doirasini yaratgan.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan talqinlar
- 50 m barcha akkumulyator yoqish maydonlari uchun universal xavfsiz masofa ekani ko‘rsatilmagan.
- 13–18 m qonuniy jihatdan aniq oziq-ovqat xavfsizligi chegarasi ekani ko‘rsatilmagan.
- \(R^2\approx0.99\) qiymatlari %99 bashorat aniqligini anglatmaydi.
- O‘simlikka o‘tgan barcha Pb faqat barg orqali olingani aniq ko‘rsatilmagan.
- Boshqa shamol, manba kattaligi, topografiya yoki yoqish sharoitlarida ayni masofa egri chizig‘i amal qilishi ko‘rsatilmagan.
- Tadqiqot norasmiy akkumulyator yoqishni xavfsiz tarzda amalga oshirish mumkinligini ko‘rsatuvchi operatsion protokol emas.
Manba va Usul Qaydi
Asl sarlavha: Field-Calibrated Threshold-Distance Assessment of Lead Dispersion from Controlled Lead-Acid Battery Plate Combustion
Hozirgi chop etilgan versiya mualliflari: Md Shaheduzzaman Roky; Md Hasib Mia; Subroto Kumar; Mst Shahanaz Islam Hira; Shahat Shiddiqe; Mahadi Hasan; Asad Ud-Daula.
Tadqiqot joyi: Kushtia, Bangladesh.
Yuklangan fayl versiyasi: Taqrizdan o‘tmagan preprint.
SSRN Abstract ID: 6829883.
Hozirgi taqrizli nashr: Environmental Pollution, Volume 408, Article 128853.
Taqrizli versiya DOI: 10.1016/j.envpol.2026.128853.
Taqrizli versiya sanasi: 1-avgust 2026.
Corrigendum: Environmental Pollution jurnalida 10-sentabr 2026 sanasida DOI 10.1016/j.envpol.2026.129111 bilan tuzatish qaydi chop etilgan. Ushbu Verianla matni ochiq bibliografik qaydda tuzatish mazmuni ko‘rinmagani uchun corrigendum nimani o‘zgartirganini faraz qilmaydi.
Ilmiy dizayn: Nazorat qilinadigan dala ta’sirlanish tajribasi; beshta masofa darajasi, passiv atmosfera cho‘kishini namunalash va to‘rt haftalik iste’mol qilinadigan o‘simlik ta’sirlanishi.
PM o‘lchovi: PM₂.₅ va PM₁₀; to‘rt haftaga taqsimlangan beshta yoqish hodisasi.
Atmosfera Pb ko‘rsatkichi: Whatman Grade 42 filtrlarida ICP-OES bilan Pb yuki.
Biologik qabul qiluvchi: Qizil amarant, Amaranthus tricolor L.
O‘simlik namunalari soni: Beshta masofa × to‘rt hafta × uchta mustaqil o‘simlik = ta’sirlangan 60 ta kuzatuv.
Statistika: Ikki omilli ANOVA, Tukey post hoc, oddiy chiziqli regressiya va masofa×hafta crop-response modeli.
Sifat nazorati: Protseduraviy blank, NIST SRM 1570a, olti nuqtali Pb kalibrlashi va CCV.
Etik tasdiq: Manba AWEEC/FOB/IU/2025(14) havolali muassasa etik tasdig‘ini bildiradi.
Moliyalashtirish: Manba hech qanday davlat, tijorat yoki notijorat moliyalashtirish tashkilotidan maxsus grant olinmaganini bildiradi.
Ma’lumotlar mavjudligi: Tadqiqotni qo‘llab-quvvatlovchi ma’lumotlar maqola va rasmlarda mavjudligi, qo‘shimcha xom ma’lumotlar va analitik chiqishlarni corresponding author'dan asosli so‘rov orqali olish mumkinligi bildiriladi.
Sun’iy intellekt bayonoti: Manba ChatGPT, Grammarly va Turnitin yozuv ravshanligi, o‘qiluvchanlik va til ravonligi uchun; AI yordamidagi vositalar esa grafik xulosa tayyorlashga yordam berish uchun ishlatilganini, ilmiy mazmun va talqin mualliflar tomonidan tekshirilganini bildiradi.
Asosiy cheklovlar: Pb massa balansi yo‘q; tuproq Pbsi o‘lchanmagan; qizil amarantning haqiqiy namligi o‘lchanmagan; PM-downstream regressiyalari faqat beshta masofa o‘rtachasiga asoslanadi; model bitta dala va bitta manba-yuk tuzilmasiga xos.
Vizual qayta qurish: Juda mos. Manbaning figuralarini ko‘chirmasdan yoqish manbai, PM buluti, 5–45 m masofa bosqichlari, filtr cho‘kishi, qizil amarantdagi Pb to‘planishi va ehtiyotkor 50 m buferini bitta gorizontal Verianla infografikasida ko‘rsatish mumkin.
Verianla Live / Live Figure: Mos. O‘zgarmas manba ma’lumotlari bilan PM₂.₅/PM₁₀ issiqlik xaritalari, filtr Pbsi va o‘simlik Pbsining masofa-vaqt bo‘yicha birgalikda kamayishini ko‘rsatadigan animatsiya tayyorlash mumkin.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan